Familie Freudenthal

De familienaam Freudenthal is een samengestelde naam van het sierende type, gesmeed in het Germaanse taalgebied. De transparante betekenis ervan — « het dal van de vreugde » — plaatst hem onder de meest helderste scheppingen van de Joodse onomastiek van Midden-Europa, naast de -thal, -berg, -blum en -stern. Referentiewoordenboeken stellen vast dat dergelijke namen, verre van altijd vrijelijk gekozen te zijn, vaak werden toegekend of vastgesteld onder administratieve dwang tijdens de patronimiseringscampagnes van de Duitse staten, Pruisen, Beieren, en vooral door de tolerantiebrieven en de edictale bepalingen van Jozef II in de Habsburgse monarchie vanaf 1787 [Woordenboeken van Joodse geslachtsnamen van Oost-Europa en Joods-Duitse].

De wortel van de naam behoort tot het Westelijk Jiddisch en het Duits [Q21502217 — Wikidata], wat het waarschijnlijke geboorteland van de lignage niet in de grote Jiddischsprekende massa's van het Oosten — Litouwen, Oekraïne, Oost-Polen — plaatst, maar in de Germaanse ruimte: de Rijnlanden, Beieren, Bohemen, Moravië, Silezië. Dit geografische detail is niet zijdelings. Het plaatst de Freudenthal in het hart van de zogenaamde Westelijk Askenazische Joodse cultuur, die als eerste in contact kwam met de Duitse Verlichting en met de beweging van de Haskala, de Joodse intellectuele emancipatie.

Reeds in dit inleidende hoofdstuk doomt een eerste deugd van de lignage op, zoals haar naam die draagt: die van het Jiddisch zelf als taal van de herinnering en van huiselijke vreugde. Want kiezen, behouden en doorgeven van een naam die « vreugde » zegt, kwam in een wereld van verbanningen en beperkingen neer op een daad van trouw. Het Jiddisch, die « zwervende taal » die Jean Baumgarten heeft beschreven als de volkstaal van een volk zonder grondgebied [Baumgarten, 2002], was de stof waarin dergelijke namen hun affectieve dikte aannamen. Door hem te dragen, namen de Freudenthal deel aan deze linguïstische cultuur die van het Jiddisch, volgens de fraaie uitdrukking van Dovid Katz, een onvoltooide en brandende geschiedenis van vitaliteit maakte [Katz, 2004].

De Freudenthal volgen betekent allereerst een geografie volgen. Onomastische repertoria bewijzen de aanwezigheid van dragers van de naam in de Joods-Duitse ruimte — het Habsburgse Rijk, Duitse staten, regio's Bohemen-Moravië en Silezië [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa en Joods-Duits]. Men treft voorts in Oostenrijks-Moravië een gelijknamige plaats aan: Freudenthal (tegenwoordig Bruntál, in Tsjechië), en het is waarschijnlijk dat een deel van de Joodse families zijn familienaam aan zo'n toponiemn dankte, volgens het klassieke mechanisme van de herkomstnaam. Deze hypothese moet echter voorzichtig gehanteerd worden: de samenvalling tussen de ornamentale naam « dal van de vreugde » en de plaatsnaam stelt ons niet in staat, op zichzelf, voor elke familie uit te maken.

Wat daarentegen vaststaat, is dat de Joodse gemeenschappen van dit gebied in de 18e en 19e eeuw een diepe verandering ondergingen. Tussen trouw aan de Wet en de aantrekkingskracht van burgerlijke integratie in, waren zij het laboratorium van de Joodse moderniteit. Het was in deze smeltkroes dat de gedocumenteerde figuren van de lignee geboren werden, wier portret dit boek zal schetsen. De waarde die zich daarin aftekent, is die van betrokkenheid bij het collectieve leven: Joods blijven terwijl men volwaardig burger wordt, de taal van de stad leren zonder die van het huishouden te verloochenen. Delphine Bechtel heeft aangetoond hoe deze spanning tussen volkstaal en staatstaal, een eeuw later, een hele Joodse culturele renaissance in Midden-Europa voeding geeft [Bechtel, 2002]. De Freudenthal van de Duitstalige ruimte waren op hun schaal anonieme en vervolgens genoemde actoren van deze grote beweging.

De lignée betreedt de gedocumenteerde geschiedenis met Jacob Freudenthal (1839-1907), historicus van de filosofie, geboren in Bodenfelde in Beneden-Saksen en gestorven in Breslau, waar hij professor aan de universiteit was. Zijn leven illustreert exemplarisch het lot van de westerse Asjkenazi: gevormd volgens de methoden van de Duitse filologie en de historische wetenschap van zijn tijd, wijdde hij zijn werk aan het vaststellen, op basis van archiefstukken, van de biografie en het denken van Baruch Spinoza — die Joodse filosoof van Amsterdam die de rabbijnse traditie onder ban had geplaatst en die de moderniteit zou canoniseren.

