Familie Epstein (Ozharov)

Voordat het een dynastienaam werd, was Ozharów een gemeenschap. Gelegen in het district Opatów, in Klein-Polen, behoorde het stadje tot die schittering van shtetlekh waar van de zestiende tot de twintigste eeuw het joodse leven zich dicht rond de synagoge, het leerhuys en de markt had georganiseerd. Zoals in geheel Zuid-Polen vormde de joodse bevolking daar een aanzienlijk deel van de inwoners, levend van ambachten, kleine handel en rondreizen. Deze bescheiden, vaak wankele economie was de grondslag van een intens religieus leven: economische activiteit was voor deze families nooit een doel op zich, maar de ondersteuning van een bestaan dat geheel gericht was op studie en gebed — discrete uitdrukking van een waardenhiërarchie die de joodse traditie altijd aan de basis van het collectieve leven had geplaatst.

Het zuidoosten van Polen was in de negentiende eeuw een van de grote centra van het chassidisme. De hoven van Lublin, Kozienice, Radoszyce, Ostrowiec en vele anderen straalden daar uit, een dicht netwerk van meesters en leerlingen weefsel. Het was in deze omgeving — die van een eisende vroomheid, een toewijding (hitlahavut) tot gloeiendheid toe, maar ook van een diep medelijden met de ander — dat de Ozharov-lijn zou ontstaan. De Poolse chassidische traditie onderscheidde zich door het belang dat zij hechtte aan liefdadigheid (tsedaka) en gastvrijheid: het huis van de tsaddik was een plaats waar de arme een open tafel vond, waar de bedroefdheid raad en troost kwam zoeken. Deze dimensie van zorg voor de ander, onafscheidelijk van de rabbijnse functie, vormt een van de meest constante erfenissen van de wereld waaruit de familie Epstein voortkwam.

De oprichtingsnotitie schrijft de oorsprong van de dynastie toe aan Yehuda Leib Epstein uit Ozharov, voorgesteld als leerling van Yehoshoua van Ostrova. Deze verbintenis verdient aandachtig gelezen te worden, want zij plaatst de lignage in een precieze spirituele afstamming. Ostrova verwijst waarschijnlijk naar de chassidische traditie van Ostrowiec, waarvan de stichtende meester, Meïr Yehiel Halevi Halstock (de Rebbe van Ostrowiec, beroemd om zijn verlengde vasten en zijn prodigieuse talmudische geleerdheid), over de streek uitstraalde. De naam « Yehoshoua van Ostrova » duidt een meester van deze richting aan, van wie Yehuda Leib Epstein het onderwijs zou hebben ontvangen en, volgens chassidisch gebruik, de impliciete of expliciete machtiging om op zijn beurt gelovigen te leiden.

Het gebaar van de leerling die meester wordt, zegt iets essentiëels over de deugd van nederigheid zoals het chassidisme die opvat: de tsaddik instituteert zichzelf niet; hij ontvangt voordat hij geeft. Deze economie van de overdracht — waarin gezag eerder op trouw aan een meester berust dan op persoonlijke ambitie — verbindt het huis van Ozharov met de lange keten van overbrengers, deze shalshelet ha-kabbala die, van generatie op generatie, waarborgt dat de onderwijzing ontvangen op Sinaï niet wordt onderbroken. Dat de stichting van de dynastie berust op een band van discipelaat, en niet op een blote erfclaim, getuigt ervan dat spirituele legitimiteit in deze wereld werd gemeten naar maatstaf van ontvangen talmudische kennis en beproefde vroomheid. Bij afwezigheid van ruim toegankelijke archieven vallen deze elementen voor een deel onder de overgedragen traditie; zij stemmen evenwel overeen met de historisch vastgestelde logica's van opvolging in het chassidisme.

De zoon van de oprichter, Moshe Yehiel Elimelech Epstein, neemt een centrale plaats in in de geschiedenis van de dynastie, want op hem rustte de formidabele taak om een Poolse lignée het vernietigingswerk van zijn wereld te doen overleven. Zijn samengestelde naam — Moshe Yehiel Elimelech — draagt zelf de herinnering aan beschermende figuren van het chassidisme: Elimelech van Lizhensk, een van de grote stichtende meesters van Galicië, auteur van de No'am Elimelekh. De keuze van dergelijke voornamen is nooit onverschillig: zij voegen het kind in in een geslachtsregister van heiligheid en oriënteren het, vanaf zijn geboorte, naar een ideaal van gedrag.

