Familie De Nola

Om de familienaam te begrijpen, moet men eerst de plaats begrijpen. Nola is een van de oudste steden van Campania, gelegen in de vruchtbare vlakte die zich uitstrekt tussen de Vesuvius en de Apennijnen, ten oosten van Napels. Door zijn ouderdom en positie in de Zuid-Italiaanse wereld was het een natuurlijk centrum van bevolking, ook voor Joden: de Hebreeuwse aanwezigheid in deze regio gaat terug tot de Romeinse oudheid, zoals archeologische resten aantonen. De beheerders van het Joodse geheugen van Napels wijzen er inderdaad op dat er epigrafen en graven in Nola, Pozzuoli, Napels en Pompeï bestaan, tekenen van een oude en diepe vestiging. Deze zelfde geleerde traditie benadrukt dat het om een oude geschiedenis van twee millennia gaat, en dat de Joodse huizen in Pompeï zeer interessant zijn omdat zij getuigen van de aanwezigheid van een eerder welgestelde gemeenschap.

De familienaam De Nola behoort tot de best gedocumenteerde categorie van de Italiaanse Joodse naamkunde: namen afgeleid van steden en gemeenten van het schiereiland. Schaerf wijdt in zijn inventarisatie een aanzienlijk deel van zijn repertoire aan deze oorsprongsnamen. De lijst van cognomi voortvloeiend uit Italiaanse steden is lang en betekenisvol; onder de ingangen van dezelfde onomastische familie figureren namen als Alatri, Ancône, Anticoli, Ariccia, Ascoli, Asti, Bassano, Bologne, Cagli, Caivano, Camerino, en veel anderen. Deze logica van de plaats-naam vormt een van de grote lagen van de nomenclatuur van Joden op het schiereiland: wanneer een familie haar geboorteplaats verliet, duidde de ontvangende gemeenschap haar aan met haar oorsprong, en dit kenmerk werd uiteindelijk een erfelijk familienaam.

Het werk van Schaerf is op zich zelf een monument. Deze studie is de eerste studie van de naamkunde van de Italiaanse Joden, omvattende ongeveer 1 650 familienamen overeenkomend met 9 800 families — gemiddeld een familienaam voor zes families. De uitgebreide versie van de inventarisatie, waarvan de appendix handelt over de Joodse adellijke families van Italië, verduidelijkt dat de lijst van namen met betrekking tot ongeveer 10 000 Italiaanse Joodse families opgesteld door Schaerf wordt verlengd door een hoofdstuk over de oorsprong en etymologie van de cognomi. Het is in dit kader dat De Nola zijn plaats inneemt: een toponiemische naam, gesteund door een echte en oude stad, draagster van een geheugengeografie.

Het is nodig de nodige methodologische voorzichtigheid op te merken. Een toponiemische familienaam stelt op zichzelf geen ononderbroken afstamming vast; hij wijst op een gemeenschappelijke geografische oorsprong van diegenen die hem dragen, zonder te garanderen dat zij van dezelfde voorouder afstammen. De familie De Nola hoort dus eerst thuis in een regionale geschiedenis: die van de Joden van Campania en het Koninkrijk Napels, alvorens het de geschiedenis van een enkele lignée is.

De Joodse aanwezigheid in de Italiaanse Mezzogiorno was eeuwenlang een van de levendigste in het christelijke Middellandse-Zeegebied. Napels en zijn omgeving — waaronder Nola — herbergden gestructureerde gemeenschappen, georganiseerd rond hun gereserveerde wijken, de giudecche. De Napolitaanse historiografie herinnert eraan dat deze wijken oud waren: de Joden woonden allemaal in de drie giudecche; een eerste giudecca gaat zeer waarschijnlijk terug tot de Middeleeuwen en werd Vicus Iudeorum genoemd. Deze gemeenschappen leefden van handel, ambachten en met name van weverijen, een emblematische activiteit van de Napolitaanse Joodse cultuur, zoals de kronieken van de ververswijken herinneren.

Deze lange geschiedenis was niet vrij van botsingen. De Zuid-Italiaanse Joodse cultuur kende tal van vervolgingsepisoden nog vóór de grote moderne verbanningen. Zo decreeteerde het Koninkrijk Napels in 1288 de verwijdering van Joden, onder druk van anti-Joodse prediking uitgevoerd door bedeelaardenordes. Dit eerste grote trauma voorspiegelde de catastrofes van de zestiende eeuw. Voor een familie die aan een plaats als Nola was gehecht, betekenden deze schokken verplaatsingen, verspreiding en soms gedwongen bekering.