De bijdrage van Jacob Freudenthal was doorslaggevend: hij verzamelde en publiceerde de documenten met betrekking tot het leven van Spinoza (Die Lebensgeschichte Spinozas, 1899), stellende aan de plaats van de legende een verifieerbare documentaire basis. Daarin belichaamt hij één van de hoogste intellectuele deugden van de Joodse traditie: de nauwkeurigheid van kennis, dat nauwgezette respect voor de tekst en het bewijs dat, van de Talmud tot aan de moderne filologie, de continue draad van de Joodse studiebetrachting vormt. Waar de Talmudische studie vereist dat elk woord wordt gewogen en zijn bron wordt geciteerd, zette Jacob Freudenthal deze eis om in de geschiedschrijving van de filosofie. Dat deze Joodse geleerde als onderwerp de meest omstreden denker van Joodse filosofen koos — de bannelingen van Amsterdam — zegt ook iets van een deugd van tolerantie en intellectuele eerlijkheid: door het archief recht te doen aan degene die zijn eigen gemeenschap had verworpen.

De twintigste eeuw geeft de lignée haar meest universeel bekende figuur: Hans Freudenthal (1905-1990), wiskundige geboren in Luckenwalde, in Brandenburg, in een Duitse joodse familie. Leerling van Luitzen Egbertus Jan Brouwer, vestigde hij zich in Nederland, eerst in Amsterdam en vervolgens in Utrecht, waar hij een van de grote topologen en algebraïsten van zijn eeuw werd, vooral bekend om zijn werk over Lie-groepen, homotopietheorie (de « stelling van Freudenthal-suspensie ») en meetkunde.

Zijn biografie draagt het merk van de eeuw der catastrofes. Als jood in bezet gebied werd Hans Freudenthal uit zijn universitaire functies ontheven onder de Duitse bezetting van Nederland en onderging hij vervolging; hij overleefde, terwijl de overgrote meerderheid van de wereld die namen zoals de zijne had gedragen, werd uitgeroeid. Dit verklaart misschien wel het tweede leven van Hans Freudenthal, dat van een pedagoog bezield door de overtuiging dat kennis aan iedereen moet worden overgedragen. Hij richtte op wat het Freudenthal Instituut van Utrecht zou worden en ontwikkelde de « realistische wiskunde » (realistic mathematics education), een benadering die onthechte abstractie weigert en uitgaat van de werkelijkheid en de ervaring van de leerling.

Daarin geeft Hans Freudenthal uitdrukking aan een hoofddeugd van het jodendom: de zorg voor overdracht en de plicht tot onderwijzing. De joodse traditie maakt van studie een gebod en van de onderwijzer een heilige figuur; kennis overbrengen aan volgende generaties is een daad van trouw aan het leven tegen de dood. Dat deze wiskundige, ontsnapt aan een verwoeste wereld, zijn laatste decennia wijdde aan het doen beminnen van getallen door kinderen, is geen bijzaak: het is een manier om de vreugde die in zijn naam is ingeschreven, tegen het zwijgen van de vernietiging in te dragen. Hij bedacht ook, in 1960, de Lincos, een taal bedoeld om te communiceren met mogelijke buitenaardse intelligentie — een gebaar van een man voor wie taal ondanks alles een brug moest blijven naar de ander.

De naam Freudenthal verwijst, zoals gezegd, naar het Jiddisch van het Westen [Q21502217 — Wikidata]. Maar de geschiedenis van deze familie — Duitssprekend, geïntegreerd, geleerd — kruist op significante wijze die van de grote Jiddische cultuur, zonder erin op te gaan. Dit is de plaats van een verlichtende kruising tussen de herinnering aan een naam en de gedocumenteerde geschiedenis van een beschaving.

De Jiddische cultuur was in de negentiende en twintigste eeuw een buitengewoon creatief centrum: rondreizend theater, populaire pers, roman, poëzie. Nahma Sandrow heeft het wereldwijde epos van het Jiddische theater nagetekend, deze « zwervende sterren » die het Joodse toneel van Iaşi naar New York droegen [Sandrow, 1996], en Debra Caplan toonde hoe troepen als de Vilna Troupe van het rondreizen zelf een kunst maakten [Caplan, 2018]. Alyssa Quint analyseerde de geboorte van het moderne Jiddische theater [Quint, 2019], terwijl David Roskies contempleerde over de verloren kunst van het Jiddische verhaal als vorm van verzet tegen de moderniteit [Roskies, 1995]. Deze bruising had ook haar vrouwen: Kathryn Hellerstein groef eeuwen van vrouwelijke poëzie in het Jiddisch op [Hellerstein, 2014], en Naomi Seidman onderzocht de verdeling van rollen tussen het heilige Hebreeuws en het huiselijk Jiddisch [Seidman, 1997].