De opvolging van vader op zoon in het chassidisme is geen eenvoudige aangelegenheid van bloed. Zij veronderstelt dat de erfgenaam het bewijs heeft geleverd van zijn vermogen om de last te dragen: beheersing van de Talmoed en de codes, geschiktheid om zielen te leiden, vermogen om een gemeenschap van trouwe volgelingen aan te trekken en vast te houden. Dat Moshe Yehiel Elimelech « de lignée heeft voortgezet » betekent dat hij deze functie van tsaddik aanvaardde, met alles wat zij inhoudt van totale beschikbaarheid voor anderen — kvitlekh (verzoekbriefjes) ontvangen, bemiddelen, adviseren, troosten. In een wereld die spoedig zou omslaan, betekenden deze betrokkenheid bij het collectieve leven, deze weigering zich aan de gemeenschappelijke last te onttrekken, een voornaam vorm van Joodse liefdadigheid: niet alleen het materiële geschenk, maar het geschenk van jezelf, van tijd en aandacht. De traditie van Israël noemt dit gemilut hasadim, « beoefening der goedheden », deze deugd die de Talmoed zelfs boven liefdadigheid plaatst, omdat zij de hele persoon erbij betrekt.

De geschiedenis van de lignée d'Ozharov kan niet buiten de breuk worden begrepen die het Poolse jodendom in de twintigste eeuw schokte. Het stadje Ozarów werd, zoals de immense meerderheid van de joodse gemeenschappen in Polen, verwoest tijdens de Shoah; zijn joodse bevolking, gedeporteerd en vermoord, verdween bijna helemaal. Wat het joodse leven in deze stadjes was, de administratieve banaliteit waarmee het werd vernietigd, Hannah Arendt heeft hierover, naar aanleiding van het proces van Jeruzalem, een analyse gegeven die het hedendaagse denken over het kwaad blijvend heeft gemarkeerd [Arendt, 1963]. Voor een chassidische dynastie betekende overleven, bijna altijd, zich uit het geboorteland te rukken.

Het is in deze context dat de vestiging van de lignée in Brooklyn en Jeruzalem moet worden begrepen — de twee polen waarnaar, na de oorlog, het essentiële deel van het herstelde chassidisme convergeerde. Brooklyn, en meer bepaald de wijken van Williamsburg, Borough Park en Crown Heights, werd de « nieuwe Polen » van de ballingse chassidische hoven, waar meesters en getrouwen, straat na straat, een ondergelopen wereld herbouwden. Jeruzalem bood aan zijn kant de diepte van de terugkeer naar het Beloofde Land en de spirituele dichtheid van een stad waar, sinds het einde van de negentiende eeuw, kabbalistieke en chassidische kringen geduldig studie- en mystieke brandpunten hebben hersteld [Meir, 2016]. Dat de lignée d'Ozharov haar twee wortels in deze twee steden heeft geplant zegt veel over de dubbele trouw van het chassidisme na de oorlog: aan de herbouwde diaspora en aan het teruggevonden Sion.

Het is nodig hier, zonder zelfgenoegzaamheid, de schaduw te noemen die op elke geschiedenis van dit soort rust. De verplanting was geen vreedzame continuïteit: het was een rouw uit overleven. De stiltes van de archieven, de zeldzaamheid van gepubliceerde bronnen over deze bepaalde tak, zijn zelf een spoor van de vernietiging. De eerlijkheid van het verhaal gebiedt deze leemten te erkennen in plaats van ze door uitvinding in te vullen.

De wederopbouw van de chassidische hoeven na 1945 vormt een van de meest indrukwekkende hoofdstukken van de hedendaagse Joodse geschiedenis, en de lignage van Ozharov neemt daarin op haar schaal deel. Een dynastie herstellen betekent een leerhuis herstellen, een gebedrite, kledinggebruiken en melodische tradities die eigen zijn — een heel immaterieel erfgoed dat de ballingschap met ontbinding bedreigde. Dit werk van trouw roept een deugd op die de Joodse traditie hoog aanslaat : volharding in de Wet, trouw aan de overgedragen halakha, terwijl de hele maatschappelijke context die haar droeg is verdwenen.

