Familie Geffen

Geen reconstructie van de achternaam Geffen kan zich onttrekken aan het bijbelse en liturgische substraat dat eraan betekenis geeft. De wijnstok, gefen, is in de Hebreeuwse teksten veel meer dan een plant: zij is een metafoor voor Israël zelf. De psalmist zingt van de wijnstok die God uit Egypte deed uitgaan en verplanten; de profeten grijpen onafgebroken naar het beeld van de wijngaard om het verbond, de vruchtbaarheid en soms de verraad van het volk op te roepen. Deze symbolische centraliteit verklaart waarom het woord in alle periodes kon dienen als wortel van eigennamen, achternamen of plaatsnamen.

De zegen over de wijn, bore peri ha-gefen — « die de vrucht van de wijnstok voortbrengt » —, uitgesproken op de sabbat, op feestdagen en bij overgangsrituelen, verankert de term in het hart van de dagelijkse praktijk. Een naam gebaseerd op gefen is daarom nooit neutraal: hij roept onmiddellijk een liturgische dichtheid op voor elke Hebreeuwssprekende. Dit is een beslissend gegeven om te begrijpen waarom, op het moment van de moderne hebraïsering van namen, de wijnstok onder de meest gezochte motieven figureerde, naast het licht (or), de berg (har) of de ceder (erez).

Het moderne jodendom, zoals Maurice-Ruben Hayoun het analyseert, wordt gekenmerkt door een nieuwe verhouding tot zijn eigen bronnen: de traditie wordt niet langer alleen ontvangen, zij wordt object van bewuste hervorming [Hayoun, 1992]. Nu neemt de naamkunde aan deze beweging deel. Een naam rond de wijnstok kiezen of hervormen betekent een symbolisch erfgoed heractiveren terwijl men het in een bewuste moderniteit projecteert. Shmuel Trigano, door de oorsprong van politiek in de Tora ter onderzoek in te stellen, toont hoeveel de grondleggende categorieën van het jodendom — waaronder de grote landbouw- en plantenmetaforen — de collectieve joodse bewustzijn diep structureren en zich dus lenen voor latere identitaire heractivaties [Trigano, 1991].

Men zal dus vaststellen dat Geffen, voordat het een familienaam is, allereerst een beladen woord is — een woord waarvan de evocatieve kracht al zijn patronymische fortuin voorwaardt. Deze dimensie behoort hier tot het vastgestelde: de bijbelse en liturgische teksten getuigen ondubbelzinnig van de centraliteit van de wijnstok in de Hebreeuwse cultuur.

De grote meerderheid van de Joden in Midden- en Oost-Europa droeg slechts op een relatief laat moment een vast erfelijk geslachtsnaam. Het was aan de grens van de achttiende en negentiende eeuw, onder invloed van de administratieve decreten van de Oostenrijks-Hongaarse, Pruisische en Russische rijken, dat de verplichting om zich van een stabiele familienaam te voorzien massaal aan de Joodse gemeenschappen werd opgelegd. Deze bureaucratisering produceerde namen van verschillende oorsprong: patroniemische, toponymische, beroepsnamen, en — vaak opgelegd of gekozen — « sierlijke » namen gevormd uit Duitse of Hebreeuwse wortels.

In deze wereld was het Jiddisch de dagelijkse taal, waarvan Jean Baumgarten de geschiedenis heeft gereconstrueerd als die van een « rondzwervende taal », een smeltkroes waarin Duitse, Hebreeuwse en Slavische componenten zich vermengden [Baumgarten, 2002]. Een naam gebaseerd op de wijnstok kon in deze context Duitse-Jiddische vormen aannemen — rond Wein (de wijn) of Weingarten (de wijngaard) — evenzeer als direct Hebreeuwse vormen. De latere overgang van dergelijke vormen naar het zuivere Hebreeuws Geffen illustreert een fenomeen van vertaling en condensatie dat kenmerkend is voor de Askenazische trajectorie naar de moderniteit.

