Familie De Montel

Het meest betrouwbare documentaire ankerpunt blijft de inventaris van Samuele Schaerf. Het werk sluit af met een hoofdstuk gewijd aan de oorsprong en etymologie van familienamen, evenals met een rijke bijlage over de Joodse adellijke families in Italië. De opname van een naam in deze lijst is niet anekdotisch: zij signaleert een geattesteerde aanwezigheid, een familiaire continuïteit die stabiel genoeg is om in de nomenclatuur van een gemeenschap vast te liggen.

Het werk van Schaerf, vandaag in facsimile opnieuw uitgegeven, behoudt referentiewaarde precies omdat het in een cruciaal moment werd gerealiseerd. Gepubliceerd in 1925, gaat het vooraf aan de periode waarin de onomastische identificatie van Italiaanse Joden onder het fascisme een instrument van vervolging zou worden. De familienaam, die voor de geleerde een spoor van geschiedenis was, zou voor anderen een merkteken van dood worden. Deze ambivalentie van de naam doorloopt het hele lot van de familie De Montel.

De Italiaanse Joodse onomastiek wordt gekarakteriseerd door haar geografische dimensie: veel families dragen de naam van de plaats waaruit zij afkomstig waren of die zij ontvlucht zijn. Deze gewoonte zegt een diepe waarheid van de Joodse toestand in diaspora — de altijd voorlopige wortel, de plaats ingeschreven in de naam omdat zij verloren ging. Hier verschijnt een eerste deugd, discrete maar volhardend: de trouw aan de geheugenisse, de weigering de oorsprong uit te wissen, wat de familienaam zelf tot een daad van overdracht maakt in de zin zoals de traditie van Israël dat verstaat [Bonfil, 1994].

Om het milieu te begrijpen waarin een familie zoals De Montel zich kon inschrijven, moet men zich wenden tot de werken van Robert Bonfil over het joodse leven in het Renaissance-Italië. Bonfil heeft aangetoond hoeveel de Italiaanse joodse gemeenschappen, ver van gesloten enclaves, deelnamen aan de omringende cultuur terwijl zij een intense rituele en geleerde innerlijkheid bewaarden [Bonfil, 1994]. Geldleninggevers, artsen, handelaren, drukkers, rabbijnen: de Italiaanse joodse samenleving was gedifferentieerd, mobiel, geletterd.

Piëmont was een van de rijkste brandhaarden van deze aanwezigheid. Ten onrechte verwaarloosd als bestemming, behoort het tot de regio's met het meest dichte joodse erfgoed van Italië, met zijn prachtige kleine baroksynagogen. Deze heiligdommen, vaak verborgen achter bescheiden façades vanwege beperkingen die aan joden werden opgelegd, getuigen van een kunst van gedwongen bescheidenheid getransfigureerd in schoonheid van eredienst. Een familie uit Comtat of Piëmont genaamd De Montel zou zich hebben bewogen in dit universum waar vroomheid was ondergebracht in de discrete versiering van een aron of tebah.

Het is ook de wereld van het verlichte Hebreeuwse manuscript, bestudeerd door Giulia Tamani: de Italiaanse joodse gemeenschappen hebben codices van opmerkelijke maakwerk voortgebracht en besteld, waarin talmudische wetenschap en liturgie zich verbonden aan esthetische verfijning [Tamani, 2010]. In deze voorkeur voor het zorgvuldig gemaakte boek spreekt een kardinale deugd van Israël: de liefde voor studie, talmud Torah, gehouden voor gelijk aan alle geboden. De familie De Montel, als zij inderdaad tot dit milieu behoort, neemt deel aan deze toewijding aan geschreven kennis die een verspreide volk in staat heeft gesteld van het boek zijn draagbare vaderland te maken [Sirat, 1983].

De vorm Montel is vooral aangetoond in het gebied van de « Joden van de Paus », deze gemeenschappen van Comtat Venaissin en Avignon die, geduld door de Kerk toen het koninkrijk Frankrijk hen had verbannen, een ononderbroken aanwezigheid gedurende meerdere eeuwen hebben gehandhaafd. De Provence bleef daar een relatief gastvrij land; men zei van de goede koning René dat geen vorst meer zachtzinnigheid tegenover de Joden toonde. Deze tolerantie, geheel betrekkelijk en vaak tegengesproken, tekent echter niet minder een ruimte uit waar families hebben kunnen voortduren.

