Familie Frischmann

De vastste documentaire grondslag die we ter beschikking hebben blijft de opname van de naam Frischmann in de inventaris van Samuele Schaerf. Dit werk, gepubliceerd in Florence in 1925 onder de titel I cognomi degli ebrei d'Italia, maakt deel uit van een geleerd onderzoek dat erop gericht was de familienamen van Italiaanse joodse families systematisch in een catalogus op te nemen, hun varianten en, wanneer mogelijk, hun oorsprong [Schaerf, 1925]. Het feit dat Frischmann daarin werd opgenomen, betekent dat op een bepaald moment families met deze naam aanwezig waren en als joods werden geïdentificeerd op Italiaans grondgebied.

Italië vormt in dit opzicht een bijzonder geval in de geschiedenis van het Volk van het Boek. In tegenstelling tot de meeste landen van West-Europa heeft het nooit een algemene en definitieve verdrijving van zijn joden gekend; gemeenschappen zijn er aantoonbaar onderbroken sinds de Romeinse oudheid. Deze continuïteit maakte van het schiereiland een kruispunt waar tradities zich opstapelden. Zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, leefden de joden van de Italiaanse Renaissance een contactcultuur, zowel geworteld in de rabbijnse traditie als openstaand voor de intellectuele stromingen van hun omgeving [Bonfil, 1994]. Een naam met Germaans voorkomen ingelast in het Italiaanse weefsel getuigt precies van deze vermenging: hij geeft aan, naar alle waarschijnlijkheid, een familie van Asjkenazische afkomst die zich ten zuiden van de Alpen heeft gevestigd.

Dit is waar een eerste deugd opduikt, discreet maar grondlegger: de aandacht voor de naam, dat wil zeggen voor de overdracht van identiteit. In het jodendom is het behouden en registreren van namen geen onbelangrijk gebaar; het is een daad van trouw aan het Geheugen. Het werk van Schaerf zelf, door deze familienamen vast te leggen, zet een oude bezorgdheid van Israël voort: die van de afstamningslijnen niet uit het zicht te laten verdwijnen. De joodse traditie houdt vol dat zich herinneren een verplichting is, en de gemeentelijke naamkunde is haar bescheiden dienares [Yerushalmi, 1984].

De vorm van de naam oriënteert het onderzoek naar de Germaanse wereld. Frischmann is gerelateerd aan de familie van Duitse en Jiddische namen die zijn gevormd op basis van het adjectief frisch (« fris, nieuw, levendig »), en dergelijke patroniemen werden vast onder Ashkenazi-joden, met name tijdens de verplichte naamgevingscampagnes van de 18e en 19e eeuw in de Duitse taalstaten en het Habsburgse keizerrijk. Hier moet voorzichtigheid geboden zijn : geen enkel document stelt ons in staat met zekerheid te zeggen via welke precieze weg een tak Frischmann in Italië terechtkwam. Maar de hypothese van een migratie van noord naar zuid is consistent met wat we weten over bewegingen van Joodse bevolking.

Sinds het einde van de Middeleeuwen zijn Ashkenazi-families over de Alpen getrokken om zich in de Plavlakte, Venetië, Lombardije en zelfs Toscane te vestigen, waar zij hun riten, hun talmudische kennis en hun ambachten meebrachten. Deze Ashkenazi-immigratie in Noord-Italië is een goed gedocumenteerd feit in de historiografie : zij voedde de gemeenschappen van Venetië, Mantua, Ferrara en Livorno. Deze gemeenschappen wisten de verschillende rituele erfenissen, Ashkenazi, Italiaans en Sefardisch, vaak in dezelfde stad en soms in dezelfde synagoge, met elkaar te verbinden [Bonfil, 1994].

De meest zichtbare bijdrage van deze migranten uit het Noorden was die van kennis : onder hen bevonden zich kopisten, miniaturisten en meesters. De productie van versierde Hebreeuwse handschriften in Italië dankt veel aan deze ontmoeting van handen van elders. Giulia Tamani heeft aangetoond hoeveel de kunst van het Italiaanse Hebreeuwse handschrift het resultaat was van een dialoog tussen Joodse grafische tradities en de artistieke smaak van het schiereiland [Tamani, 2010]. Ook al weten we niet of een Frischmann ooit de kalaam vastgehouden heeft, de geschiedenis van zijn milieu van herkomst is die van een cultuur waarin het boek, gekopieerd en doorgegeven, de eerste der schatten was. Hier tekent zich af een kardinale deugd van Israël : de voorrang van studie, de overtuiging dat de overleving van een volk afhangt van de emstige bewaking van zijn teksten.