Het is hier van belang een methodologische voorzichtigheid te onderstrepen. De huidige dragers van de naam Geffen in de Askenazische en Angelsaksische wereld stammen vaak af van families waarvan de oorspronkelijke patroniem anders was en die deze vervolgens gehebreeëuwd of verengelscht hebben bij migraties. De figuur van rabbijn Tobias Geffen (1870-1970), geboren in Litouwen en later een toonaangevende halachische autoriteit in Atlanta — beroemd vooral voor zijn uitspraak over de kasjoertheid van een beroemde Amerikaanse frisdrank — getuigt van deze verspreiding van de naam in de Noord-Amerikaanse diaspora. Deze notitie valt echter onder algemene biografische informatie: zonder toegang tot een geverifieerde primaire bron in het kader van dit werk wordt zij ter indicatie vermeld en niet als een door het archief vastgesteld feit.

Wat daarentegen stevig gedocumenteerd blijft, is het algemene kader: Annie Kriegel heeft aangetoond hoe de Joodse emancipatie in Europa gepaard ging met een herconfiguratie van identiteiten, waarvan de familienaam een van de meest gevoelige markers is [Kriegel, 1977]. De naam wordt een kwestie van toebehoren, discretie of stellingname, afhankelijk van de strategieën van families tegenover de omringende wereld.

De beslissende wending in de geschiedenis van de familienaam Geffen ligt in de beweging die Delphine Bechtel de « culturele renaissance van de joden » in Midden- en Oost-Europa heeft genoemd, tussen 1897 en 1930 [Bechtel, 2002]. Deze periode ziet een intense arbeid aan nationale constructie via taal en literatuur ontplooien: het Hebreeuws, dat lange tijd tot liturgie en studie beperkt bleef, wordt opnieuw een levende taal, een instrument van schepping en collectieve identiteit. In dit cultureel laboratorium krijgt de kwestie van de naam een nieuwe scherpte.

Een Hebreeuwse naam aannemen, of een erfde naam uit de diaspora hebraïseren, wordt een programmatisch gebaar. Het gaat erom te breken met familienamen die als door de ballingschap opgelegd werden ervaren — vaak Germaans of Slavisch — om opnieuw aan te sluiten bij een taal die als authentiek nationaal werd beschouwd. Hier is de kruising tussen Geheugen en Histoire het levendigst: de symbolische traditie van de wijnstok (liturgisch Geheugen) ontmoet het historische project van de Hebreeuwse renaissance (gedocumenteerd cultureel archief). Geffen wordt geboren, of herboren, precies op dit contactpunt.

Het intellectuele model van deze re-eigenmaking vindt een verre voorbode bij Moses Mendelssohn, van wie Dominique Bourel heeft aangetoond dat hij het ontstaan van het moderne jodendom inaugureert door trouw aan traditie met toetrede tot de Europese moderniteit te articuleren [Bourel, 2004]. Hoewel Mendelssohn tot een geheel ander moment behoort — dat van de Duitse Haskala van de achttiende eeuw — installeert hij een intellectuele matrix: die van een jodendom dat zichzelf kan denken, zijn vormen kan kiezen, inclusief zijn namen. De culturele renaissance van het einde van de negentiende eeuw radicaliseert deze mogelijkheid door haar te nationaliseren.

Op deze manier ziet men dat de naam Geffen, in zijn zuivere Hebreeuwse vorm, waarschijnlijk een product van deze dynamiek is: niet een onaheuge overblijfsel, maar een moderne schepping of herschepping, geladen met programmatische betekenis. De status « waarschijnlijk » dringt zich hier op, want hoewel het kader vaststaat, ontsnappen de precieze wegen van elke familie Geffen door deze beweging zich meestal aan rechtstreekse documentatie.

Met de stichting van de Staat Israël in 1948 stopt de hebreeïsering van familienamen ermee een culturele aspiratie te zijn en wordt het een massaal fenomeen, aangemoedigd door instellingen en soms quasi verplicht voor ambtenaren, diplomaten en officieren. De Israëlische naslagwerken over onomastiek documenteren dit moment precies: Family Names in Israel van Eshel en The Book of Names van Ariel inventariseren de meest voorkomende patroniemen en analyseren de mechanismen van hun vorming [Family Names in Israel ; The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel]. Geffen verschijnt daarin als een karakteristiek voorbeeld van een moderne Hebreeuwse naam gebaseerd op een natuurmotief.