De intellectuele en spirituele context van deze Zuid-Italiaanse Joodse cultuur verdient aandacht. Zuid-Italië was in de Middeleeuwen een kruispunt van de Joodse cultuur, een plaats waar halakha, liturgische poëzie en filosofische speculatie zich voortplantten. Colette Sirat heeft aangetoond hoezeer de middeleeuwse Joodse filosofie zich ontwikkelde door een dicht netwerk van handschriften dat over de Middellandse Zee circuleerde, waarvan Italië een van de belangrijkste knooppunten was [Sirat, 1983]. In deze voedingsbodem konden families zoals De Nola zich vormen, tussen religieuze praktijk, economische activiteit en deelname aan een geestelijk leven.

Het Joodse leven in Italië van deze periode, vóór de breuk van de zestiende eeuw, werd gekenmerkt door een reële inbedding in de omringende samenleving ondanks de restricties. Robert Bonfil heeft deze ambivalente toestand van Italiaanse Joden met verfijning beschreven, tegelijk gescheiden en geïntegreerd, op afstand gehouden en toch deelnemers aan de omringende cultuur [Bonfil, 1994]. De familie De Nola behoorde als familie van het middeleeuwse Campanië volop tot deze geschiedenis van een ingewortelde en tegelijk kwetsbare Joodse cultuur.

De Nola: uitwisseling en ballingschap

Het beslissende keerpunt in de zuidelijke Joodse geschiedenis, en dus in het kader waarin families als De Nola zich bewogen, was de dubbele ballingschap van de zestiende eeuw. Na de vestiging van het Spaanse gezag voerde het inquisitoriale beleid van de katholieke vorsten een einde aan eeuwen van voortdurende Joodse aanwezigheid. Historici herinneren eraan dat de twee grote verdrij­ving­en van Joden uit Napels plaats vonden in 1510 en 1541, vanwege het inquisitoriale beleid van de Spaanse christelijke koningen.

De eerste daad was formeel en bruut. Het pragmatische decreet dat Joden en bekeerlingen opdroeg het Koninkrijk Napels binnen vier maanden te verlaten, werd op 23 november 1510 gepubliceerd; de koning was Ferdinand de Katholieke, de onderkoning Raimondo de Cardona. Een uitstel werd verleend aan een klein aantal: twee­honderd families kregen toestemming tot de uiteindelijke ballingschap te blijven. Al voor deze datum waren de discriminatoire maatregelen verscherpt: reeds in 1506 beval koning Ferdinand dat alle Joden op hun kleding een opvallend teken van rode kleur dragen.

De omvang van het menselijke ongeluk was aanzienlijk, zelfs rekening houdend met de overdrijvingen van oude bronnen. Volgens de officiële cijfers, waarschijnlijk sterk overdreven, werden in 1510 30.000 personen verbannen, en in 1541 nog eens 42.000. Het ging om een geforceerde uittocht waarvan de gevolgen in alle volgende eeuwen voelbaar waren. Hier speelt zich, voor de familie De Nola en voor zovele anderen, de grote ommekeer af: het einde van het inheemse Napolitaanse Joodse leven en het begin van de verspreiding.

Voor een familie aangeduid met de plaatsnaam Nola betekenden deze vervolgingen waarschijnlijk een van de twee klassieke lotgevallen: ofwel ballingschap naar andere landen — de Pauselijke Staten, Midden- en Noord-Italië, het Ottomaanse Rijk, Noord-Afrika — ofwel bekering, oprecht of schijn, met het clandestiene onderhoud van Joodse praktijken. De naam De Nola wordt, zodra hij buiten Campanië reist, een getuige: hij bewaart, in de registers van verre gemeenschappen, het spoor van een oorsprong die de ballingschap onmogelijk had gemaakt in te wonen.