De Freudenthal behoorden eerder tot de westelijke vleugel, degenen die het Jiddisch vroeg opgaven voor gecultiveerd Duits. Hier ligt een eerlijke spanning te benoemen: de naam bewaart het spoor van een taal die de familie, door zich te emanciperen, voor een deel verliet. Deze dialectiek — de naam van de Jiddische vreugde behouden terwijl men in het Duits de biografie van Spinoza of topologiestelling schrijft — is het drama en de grootheid van het westerse Asjkenazi. Mikhaïl Krutikov beschreef deze moderniteitscrisis die door alle Jiddische fictie aan het einde van de eeuw liep [Krutikov, 2001]; Sarah Abrevaya Stein toonde hoe de Jiddische en Ladino-pers de Joden in de moderniteit bracht [Stein, 2004]. De Freudenthal, Duitse geleerden met Jiddische familienamen, zijn hiervan een treffende samenvatting.

Geen Joodse geslacht in Centraal-Europa is de twintigste eeuw ongeschonden doorgekomen, en het Grote Boek kan de schaduwen niet verzwijgen. De naam Freudenthal, net als tienduizenden andere Duitse Joodse patroniemen, werd gedragen door families waarvan velen tussen 1938 en 1945 werden gedeporteerd en vermoord. De herdenkingstekens en lijsten van slachtoffers — waarvan men de registers met voorzichtigheid moet raadplegen die door naamgenoten wordt opgelegd — getuigen van de aanwezigheid van de naam onder de vervolgden van het nazisme. Hier ligt de deugd niet in een geïsoleerde heldhaftige daad maar in de overleving zelf, in de wederopbouw, in de trouw die aan een naam werd bewaard die zou hebben kunnen verdwijnen.

Het traject van Hans Freudenthal, geschorst van zijn leerstoel en na de oorlog hersteld, vat deze beweging van vernietiging en wedergeboorte samen. Dat het geslacht na de ramp zijn naam opnieuw de lading van « vreugde » heeft gegeven — door onderwijs, door wetenschap, door een pedagogie gericht op kinderen — behoort tot een vorm van discreet moed die de Joodse traditie soms, zonder pathos, de heiligmaking van het alledaagse leven noemt. Men dient zich voor te hoeden voor elke hagiografie: de meeste Freudenthals waren anonieme vrouwen en mannen, handelaren, ambachtslieden, onderwijzers, van wie de archieven slechts de naam hebben bewaard. Maar het is juist in deze bescheiden continuïteit — een naam dragen, deze doorgeven, deze levend houden — dat de diepste deugd zich openbaart: de bescheidenheid van hen die geschiedenis maken zonder dat de geschiedenis hun gezicht onthoudt.

Wat moet men onthouden van de Freudenthal-lignée, boven alles? Zijn naam sprak van vreugde; zijn geschiedenis zou spreken van kennis en haar overdracht. Van Jacob, die Spinoza via filologische nauwkeurigheid aan de archieven teruggaf, tot Hans, die zijn wiskundig genie wijdde aan het doen beminnen van getallen door kinderen nadat hij de vernietiging had overleefd, loopt dezelfde draad: de overtuiging dat kennis alleen zin heeft wanneer gedeeld, en dat studie een vorm van trouw aan het leven is. Het is daar, in de liefde voor kennis en de plicht deze door te geven, dat deze familie zich aansluit bij het collectieve geheugen van Israël — dit volk dat van talmud torah, de studie van de Wet, niet een voorrecht maar een gebod gericht aan allen maakte.

De naam zelf, « vallei van de vreugde », geworteld in het Jiddisch [Q21502217 — Wikidata], draagt tenslotte een geheimer les. In een taal geboren uit zwerving en door de geschiedenis verbrand [Katz, 2004], was het kiezen van vreugde als naam een daad van hoop. De Freudethals waren geen beroemde rabbijnse dynastieën noch handelsprinsessen; zij waren, meer discrete, doorgeefluiken — van teksten, van stellingen, van een naam. En dat is misschien de meest Joodse deugd van allemaal: handhaven, tegen vergetelheid en tegen de dood, een kleine vallei van vreugde waar kennis voortdurend wordt doorgegeven.