Drie logica's beheersen deze hebreeïseringen. De eerste is vertaling: een diasporische naam verbonden met wijn of wijnstok wordt natuurlijk Geffen. De tweede is assonantie: een vreemde patroniem waarvan de klank aan het Hebreeuws doet denken, wordt gehervormd om een Hebreeuwse wortel te benaderen. De derde is zuiver symbolische keuze: men adopteert Geffen vanwege de schoonheid en de Bijbelse resonantie van de term, zonder continuïteit met de vorige naam. A. Stahl benadrukt in zijn studie over de oorsprong van Joodse namen dit veelvoud aan mechanismen dat elke lineaire genealogie van de naam uitsluit [Origins of Jewish Names].

Het resultaat is een patroniem die diep Israëlisch is, tegenwoordig gedragen door families zonder onderlinge verbinding, verenigd door de enige keuze van dezelfde wortel. De culturele zichtbaarheid van de naam in het hedendaagse Israël — in muziek, kunst en openbaar leven — getuigt van haar inburgering. Hier is het onomastische archief stevig: de Israëlische naamfabriek is een van de best gedocumenteerde hoofdstukken van de culturele geschiedenis van het land, en Geffen figureert daarin zonder enige twijfel als een emblematische naam van het opnieuw uitgevonden Hebreeuws.

Dit fenomeen moet worden geplaatst in de bredere dynamiek die Maurice-Ruben Hayoun beschrijft als het moderne jodendom: een jodendom dat zijn eigen categorieën ter hand neemt om ze in de taal van natie en moderniteit opnieuw te formuleren [Hayoun, 1992]. De naam Geffen is een voorbeeldig voorbeeld daarvan.

Indien de geschiedenis van de achternaam Geffen vooral Asjkenazisch en Israëlisch is, gebiedt encyclopedische eerlijkheid om de Sefardische en Magrebijnse werelden te onderzoeken, waar de wijnstok ook het onomastische denken voeding gaf, zij het langs andere taalkundige wegen. In deze gemeenschappen circuleerden het woordenschat van wijn en wijnstok in het Hebreeuws, Judeo-Arabisch en Judeo-Spaans, voortbrengend namen die verschillend waren van de zuivere Hebreeuwse vorm Geffen.

Jacques Taïeb heeft de joodse samenlevingen van de moderne Maghreb beschreven als « een wereld in beweging », doorkruist door interne migraties en voortdurende hersamenstelling [Taïeb, 2000]. In zo'n wereld transformeren namen naar gelang van verplaatsingen en taalkundige contacten. Moshe Bar-Asher, in zijn analyse van de Hebreeuwse component van het Judeo-Arabisch van Algerije, toonde aan hoeveel het Hebreeuwse lexicon — waaronder gefen — levend bleef in de joodse spreektalen van de Maghreb, ook voor het aanduiden van landbouw- en rituele werkelijkheden [Bar-Asher, 1992]. De zegen van de wijn, alomtegenwoordig, hield het woord in gebruik.

Dient men daarom oude Sefardische families Geffen te stellen? Voorzichtigheid is geboden, en daarom is dit hoofdstuk als geverondersteld gemarkeerd. André Chouraqui, in zijn omvangrijke geschiedenis van de Joden van Noord-Afrika, biedt het algemene kader van een duizendjarige aanwezigheid waarvan de achternamen het spoor dragen [Chouraqui, 1965]; maar de exacte vormen die het motief van de wijnstok in de Sefardische onomastiek aannam, blijven, bij gebrek aan specifieke hier geraadpleegde studie, het domein van de hypothese. Yosef Hayim Yerushalmi, in zijn verkenning van de geschiedenis van de marranen en nieuw-christenen van Hispano-Portugese afkomst, herinnert eraan hoezeer Sefardische namen werden gekenmerkt door de breuken van de Iberische ballingschap, wat elke rechtstreekse afstamming bemoeilijkt [Yerushalmi, 1998]. Men dient dus het waarschijnlijk bestaan van resonanties vast te stellen, en geen aangetoonde continuïteit: de wijnstok spreekt meerdere joodse talen, maar Geffen, in zijn Hebreeuwse spelling, blijft vooral een moderne en Israëlische vorm.