In een Joodse gemeenschap leven, in Italië zoals elders, betekende zich inschrijven in een orde die werd geregeerd door de halakha en de solidariteitsinstellingen die daaruit voortvloeiden. De Italiaanse families uit de vroegmoderne periode, ongeacht hun oorsprong, participeerden in communautaire structuren — de kehillah, liefdadigheidsbroederschappen (ḥevrot), bruidsschatkasten voor arme meisjes, gezelschappen voor de verzorging van zieken en doden. Deze instellingen waren geen versieringen: zij waren de concrete vertaling van de Wet in daden van vriendelijkheid.

Hier moet zonder overdrijving een deugd worden genoemd die het milieu van de Frischmann niet kon negeren: de tzedakah, gerechtigheid-liefdadigheid. Het Joods denken scheidt het rechtvaardige niet van het liefdadige; geven aan de behoeftige is geen gunst maar een schuld, een herstel van de rechtvaardige orde. Armand Abécassis herinnert eraan dat de Joodse ethiek verantwoordelijkheid tegenover anderen tot grondslag van het verbond maakt [Abécassis, 1987]. Evenzo benadrukt Léon Askénazi dat de Joodse traditie onlosmakelijk de studie van de Wet bindt aan haar verwezenlijking in het leven van de stad [Askénazi, 1999].

Elke Joodse familie op het schiereiland participeerde, door contributie en dienst, in deze zorgeconomie. Wij beschikken niet over een document dat een Frischmann als beheerder van een broederschap of schenker van een synagoge noemt; wij weten daarentegen dat niemand tot een Italiaanse kehillah kon behoren zonder in dit netwerk van wederzijdse verplichtingen te worden opgenomen. Hier deugd toe te schrijven, is niet een individueel heldendaad erkennen maar een toebehoren: die van een naam aan het weefsel van een gemeenschap die van liefdadigheid een wet maakte. Eerlijkheid gebiedt het zo te zeggen, zonder aan deze families verdiensten toe te schrijven die het archief niet noemlijk bevestigt.

Onder de centra van de Italiaanse Joodse gemeenschap neemt Livorno een apart plaats in. Als vrijhaven geopend door de Medici aan het einde van de 16e eeuw, ontving de stad onder het regime van de Livornine een welvarende Joodse « Natie », overwegend Sefardisch en Portugees, maar waar ook Joden van andere origine samenkwamen. Lionel Lévy heeft zich aan deze geschiedenis gewijd met doorslaggevende werken, waarin hij aantoonde hoe de Portugees-Joodse Natie van Livorno een handels- en cultureel netwerk ontwikkelde dat Italië, Amsterdam, Tunis en het hele Middellandse-zeegebied verbond [Lévy, 1999].

Deze gemeenschap was een model van betrokkenheid bij het collectieve leven en economisch handelen. Haar handelaren weefden handelsroutes die ook routes van kennis en boeken waren; haar drukkerijen verspreidden Hebreeuwse teksten over het hele Middellandse-zeegebied. Lévy beschreef met verfijning het schemeren van deze wereld, tot « de laatsten der Livornezen », een figuur van een gemeenschap die uitstierf na eeuwen van glans [Lévy, 1996]. In zo'n milieu was economisch succes niet gescheiden van gemeenschapsdienst: vermogen verplichtte, en de volmaakte koopman was ook degene die wezen doteerde en de synagoge financierde.

Niets bewijst dat een Frischmann-tak in Livorno zelf heeft geleefd; maar het bestaan van de naam in Italië wordt duidelijk door deze grote beweging van uitwisselingen. Het Middellandse-zeegebied jodendom heeft van openheid voor het buitenland, van commerciële gastvrijheid en van de circulatie van mensen een manier van in de wereld zijn gemaakt. Hier is een deugd die de traditie eert: de welwillende verhouding tot de vreemdeling, deze ger die de Torah beveelt lief te hebben omdat Israël zelf vreemdeling was in het land Egypte. Joodse havens als Livorno waren, op hun manier, plaatsen waar dit gebod dagelijkse praktijk werd.

Het Livornese netwerk verbond Italië met de gemeenschappen van de Maghreb, en via deze route verspreidden veel Italiaanse namen zich naar Tunis, Algiers en Oranie. De rabbijnse en gemeentelijke archieven van Noord-Afrika bewaren sporen van deze circulaties. Het onderzoek naar de gemeenschappen van Tlemcen en Sidi Bel Abbès toont Joodse samenlevingen waar de herinnering aan de oorsprong en rituele trouw met opmerkelijke standvastigheid werden gehandhaafd [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Deze gemeenschappen belichaamden vroomheid (yirat shamaïm) en trouw aan de Wet onder vaak precaire omstandigheden. Het behoud van rabbijnse rechtbanken, het bewaren van registers van huwelijken en begravingen, de overdracht van plaatselijke gebruiken (minhagim) getuigen van een essentiële deugd: de bescheidenheid van de overdracht, dat ondoorzichtige en geduldige werk waarmee een generatie aan de volgende het geheel van haar erfenis overdraagt. Dominique Natanson heeft zich via de onderneming van Mémoire Juive & Éducation precies ingespannen opdat deze herinneringen niet verloren gaan, en verzamelde sporen van families en gemeenschappen die met vergetelheid werden bedreigd [Natanson, 1997].

