Familie Eshkol

De moderne Hebreeuwse onomastiek leert dat een aanzienlijk deel van de achternamen die in Israël worden gedragen voortvloeit uit een vrijwillige verhebraïsering, ondernomen door immigranten die erop bedacht waren de diasporanamen uit te wissen ten gunste van namen ontleend aan de taal van de Bijbel [Family Names in Israel, Eshel, 1967]. Eshkol behoort precies tot deze dynamiek: naam-afbeelding, naam-deugd, het put uit het landbouw- en bijbels woordenschat. De referentiewerken over Israëlische achternamen classificeren deze creaties onder de meest significante van de nationale wedergeboorte, waar de naamgeving een daad van identitaire refondatie wordt [The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel, Ariel, 1997].

Deze praktijk is niet toevallig: zij verlengstuk van een oude joodse overtuiging dat de naam het wezen bindt. Werken over de herkomst van joodse namen herinneren eraan dat de overgang van een diasporanaam — vaak opgelegd door keizerlijke besturen — naar een vrij gekozen Hebreeuwse naam een herovering van waardigheid vormt, een gebaar van terugkeer naar de bron [Origins of Jewish Names, Stahl, 2005]. Door Eshkol aan te nemen, heeft de familie waarmee wij ons bezighouden van de tros het embleem gemaakt van een dubbele trouw: aan het land dat men bewerkt en aan de Wet die men overdraagt. De tros duidt in het woordenschat van de Wijzen trouwens metaforisch op de volmaakte studieman, in wie « alles is bijeengebracht » — geleerde echo die aan de achternaam zijn talmuddische diepte geeft.

De figuur die deze naam beroemd maakte werd onder een ander geboren: Levi Shkolnik. Hij zag het levenslicht op 25 oktober 1895 in Oratov, een dorp in Oekraïne dat toen deel uitmaakte van het Russische Keizerrijk, in een traditioneel joods gezin [Levi Eshkol — Jewish Virtual Library ; World Jewish Congress]. Volgens de Jewish Virtual Library ontving hij een traditionele joodse opvoeding voordat de roep van het land Israël hem greep [Levi Eshkol — Jewish Virtual Library]. Op achttienjarige leeftijd emigreerde hij naar Ottomaans Palestina, waar hij zich later aansloot bij de Joodse Legioen die onder Britse hoede was opgericht [World Jewish Congress].

Dit verloop vat samen de ervaring van een generatie die geboren was in de wereld van het Jiddisch en de gemeenschappen van Oost-Europa, waarvan de historiografie de culturele vitaliteit en de politieke fragiliteit heeft aangetoond [Le Yiddish. Histoire d'une langue errante, Baumgarten, 2002]. Deze jongeren, gevoed door rabbijnse traditie maar gewonnen door ideeën van emancipatie en nationale renaissance, verlieten het universum van de shtetl om een nieuwe samenleving op te bouwen [La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale, Bechtel, 2002]. De logica van emancipatie die hen dreef — uit de minderheidsvoorwaarde treden om als collectief onderwerp in de geschiedenis in te gaan — is vakkundig geanalyseerd als een van de grote drijfveren van de joodse moderniteit [Les Juifs et le monde moderne, Kriegel, 1977]. Door Shkolnik voor Eshkol in te ruilen maakte deze man deze beweging zich eigen: hij veranderde van naam zoals men van wereld verandert.

Gekomen in Palestina wijdde Levi Eshkol zich eerst aan het landwerk. Hij behoorde tot degenen die deelnamen aan het avontuur van de kibboetzim, deze agrarische gemeenschappen waar het socialistische ideaal en de terugkeer naar de grond zich verbonden. Zijn leven organiseerde zich rond collectief werk, de verdediging van nederzettingen en arbeidersorganisatie, voordat de politiek hem naar nationale verantwoordelijkheden riep [Eshkol (Shkolnik), Levi — Encyclopedia.com].

Hier uit zich, in de feiten, een van de kardinale deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen: betrokkenheid bij het collectieve leven, de klal, deze overtuiging dat het heil van het individu voorbijgaat aan de dienst aan de gemeenschap. De pionier die een moeras draineringd, wacht houdt en zijn oogsten deelt, belichaamt een ethiek van zorg voor de ander en het algemeen belang. Deze collectieve dimensie van het joodse bestaan wortelt in de opvatting van de Wet als grondslag van het politieke leven, waar de Torah niet alleen persoonlijke toewijding is maar organisatie van een rechtvaardige stad [Philosophie de la Loi, Trigano, 1991]. Door zijn lot aan dat van een agrarische gemeenschap te verbinden, zette Eshkol, op een geslepen manier, het oude gebod van sociale rechtvaardigheid voort — de tsedaka niet begrepen als aalmoezen maar als rechtsverplichting.

De opkomst van Levi Eshkol naar de top van de staat was die van een bouwer. In 1952 volgde hij Eliezer Kaplan op als minister van Financiën, een post die hij bekleedde totdat hij in 1963 Premier ministre werd, stellende het economische plan ten uitvoer waarvan hij de vruchten moest oogsten [Eshkol (Shkolnik), Levi — Encyclopedia.com]. Hij vormde de twaalfde regering van Israël in 1963 en presideert over aanhoudende economische groei, waarvan het symbool de ingebruikstelling in 1964 was van het nationale watervoorzieningssysteem [Levi Eshkol — Military Wiki].