De achternaam Montel staat precies in de genealogie van de Joden van Comtat Venaissin, van hun nakomelingen en bondgenoten. Het bestaan, nog in de twintigste eeuw, van figuren als Gilbert Montel, een van de voorzitters van de Association Culturelle des Juifs du Pape, getuigt van de blijvende aanwezigheid van de naam in deze beweging [ACJP]. We raken hier een snijpunt aan: de familietradítie en het genealogische archief beantwoorden elkaar, zonder dat men met zekerheid het exacte verband tussen de Montel van Comtat en de Italiaanse De Montel uit de catalogus van Schaerf kan bepalen. Historische voorzichtigheid gebiedt deze twee samen te houden als waarschijnlijk verwante takken van dezelfde zuidelijke boom.

Wat daarentegen vast staat, is de deugd die deze gemeenschappen van de Paus hebben gedragen: de geduldig weerstand, de kunst om voort te duren zonder af te zien. Opgesloten in de carrières — deze Joodse straten van Avignon, Carpentras, Cavaillon, L'Isle-sur-la-Sorgue — onderworpen aan de verplichte preek en het onderscheidende teken, hebben zij van volharding een vorm van trouw gemaakt. Het begrip van de Wet dat zij hebben doorgegeven, aangepast aan de beperkte ruimte en de beperking, illustreert deze halachische flexibiliteit die het voortbestaan mogelijk heeft gemaakt.

Montel

Het is in het pauselijk Italië van de negentiende eeuw dat een gebeurtenis met de naam Montel de gedocumenteerde geschiedenis betreedt. De Affaire Montel breekt uit in 1840 in Italië toen de autoriteiten van de Pauselijke Staten wilden onttrekken aan zijn Franse familie van het joodse geloof een zuigeling die bij zijn geboorte was gedoopt, zonder medeweten van zijn ouders, om in het katholieke geloof te worden opgevoed. Daniel Montel was een Franse Jood uit Nîmes; reizend per boot, komt hij aan in Fiumicino, aan de kusten van Latium.

Deze affaire voorschaduwt, achttien jaar van tevoren, de sensationele ontvoering van Edgardo Mortara (1858), die de Europese publieke opinie zal schokken. Ze onthult een gevaarlijk juridisch en theologisch mechanisme: in de staten van de Paus was een gedoopt joods kind — zij het clandestien, zij het zonder toestemming van de hunnen — geacht christen te zijn en kon uit zijn familie worden weggerukt. De diplomatieke tussenkomst stelde hier een minder tragisch uitkomst mogelijk dan in de affaire Mortara. Maar het principe blijft hetzelfde, en het werpt licht op de blijvende juridische kwetsbaarheid van de Joden onder pauselijke soevereiniteit, zelfs toen emancipatie de rest van Europa bereikte.

De Affaire Montel spreekt een deugd uit door pijn: de verdediging van het huis en het verbond. Een kind terugnemen, weigeren dat het wordt afgeleid van het geloof van zijn vaders, is stellen dat overdracht niet onderhandelbaar is — dat de band der generaties, le-dor va-dor, niet kan worden verbroken door dwang. De strijd van een joodse vader voor zijn zoon sluit hier aan bij het lange klaaglied van Israël over verloren kinderen, van Rachel die om haar zonen weent tot aan de families van moderne tijden. De naam Montel wordt in 1840 een kreet op het openbare plein van Europa.

Het lot van de Italiaanse joodse families aan de kust werd in de moderne tijd beslist rond Livorno. Als vrije haven geopend door de Medici's werd Livorno het centrum van de Portugese Joodse Natie, die Sefardische diaspora die zich verspreide naar Amsterdam, Tunis en Maghreb [Lévy, 1999]. Het netwerk van Comtadijnse en Italiaanse allianties strekte zich precies uit naar Tunis, Oran, Salonika en Venetië. Een familie De Montel ingeschreven in het Tyrrheense gebied zou natuurlijk hebben deelgenomen aan deze handels- en gemeenschapscirculaties.