Het is precies in deze na-ballingschapscontext dat rond 1530 wordt geboren degene die het meest gedocumenteerde lid van de שושלת zou worden: Elijah ben Menahem da Nola. Ongeveer twee decennia na de eerste uittocht van 1510 geboren, vertegenwoordigt hij een generatie die gevormd werd in het tussentijds — tussen de levende herinnering aan een verloren Campanië en de werkelijkheid van een Joods leven dat elders op het schiereiland opnieuw was opgebouwd. Of zijn familie behoorde tot de twee­honderd huishoudens die het recht hadden verkregen voorlopig in het Koninkrijk te blijven, of dat zij al bij de eerste uittocht naar Rome emigreerde, kan niet met zekerheid worden vastgesteld. Wat we weten, is dat Elijah zich voldoende ontwikkelde om op volwassen leeftijd een van de grote rabbijnen van Rome in de tweede helft van de zestiende eeuw te worden.

Elijah ben Menahem da Nola (circa 1530 – circa 1602) is the best-documented figure of this lineage. His career, dense and turbulent, traces by itself an entire facet of the history of Italian Jews in the century of the Counter-Reformation. Tradition describes him as one of the leading rabbis in Rome in the second half of the 16th century, but also as a reputed physician and a philosopher. This triple excellence — religious learning, medical science, philosophical speculation — was not rare in high Italian Jewish culture, where the figure of the rabbi-physician-philosopher held something of a norm for the most learned families.

What distinguishes Elijah da Nola and makes him visible to the historian is first his activity as a copyist. He copied Hebrew manuscripts for Cardinal Federigo Borromeo, archbishop of Milan, and many of these works in his hand are preserved in the Vatican Library. This detail is not trivial. Hebrew calligraphy was a demanding art, associated with a profound knowledge of texts; a copyist was not a mere mechanical scribe but an erudite who mastered the variants of manuscript traditions, knew the vocalizations and accents, and could sometimes annotate or correct the texts he reproduced. That manuscripts copied by the hand of Elijah da Nola were judged worthy of enriching the Vatican collections is a testimony to his recognized competence, even — or especially — in the cultivated Christian circles of his time.

This collaboration with the clerical world takes on its full meaning when one knows that Elijah was also a Hebrew tutor. He taught this language to Tommaso Aldobrandini, brother of the future pope Clement VIII. Hebrew, for the 16th-century Christian scholar, was an indispensable key: it allowed access to Scripture in its original language, enabled understanding of rabbinic exegesis, and refined theology. Moses Alatino, when he was tasked with translating Hebrew texts into Latin, received precious assistance from Elijah da Nola for this work. These collaborations bear witness to a fact too often forgotten: Hebrew culture, far from being enclosed behind the ghetto walls, quietly nourished the great libraries and chancelleries of papal Rome.

It is this very intertwining, this intellectual intimacy with the most cultivated Christian world, that opened the breach. In 1568, Elijah ben Menahem da Nola converted to Catholicism. He received the baptismal name Giovanni Paolo Eustachio. Tradition reports that this conversion was linked to the influence of Tommaso Aldobrandini, his student turned protector. The man himself, in his later writings, claimed a conversion by intellectual conviction rather than by fear or material interest — an assertion that historians receive with the caution inspired by any discourse of apostasy constrained by the power structures of Tridentine Rome. Inner sincerity remains indecipherable; what the texts convey is a trajectory of a man caught in the machinery of the highest ecclesiastical spheres and forced to choose.

The conversion of Elijah da Nola belongs to a tragic collective history, that of forced or induced apostasies in Counter-Reformation Italy. It diminishes in no way the scope of his earlier rabbinical work, nor the value of the manuscripts he copied and which remain in Roman collections. It also says something important about the condition of Jews in central Italy in the 16th century: even the most eminent of rabbis, recognized for his learning and sought after by the powerful, was not sheltered from the confessional pressure exercised by an Empire and a Church in the throes of Catholic Reformation.

Na zijn bekering publiceerde Elijah da Nola twee werken in Napels die de enige bekende gedrukte werken van de lignage De Nola vormen. Deze twee boeken, die met een interval van drie jaar verschenen, werpen licht op zowel de intellectuele baan van hun auteur als de bijzondere situatie van een man die in de rabbijnse traditie was opgeleid en die onder een christelijke naam zijn verhouding tot de Heilige Schriften trachtte te herzien.