Het op Amerikaanse en Israëlische grond wederopgebouwde chassidische jodendom bracht een opmerkelijke synthese tot stand tussen behoud en aanpassing. Het nusach (het gebedrite), de onderwijzingen van de meester, de Jiddische taal behouden ; tegelijkertijd het gemeenschapsleven aanpassen aan de werkelijkheden van een moderne metropool. Deze spanning — tussen trouwe herinnering en de vitale noodzaak voort te duren — doorkruist de hele geschiedenis van de Joodse diaspora's, vanaf de ballingen van Séfarad die, uit Spanje verdreven in 1492, hun gemeenschappen van Amsterdam tot Saloniek opnieuw vormden, tot de Asjkenazische overlevenden van de twintigste eeuw. Het onderzoek naar deze opnieuw opgebouwde Sefardische werelden — hun tijdschriften, hun Judenspaniol, hun herleven cultuur — biedt een kostbare spiegel om dezelfde dynamica van cultureel overleven te begrijpen [Bar-Asher, 1992] ; [Naar, 2016]. De lignage van Ozharov, door te weigeren haar erfenis te laten sterven, voegt zich in deze lange geschiedenis van Joodse veerkracht in, waar herinnering een daad van weerstand wordt.

Om de woning van Ozharov volledig in context te plaatsen, is het noodzakelijk het historische gewicht van de naam eraan te herinneren. De familienaam Epstein behoort sinds de Middeleeuwen tot de grote rabbijnse families van Asjkenazi Europa. Hij heeft door de eeuwen heen talmudisten, exegeten, communautaire leiders voortgebracht — en heeft de naam ingeschreven in die continuïteit van geleerdheid die de middeleeuwse meesters, van Rashi tot Maimonides, verbindt met de moderne rechtsgeleerden [Kanarfogel & Sokolow, 2010]. De overdracht van talmudische kennis, van commentaar naar commentaar, vormt het geraamte van deze geschiedenis, en de Epstein hadden er hun aandeel in.

Het is echter belangrijk geen verwarring te scheppen tussen de takken: de gemeenschappelijke naam betekent niet directe verwantschap, en niets rechtvaardigt het mechanisch aanhaken van de dynastie van Ozharov aan de illustere naamgenoten van voorbije eeuwen. Wat met recht kan worden gesteld, is dat deze lignée ervan erfde, door haar cultuur en roeping, het ideaal dat de naam Epstein heeft belichaamd: het primaât van het studium, de gehechtheid aan de halakha, de dienst aan de gemeenschap. Het midden-Europese jodendom stelde altijd dat kennis geen privé-eigendom is maar een erfenis om door te geven; dit is wat de Haskalah zelf, in haar soms conflictueuze dialoog met de traditionele wereld, moest erkennen als de diepe kracht van de traditie die zij wilde hervormen [Pelli, 2010]; [Mendelssohn, 2007]. De woning van Ozharov, trouw gebleven aan de Chassidische wereld, vertegenwoordigt de conservatieve kant van deze zelfde passie voor kennis: niet de kritische kennis van de Verlichting, maar de devotioneelé kennis van de Talmud en de Kabbala, waar kennen betekent God dienen [Idel, 2010].

Aan het einde van deze reis verschijnt de lignée Epstein van Ozharov als een exemplarische figuur van het Poolse chassidische lot: geboren in een bescheiden stadje in Klein-Polen rond een leerling die meester werd, voortgezet door een zoon die de namen van de grote tsaddikim droeg, door de catastrofe uit zijn geboorteland geraakt, en vervolgens opnieuw geplant tussen Brooklyn en Jeruzalem. Op elk moment is de gedocumenteerde geschiedenis beperkt, de overgedragen traditie rijkelijker, en eerlijkheid gebiedt voortdurend onderscheid te maken tussen het vastgestelde, het waarschijnlijke en het ontvangene.

Zou men onder alle deugden die deze lignée het best zou hebben uitgedrukt een naam moeten geven, het zou de trouw in de overdracht zijn — deze geduldige en hardnekkige vorm van vroomheid die erin bestaat een erfenis te ontvangen, deze door de beproeving heen te bewaren, en ze ongeschonden aan de volgende generatie door te geven. Bij de Epstein van Ozharov neemt deze trouw het gezicht aan van de leerling die zich tot bewaarder van zijn meester maakt, van de zoon die de lignée voortzet, van de balling die een studiekamer op vreemde grond herbouwt. Dit is een kardinale deugd van de geheugennis van Israël: want het joodse volk heeft zich sinds de Sinaï niet bepaald door het bezit van een grondgebied — dat vaak verloren ging — maar door de overdracht van een Woord en een Wet. Door deze trouw te belichamen, neemt het huis van Ozharov deel aan de oudste en meest hardnekkige roeping van zijn volk: het ballingschap niet tot een einde te maken, maar tot de plaats zelf waar de geheugennis zich voortzet en waar de trouw zich bewijst. Aldus sluit het bijzondere lot van een kleine chassidische dynastie aan bij de grote geschiedenis van een volk dat van geheugennis een gebod en van overdracht een gebed heeft gemaakt.