Dit waterwerk — de Mekorot ha-Yarden, het transport van de wateren van de Jordaan naar de woestijn van de Negev — was Eshkols grote zaak, die hij voortdurend ondersteunde [Eshkol (Shkolnik), Levi — Encyclopedia.com]. Water naar de woestijn brengen, het dorre land doen bloeien: de handeling sluit wonderbaarlijk aan bij de betekenis van de naam. De beloven druif van de vallei van Eshkol vond in het kanaal dat de Negev groen maakte zijn hedendaagse vervulling. Men kan hier de deugd meten van economische actie niet als accumulatie maar als rentmeesterschap van het algemeen welzijn, moderne verlengstuk van de bijbelse eis het volk te voeden en het land bewoonbaar te maken. Ter zijner ere dragen het centrale filterbedrijf van het netwerk en de wijk Ramat Eshkol in Jeruzalem zijn naam, evenals verschillende scholen [Levi Eshkol — Military Wiki].

De naam Eshkol blijft in het geheugen van Israël verbonden aan de dagen van spanning die aan de Zesdaagse Oorlog voorafgingen. Zijn mandaat als Eerste Minister wordt misschien vooral ontthouden vanwege dit conflict van juni 1967, waarna Israël de geallieerde legers versloeg [World Jewish Congress]. In de dagen van angst die hieraan voorafgingen, stemde Eshkol ermee in om generaal Moshe Dayan aan te stellen als minister van Defensie [World Jewish Congress] — een beslissing die getuigt van een zeldzame vorm van bescheidenheid bij een leider: ermee akkoord gaan om, onder druk, een macht die men bezat, te delen.

Het is hier dat traditie en archief elkaar antwoorden door zich te nuanceren. Het populaire geheugen heeft lang het beeld vastgehouden van een aarzelende leider; de geschiedschrijving heeft het portret van een verantwoordelijke hersteld die bezorgd was zijn volk niet overhaast in de oorlog te storten, en wiens voorzichtigheid zowel uit wijsheid als uit zwakte voortkwam. De verhouding van de Joodse traditie tot oorlog is altijd ernstig en terughoudend geweest, gekenmerkt door het bewustzijn van de prijs van bloed en de voorkeur voor vrede. De reflectie op ethische verantwoordelijkheid, zoals deze door het hedendaags Joods denken is voortgedragen, werpt licht op deze spanning: werkelijke macht ligt niet in beheersing maar in antwoord geven aan de ander en de weigering hem lichtvaardig op te offeren [La trace de l'infini. Emmanuel Levinas et la source hébraïque, Chalier, 2002]. De aarzeling van Eshkol was, als zij zwakte was, ook morele terughoudendheid tegenover het onherstelbare.

Levi Eshkol stierf op 26 februari 1969 aan een hartaanval, nog in functie, oprichter van de Israëlische Arbeiderspartij nadat hij de hoogste ambtsfuncties in de staat had bekleed [Levi Eshkol — Google Arts & Culture]. Maar de achternaam stierf niet met hem uit: hij verspreidde zich naar andere domeinen van het Israëlische leven, met name naar het artistieke creatieve veld, waar de naam Eshkol zich onderscheidde in dans en bewegingsnotatie, wat de vruchtbaarheid die de naam in zich draagt voortdurend op geestelijk terrein verlengde.

Deze verschuiving van politiek naar artistiek zegt iets over de manier waarop een lignée — van bloed of naam — deelneemt aan de bijdrage van het Joodse volk aan universeel denken en cultuur. De joodse moderniteit heeft zich onderscheiden door dit vermogen om handelen en reflectie, dienst aan de stad en bijdrage aan kennis te combineren [Le Judaïsme moderne, Hayoun, 1992]. Dat de naam van een druiventros zich ingeschreven vindt op wetenschappelijke instellingen, scholen en werken getuigt van deze roeping: verzamelen, zoals de korrels van dezelfde druiventros, de verschillende vruchten van dezelfde boom. Men denkt aan het inleidende gebaar van de joodse moderniteit, dat van een Mendelssohn die het jodendom opende voor dialoog tussen culturen zonder iets van zijn bron te loochenen [Moses Mendelssohn. La naissance du judaïsme moderne, Bourel, 2004].

Van de bijbelse tros die uit het Beloofde Land werd meegebracht tot het kanaal dat de Negev groen maakt, zou de naam Eshkol gedurende slechts een eeuw een onveranderlijke trouw tussen aarde en Wet, arbeid en volk hebben geweven. De lineage die deze naam droeg, liet geen talmudische verhandeling of rabbijnse dynastie na; zij liet iets beters na, misschien, in het licht van Israëls collectieve geheugen: het bewijs dat een gekozen naam een noodlot kan worden, en dat een man uit een dorpje in Oekraïne een woestijn tot bloei kan brengen.

Van alle deugden die de joodse traditie heeft gedragen, is het betrokkenheid bij het collectieve leven — de onbaatzuchtige dienst aan de klal, het inzetten van zijn krachten ten dienste van het algemeen welzijn — wat deze lineage het best heeft uitgedrukt. De pionier van de kibboetzim, de bouwende minister, de minister-president die aarzelde voor de oorlog uit zorg voor zijn volk: allen geven uiting aan dezelfde deugd, die van de man die zich verantwoordelijk weet voor de gemeenschap. En op deze voornaamste deugd groeien vast, als korrels aan de tros, de economische actie als huishoudelijke zorg, de bescheidenheid van de leider die de macht deelt, en de joodse ernst tegenover vergoten bloed. Aldus vervult de tros haar belofte: veel korrels, één tros; veel levens, één trouw.