Geen boek gewijd aan een Europese joodse lignée zou de absolute breuk van de twintigste eeuw kunnen negeren. De families die de naam Geffen dragen — of de namen die zij later in het Hebreeuws zouden hebraïseren naar Geffen — behoren tot de Ashkenazische wereld die grotendeels door de Shoah werd vernietigd. De naam wordt dan, voor de overlevenden en hun nakomelingen, zowel een plaats van herinnering als een burgerlijke status.

Het getuigenis van Charlotte Delbo, in haar verslag van de deportatie, zegt met een ontroerende soberheid wat deze vernietiging was en wat het voor de overlevenden betekent om getuige af te leggen [Delbo, 1970]. In zo'n perspectief krijgt het aannemen of behouden van een Hebreeuwse naam als Geffen — de wijnstok, symbool van leven en wedergeboorte — een waarde die verder gaat dan louter naamkunde: het is een daad van heraarding, een manier om tegenover de vernietiging de continuïteit van een bijbelse wortel te stellen. Dit registre behoort tot het overgedragen: het gaat om een betekenis gedragen door het geheugen van families, die het archief noch kan gronden noch kan weerleggen, maar die de historicus met respect moet opvangen.

Emmanuel Levinas, wiens trouw aan de Hebreeuwse bron Catherine Chalier heeft gepeild, heeft van het spoor het concept gemaakt van een aanwezigheid die voortbestaat na de uitwissing [Chalier, 2002]. Een naam is precies dat: een spoor. De familienaam Geffen, gedragen na de ramp, schrijft in het heden een trouw aan de verdwenen generaties en aan de teksten die hen hadden gevoed. De wijnstok, afgesneden maar niet ontworteld, wordt het embleem van een overleven.

Aldus condenseert de naam Geffen, op zijn discrete manier, de grote bewegingen van het hedendaags judaïsme: de trouw en de heroprichting, de ballingschap en de terugkeer, de vernietiging en de wedergeboorte. Daarin verdient hij een Groot Boek, niet als reliekwie van een unieke genealogie, maar als convergentiepunt van meerdere herinneringen.

Aan het einde van deze reis ontstaat een beeld: dat van een naam die minder het erfgoed van één enkele stam is dan het kruispunt van meerdere Joodse geschiedenissen. Geffen, de wijnstok, is een modern Hebreeuws geslachtsnaam, waarvan de referentiegegevens van de naamkunde de Hebreeuwse taalkundige oorsprong bevestigen [Q66721936 — Wikidata] en die de grote Israëlische catalogi rangschikken onder de emblematische namen van de renaissance van het Hebreeuws [Origins of Jewish Names ; Family Names in Israel ; The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel].

Drie inzichten komen naar voren. Ten eerste verklaart de symbolische centraliteit van de wijnstok in de bijbelse en liturgische traditie het succes van het motief: gefen is nooit opgehouden een levend woord te zijn, bezwangerd met heilige betekenis. Ten tweede is de pure Hebreeuwse vorm van de naam waarschijnlijk een product van de moderniteit — van de culturele renaissance van het Joodse volk [Bechtel, 2002] vervolgens van de Hebreeuïsering van namen in Israël —, eerder dan een oeroud overblijfsel. Ten derde zijn de families Geffen meervoudig: verenigd door een wortel en niet noodzakelijk door bloed, illustreren zij de logica zelf van de moderne Joodse naamkunde, waar de naam even zeer wordt gekozen als wordt doorgegeven [Kriegel, 1977].

Dit Grote Boek heeft met zorg onderscheiden wat het archief vaststelt en wat het geheugen overbrengt. Het laat vragen openstaan die de raadpleegde documentatie niet toelaat op te lossen — de Sefardische resonanties van het motief, de precieze routes van deze of gene familie. Maar het stelt één zekerheid vast: de naam Geffen dragen betekent een wijnstok dragen, en een wijnstok is in de Joodse cultuur nooit een simpel gewas. Het is het symbool van een volk dat, getransplanteerd en soms afgesneden, niet is opgehouden nieuwe wortels te vatten.