Het eerste, de Sacro Settenario raccolto dalle sacre Scritture, verscheen in Napels in 1579. Het werk handelt over de symboliek van het getal zeven in het Oude en Nieuwe Testament. Deze thematische keuze is veelzeggend: het getal zeven is een van de grote symbolische operatoren van het Joodse en christelijke denken tegelijk — de Shabbat, de week, de zeven dagen van de schepping, de zeven armen van de Menorah, maar ook de zeven sacramenten, de zeven doodzonden. Door dit brugonderwerp te kiezen, kon Elijah da Nola zijn Hebreeuwse en talmudische vorming ontplooien terwijl hij deze in een kader inschreef dat aanvaardbaar was voor zijn katholieke lectoraat. Het werk is aldus een overgangswerk, dat de confessionele grens overschrijdt via het hoogste niveau, door de symbolische continuïteit tussen de twee Testamenten aan te tonen — een aanpak die evenzeer uit intellectuele zelfhandhaving voortvloeide als uit theologische overtuiging.

Het tweede werk, de Salutari discorsi, verscheen in Napels in 1582. Het is een verzameling preken, aangevuld met een modo utilissimo de la vita che denno tenere i Neophiti — een levensgids voor de neofiten, dat wil zeggen de nieuwbekeerlingen uit het jodendom en de islam. Het werk werd opgedragen aan paus Gregorius XIII. Deze pauselijke dedicatie getuigt van het niveau waarop Elijah da Nola zich nu bewoog: niet aan de marges van de christelijke samenleving, maar in het hart van haar religieuze apparaat. De Salutari discorsi bevatten ook een verdediging van zijn eigen afval van het geloof, waarin de auteur stelde dat hij zijn bekering op kennis en overtuiging had gegrondvest en niet op angst of winstbejag. Deze openbare zelfverdediging, gericht tot de hoogste autoriteit van de Kerk, getuigt van de broosheid van de positie van de bekeerling: zelfs na het katholieke geloof te hebben aanvaard, moest hij zich nog rechtvaardigen, moest hij nog de oprechtheid van een keuze bewijzen die zijn omgeving niet ophield te verdenken.

Het is onmogelijk deze twee boeken te lezen zonder de doffe pijn die eraan ten grondslag ligt te beseffen. De man die over de symboliek van het getal zeven schreef, had Hebreeuwse handschriften voor de Romeinse bibliotheken gekopieerd. De man die een levensgids voor nieuwbekeerlingen schreef, was enkele jaren eerder een van de meest gerespecteerde rabbijnen van Rome geweest. Zijn gedrukte werk is een grenswerk, geschreven vanaf een drempel die in geen van beide richtingen volledig kon worden overschreden. Het zegt, welsprekender dan enig algemeen betoog, wat de druk van de Contrareformatie aan sommige van de helderste geesten van de Italiaanse judaïciteit heeft gedaan.

De publicatie van deze twee teksten in Napels — een stad waaruit de Joden in 1541 waren verdreven, maar waar een bekeerling nu onder pauselijk patronaat kon publiceren — is zelf een tragische ironie van de geschiedenis. Nola, de plaats van herkomst van de lignage, lag op ongeveer dertig kilometer van Napels; het is alsof de geografische familienaam deze man op een omzweven en pijnlijke weg terug naar de omgeving van het land van zijn vaderen had gebracht.

Na de verspreiding liggen de toponymische patroniemen van de Mezzogiorno verspreid langs de wegen van de mediterrane ballingschap. Dit is eigen aan herkomstsnamen: zij winnen aan duidelijkheid naarmate zij zich van hun oorsprong verwijderen. In Nola zelf maakte « van Nola » zijn iemand niet onderscheiden; elders, in de gastgemeenschappen, kreeg de naam betekenis en werd zij vast.

Twee grote netwerken verdienen aandacht, met de voorzichtigheid die geboden is gezien het ontbreken van directe naamgeving in het archief dat de familie De Nola aan elk ervan verbindt. Het eerste is dat van de Portugese Joodse Natie, die zich vanaf het Iberisch Schiereiland naar Livorno, Amsterdam en Tunis verspreidde. Lionel Lévy heeft deze handelsnatie en haar familiale netwerken die de oevers van de westelijke Middellandse Zee verenigde, in detail bestudeerd [Lévy, 1999]. Livorno, vrijhaven van het groothertogdom Toscane, was de grote smeltkroes waar Joden uit Iberia, Italië en Noord-Afrika samenkwamen; daar hebben veel Italiaanse patroniemen een tweede leven gevonden, in de cosmopolitische gemeenschap die Lévy tot haar schemering heeft beschreven [Lévy, 1996].