Lionel Lévy beschreef hoe de Livornezen — de Grana van Tunis — ver van Italië een onderscheiden identiteit, een taal, een koopmansbourgeoisie en een intens synagogaal leven behielden [Lévy, 1996]. In deze wereld was economische actie niet gescheiden van deugd: eerlijke handel, de solidariteit van familiehuizen, de tsedaka georganiseerd in liefdadigheidsbruderschappen vormden hetzelfde weefsel. Liefdadigheid was in deze gemeenschappen geen privé gebaar maar een institutie — dotatie voor weesmeisjes, losgeld voor gevangenen, zorg voor zieken — die het gebod van zorg voor de ander belichaamde.

Naar het westen toe, de geschiedenis van de gemeenschappen van Tlemcen en Sidi Bel Abbès verlengt dit Maghrijnse verhaal [Botbol, 2000] ; [Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès]. Als de exacte aanwezigheid van de De Montel in deze steden nog moet worden gedocumenteerd, de naam behoort tot deze Joodse Middellandse Zee waar men van Livorno naar Tunis en van Oran naar Marseille reisde zonder ooit helemaal zijn gemeenschap te verlaten. De deugd hier is die van wederzijdse gastvrijheid: elke haven ontving de banneling die uit een ander kwam, en de verhouding tot de vreemde — tot de ger — veranderde in concrete broederschap.

De twintigste eeuw stelde de Joodse namen van Italië op de proef in uiterste vorm. De familienaam, die Schaerf in 1925 als onderwerp van geleerdheid had vastgesteld, werd onder het fascisme en de bezetting een criterium voor identificatie en deportatie. Het geheugenwerk dat vandaag wordt uitgevoerd — met name dat wat door Dominique Natanson rond Joods geheugen en onderwijs is bijeengebracht [Natanson, 1997] — streeft ernaar de gezichten achter de lijsten terug te geven, de doodskist-inventaris om te zetten in een daad van trouw.

Hier kruisen geheugen en geschiedenis elkaar pijnlijk. De mondeling doorgegeven familieverhalen — een voorzaat die terugkeerde, een ander verdwenen, een gered gebedenboek — behoren tot het register van de getuigenis, dat het archief soms kan bevestigen en dikwijls slechts kan aanraken. Het is eigenaardig aan het Joodse geheugen, zoals Yerushalmi het heeft bedacht, dat het het verleden draagt niet als een koude reconstructie maar als een levende en bindende aanwezigheid [Yerushalmi, 1984].

De deugd die in dit hoofdstuk tot uitdrukking komt is die van herinnering als plicht — zakhor. De doden noemen, de genealogieën teruggeven, een « Groot Boek » publiceren: dit zijn gebaren die deelnemen aan de roeping van Israël om niets in vergetelheid te laten vallen. Door hun naam aan dit werk te lenen, schrijven de De Montel zich in in de gemeenschap van degenen die weigering van uitwissing.

Van de nomenclatuur van Schaerf naar de steengroeven van de Comtat, van de Affaire van 1840 naar de handelsposten van Livorno en Tunis, tekent de lignée De Montel een exemplarische trajectorie van de toestand van de zuidelijke Jood: een naam geboren uit een plaats, gedragen over grenzen heen, getoetst door dwang, bewaard door de Herinnering. Veel in deze geschiedenis berust op het waarschijnlijke in plaats van op het zekere — de archieven onttrekken zich, de takken komen samen zonder definitief bewijs —, en de eerlijkheid gebiedt dit te zeggen.

Maar als men vraagt wat deze lignée van al de deugden van Israël het best zal hebben uitgedrukt, dan volgt het antwoord uit de feiten zelf. Het is noch de wetenschappelijke glorie noch de macht: het is de volhardende verdediging van de overdracht. In de strijd van Daniel Montel om zijn kind aan de gedwongen doop te ontrukken, in de obstinatie van de Joden van de Paus om stand te houden onder pauselijk toezicht, in de zorg voor het boek en de naam, brandt dezelfde vlam — die van het le-dor va-dor, van de trouwe doorgifte van generatie op generatie. De familie De Montel is daarin niet alleen een familie: zij is een fragment van de lange waakzaamheid waarmee Israël, van eeuw tot eeuw en van oever tot oever, zich geweigerd heeft te vergeten wie het was [Askénazi, 1999]; [Hayoun, 2023].