Wij stellen hier geen zeker verwantschap van de Frischmann naar deze landen; voorzichtigheid verbiedt dit. Maar de naam, eenmaal in de Italiaanse en mediterrane wereld binnengekomen, behoort tot die beweeglijke geografie waar de Joodse identiteit zich tegelijk in meerdere talen uitsprak. En men vindt in deze Noord-Afrikaanse marges dezelfde waarheid die Yerushalmi in het centrum van het Joodse bewustzijn heeft geplaatst: dat de plicht tot herinnering vaak zwaarder weegt dan de nauwkeurigheid van de geschiedenis, en dat zich herinneren op zich zelf een gebod is [Yerushalmi, 1984].

Er is een domein waarin de naam Frischmann, in het modern-joodse geheugen, een heldere resonantie heeft verworven: dat van de Hebreeuwse letteren. Een David Frischmann, geboren in de wereld van Oost-Europa aan de wending van de negentiende en twintigste eeuwen, was een van de grote stemmen van de renaissance van de Hebreeuwse taal, literair criticus, dichter en vertaler, ambachtsman van een modern Hebreeuws bevrijd van louter liturgische vormen. Volgens de literaire traditie behoorde hij tot degenen die van het Hebreeuws een taal maakten die in staat was de gevoeligheid van hun tijd uit te drukken.

Geen enkele bron stelt ons in staat deze geleerde aan de Italiaanse familie vastgesteld door Schaerf te verbinden, en het zou oneerlijk zijn zo'n verband te smeden. Maar de benadering van de twee — de Italiaanse naam van de catalogus en de naam van de Hebreeuwse vernieuwing — illustreert een diepe dimensie van de joodse deugd: de bijdrage aan het denken en de literatuur, de overtuiging dat de taal een erfgoed is om in leven te houden. Maurice-Ruben Hayoun en Colette Sirat hebben elk afzonderlijk aangetoond hoeveel de intellectuele vitaliteit van het judaïsme afhankelijk is van dit voortdurende werk van herinterpretatie en overdracht van teksten [Hayoun, 2023] [Sirat, 1983].

Dit hoofdstuk behoort bewust meer tot het geheugen dan tot het familiale archief: het verzamelt wat de naam oproept, niet wat een genealogie bewijst. Maar het is ook de functie van een Groot Boek om de weerklank die een naam in het collectieve bewustzijn draagt op te vangen. Dat « Frischmann » « de nieuwe mens » betekent is niet zonder gelukkige ironie voor een volk wiens traditie het voortdurende vernieuwen van het verbond en van de studie leert.

Na afloop van deze reis, beseft de lezer hoeveel geschiedenis een naam kan dragen terwijl hij zijn geheimen bewaart. De achternaam Frischmann is met zekerheid aangetoond onder de Joodse families in Italie volgens de catalogus van Schaerf [Schaerf, 1925] ; zijn Germaanse morfologie verbindt hem met de Ashkenazische wereld, en zijn zuidelijke aanwezigheid getuigt van de grote menging die het Renaissance-Italie tot een kruispunt van Israël maakte [Bonfil, 1994]. Verder volgde het onderzoek de werelden die deze naam aanraakte — de kopiisten en illuminators van het Noorden, de liefdadigheidsconfréries, de handelsnatie van Livorno, de Noord-Afrikaanse diasporas, de vernieuwing van de Hebreeuwse letteren — zonder ooit te verwarren wat het archief vaststelt en wat het geheugen suggereert.

Van alle aangeraking voordelen is het misschien de overdracht — deze koppige trouw aan naam, tekst en taal — die de lineage Frischmann, boven alles, het best zal hebben uitgedrukt. Denk aan de naamkundige die patroniemen vast stelt opdat zij niet uitwissen, aan de kopiisten die het boek waarborgen, aan de Magreb-gemeenschappen die hun registers tegen vergetelheid bewaren, of aan de man van letters die het Hebreeuws zijn jeugd teruggeeft : overal herhaalt zich hetzelfde gebaar, dat van morgen intact over te brengen wat gisteren werd ontvangen. Hiermee neemt deze lineage deel aan de deugd bij uitstek van Israël, dit volk waarvan Yerushalmi zei dat de herinnering geen nostalgie maar gebod is, en het geheugen een vorm van trouw [Yerushalmi, 1984]. « Frischmann », de nieuwe mens : naam die, onder de lagen van de verstrooiing, nog steeds de belofte van een nieuw begin zegt.