Het tweede netwerk is dat van Noord-Afrika, waar veel ballingen uit Italië en Iberia toe stroomden. De grote gemeenschappen van Algerije en Tunesië hebben door de eeuwen heen families van Italiaanse oorsprong ontvangen, wier patroniemen de herinnering aan het Schiereiland bewaarden. De werken gewijd aan de gemeenschappen van Tlemcen [Botbol, 2000] en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van deze doorlaatbaarheid tussen Italiaanse en Magrebijnse Joodheid, waar een naam als De Nola zich onder lokale vormen zou hebben kunnen handhaven.

Het geval van Elijah da Nola herinnert er ook aan dat verspreiding niet alleen via geografische ballingschap verliep: zij verliep ook via bekering. Een familie waarvan bepaalde leden het katholicisme omarmden, oprecht of gedwongen, stopte met het dragen van de naam in de Joodse gemeenschapsregisters terwijl zij deze voortdurend in de burgerlijke en kerkelijke archieven voortplantte. Deze confessionele verspreiding, minder zichtbaar dan territoriale verspreiding, was een van de grote bloedingen van de Italiaanse Joodheid in het tridentijnse tijdperk.

Hier moet het snijvlak tussen Geheugen en archief eerlijk blijven. We weten dat de naam De Nola door Schaerf voor Italië is geverifieerd; we weten dat de wegen van verspreiding hem ver hebben kunnen dragen. Maar een bepaalde livornese of Tunesische tak met de Campanische wortel verbinden, is in de huidige stand, eerder aannemelijke gissing dan aantoning. De familiale traditie en het archief antwoorden op elkaar zonder elkaar nog volledig te bevestigen, en juist deze voorzichtigheid garandeert de waarde van het huidige hoofdstuk.

Een patroniem is niet alleen burgerlijke gegevens: het is een drager van herinnering. De naam De Nola dragen betekent, vaak zonder het te weten, het embleem van een stad in Campanië en een exilgeschiedenis met zich meevoeren. De joodse traditie heeft altijd een centrale plaats gegeven aan deze memoriale functie van de naam, van de naam die van voorouder op nageslacht wordt doorgegeven, van de naam die generaties met elkaar verbindt over geografische breuken heen.

Deze dimensie sluit aan bij de leer van de meesters van het hedendaagse joodse denken. Léon Askénazi herinnerde eraan hoe de joodse traditie woord en geschrift, mondeling overdracht en geschreven spoor in één beweging van trouw bij elkaar houdt [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis heeft aangetoond dat de hebreeuwse herinnering structureel een herinnering van de weg is, van de doorkruiste woestijn en het verlangen naar terugkeer [Abécassis, 1987] — een schema dat op eigenaardig wijze aansluit bij het lot van een naam als De Nola, uit zijn plaats gegrepen en gedoemd te circuleren.

Het is hier dat Yerushalmi's reflectie ons onderneming verlicht. Hij onderscheidde collectieve herinnering, gemaakt van rituelen en verhalen, van kritische geschiedenis, gemaakt van documenten en onderzoeken [Yerushalmi, 1984]. Het Grote Boek van een familie staat op het scharnier van beide: het verzamelt wat de traditie doorgeeft en confronteert het, voor zover mogelijk, met wat het archief vaststelt. Voor de familie De Nola vindt de doorgegeven herinnering — het idee van een campanische oorsprong, van een zuidelijke worteling — in de catalogus van Schaerf zijn minimale documentaire bevestiging, en in de werken van Elijah da Nola zijn levendigste vlees.

Het lot van Elijah ben Menahem da Nola biedt bovendien een beschouwing over de waarde van individuele bescheidenheid en de zorg voor de ander zoals de joodse traditie deze door de eeuwen heen heeft gedragen. Het kopiëren van manuscripten is een daad van zelfuitwissing ten dienste van de tekst; het onderwijzen van Hebreeuws aan een leerling, al ware het de broer van een toekomstige paus, is het schenken van je taal en cultuur; het bijstaan van Moses Alatino bij de vertaling is een daad van intellectuele vrijgevigheid. Deze daden, verricht vóór de bekering, vormen het meest onbetwistbare erfgoed van deze man: een nalatenschap van overdracht die van geen enkele godsdienst afhangt en die de breuk van 1568 overstijgt.

De joodse filosofie, in haar lange duur die Maurice-Ruben Hayoun uiteenzet, biedt een kader om deze continuïteit ondanks verstrooiingen te denken [Hayoun, 2023]. En Isaiah Berlin, denkende over de joodse conditie, wist de spanning tussen toebehoren en ballingschap uit te spreken die door elk diasporisch bestaan loopt [Berlin, 1973]. De naam De Nola is in die zin een verdichting van deze conditie: hij zegt zowel waar men vandaan komt als het feit dat men daar niet meer is. De manuscripten gekopieerd uit de hand van Elijah, heden ten dage bewaard in het Vaticaan, zijn misschien de meest aangrijpende vorm van deze paradox: de hebreeuwse cultuur bewaard in de bibliotheek van degene die de druk van bekering uitoefent.

Na afloop van deze tocht laat de lineage De Nola zich eerder vatten als een geheugenspoor door de joodse geschiedenis van Zuid-Italië en haar dispersies dan als een ononderbroken genealogie. De naam, geattest door Samuele Schaerf in zijn grondleggende telling van 1925, is een toponomisch patroniem: hij duidt op een herkomst, de campanische stad Nola, waarvan de joodse aanwezigheid tot de Oudheid teruggaat en zich voortzet door de middeleeuwse Napolitaanse periode.

De geschiedenis van deze familie volgt die, tragisch en vruchtbaar, van het zuidelijk jodendom: duizendjarige wortelvorming, gemeenschapsleven in de giudecche, deelname aan de beschaving van het hebreeuwse boek, daarna de breuk van de uitwijzingen van 1510 en 1541 die de Joden uit het Koninkrijk Napels naar Noord-Italië, Livorno, het Levant en Noord-Afrika verspreidden. De naam De Nola wordt dan een geheugenmarkering, beter leesbaar in ballingschap dan op zijn plaats van herkomst.

De figuur van Elijah ben Menahem da Nola (circa 1530 – circa 1602) gaf deze lineage een gezicht en een stem. Rabbijn van de eerste rang in Rome, arts, filosoof, schrijver van hebreeuwse handschriften voor kardinaal Borromeo — waarvan de werken uit zijn hand in de Vaticaanbibliotheek bewaard blijven —, hebreeuws-leraar van de broer van Clemens VIII, medewerker van Moses Alatino aan de hebreeuws-latijnse vertalingen : deze man belichaamde, vóór zijn bekering van 1568, een hoge vorm van wat de joodse traditie van het beste wist uit te drukken — het talmoedische weten verenigd met wijsgerig en medisch weten, betrokkenheid bij het gemeenschapsleven, onbaatzuchtige overdracht. Zijn twee gedrukte werken, de Sacro Settenario van 1579 en de Salutari discorsi van 1582, zijn grenswerken, geschreven vanaf de pijnlijke drempel van een afval die de machtstructuren van het Tridentijns Rome hem bijna onvermijdelijk hadden gemaakt. Zij verkleinen het eerdere werk niet; zij spreken van zijn prijs.

Onder alle waarden die de joodse traditie heeft gedragen, is het misschien die van kennis — kennis als dienst, als gave gedaan aan de ander en aan de gemeenschap — die de lineage De Nola het best zal hebben uitgedrukt. In de hebreeuwse handschriften gekopieerd voor Romeinse collecties, in het onderwijs van de heilige taal aan wie haar wilde leren, in de hulp geboden aan vertalers, in de preken bestemd om de meest kwetsbaren van de bekeerlingen te leiden, dezelfde overtuiging loopt door de stiltes en breuken heen: dat de tekst, hand voor hand, stem voor stem overgedragen, tegen alle catastrofes bestand is. Dit is het spoor dat de naam De Nola, bescheiden en taai, blijft vasthouden.

We hebben onderscheiden, steeds, wat vastgesteld is — het bestaan van de naam, de geschiedenis van Nola en de uitwijzingen, de werken en de identiteit van Elijah ben Menahem da Nola — van wat waarschijnlijk of verondersteld blijft — de precieze takken van de dispersie buiten Rome en Napels. Deze voorzichtigheid is de voorwaarde zelf van historische trouw. Zoals Yerushalmi suggereerde, de geschiedenis van een joodse familie schrijven, dat is aanvaarden dat je het overgedragen geheugen en het kritisch archief samen vasthoudt, zonder de ene tot de ander te reduceren [Yerushalmi, 1984]. De naam De Nola draagt aldus voort, discreet, het geheugen van een stad en een volk dat weigerde uit te wissen.