Familie da Fonseca

De naam da Fonseca kan alleen worden begrepen in samenhang met die van Aboab, waarvan hij aanvankelijk een tak was. Nu behoren de Aboab tot de oudste en voornaamste rabbijnse families van het middeleeuwse Spanje. De traditie verbindt de lignée aan Isaac Aboab I, een talmudische wijze uit het veertiende-eeuwse Kastilië, beroemd om zijn belangrijkste werk, de Menorat ha-Maor (« De Kandelaar van het licht »). Volgens wetenschappelijk onderzoek is Aboabs Menorat ha-Maor waarschijnlijk na 1340 samengesteld, in tegenstelling tot eerdere aannames, en was de anthologie bedoeld om de aggadische literatuur toegankelijk te maken voor het breedst mogelijke publiek van middeleeuws Sefarad.

Dit project — het erfgoed van rabbijnse verhalen niet alleen voor de geleerden, maar voor het volk beschikbaar stellen — verraadt reeds een deugd die de lignée door de eeuwen heen zou dragen: het streven naar overdracht als daad van intellectuele liefdadigheid. De Wet onderwijzen aan de bescheidenste onder ons is reeds het beoefenen van de gerechtigheid en goedheid die het judaïsme in het hart van zijn ethiek plaatst. De Menorat ha-Maor behoorde tot die boeken die, in een tijd van crisis geschreven, de vrome gezindheid van een bedreigde gemeenschap wilden versterken. Het hedendaagse vakonderzoek heeft zich trouwens toegelegd op het onderscheiden van dit werk van verwante anthologieën, zoals het vergelijkende werk van Israel Efros over de relaties tussen het werk van Israel al-Nakawa en dat van Isaac Aboab.

Uit deze Kastiliaanse stam sproot een lange nakomelingschap voort. De genealogen herinneren eraan dat de aartsvader van de familie, Abraham Aboab, een zoon had, Isaac Aboab I, wiens zoon Abraham II een gelijktijdige van Judah ben Asher was, terwijl de achterkleinzoon van Abraham II, Isaac Aboab II, op zijn beurt een beslisser (posek) en Toracommentator in Toledo was. Deze keten van Toledaanse wijzen vormt de voedingsbodem waarin de wortels van de toekomstige da Fonseca diep ingroeien. Toch dient men eerlijk het aandeel van onzekerheid te benoemen: middeleeuwse afstamlingen, overgeleverd door familiale herinnering en door genealogen gereconstrueerd, berusten meer op overgeleverd verhaal dan op notariële akte. De traditie stelt ze vast; het archief, lacunair als het is, bevestigt ze slechts fragmentarisch.

De geschiedenis van de Aboab, evenals die van geheel Sefarad, kantelt in 1492. Het edict van de Katholieke Koningen dwingt de Joden van Spanje tot ballingschap of bekering. Het werk van Béatrice Leroy over de Joden in het christelijke Spanje vóór 1492 heeft aangetoond hoe diep deze gemeenschap vóór het drama in de steden en beroepen van het schiereiland was geworteld. Het naburige Portugal ontvangt de ballingen aanvankelijk, maar legt hen vanaf 1497 op zijn beurt gedwongen bekering op: zo ontstaat de enorme bevolking van de cristãos-novos, de nieuwchristen, uitwendig katholiek maar waarvan velen stiekem het geloof van hun voorouders bewaarden.

In deze smeltkroes wordt de familienaam da Fonseca gesmeed. De overgang van de Hebreeuwse en rabbijnse naam Aboab naar een neutrale en « christelijke » Portugese naam behoort tot de overlevingsstrategie van het marrannisme: de joodse identiteit versluieren onder een Luisitaanse façade. Yosef Hayim Yerushalmi heeft deze marranische toestand magistraal beschreven, deze verscheuring tussen de opgelegde schijn en de innerlijke trouw, in zijn klasieke studie over Isaac Cardoso. De familie waaruit Isaac Aboab da Fonseca voort zou komen, leefde precies deze gedwongen dupliciteit.

De biografische bronnen over de toekomstige rabbijn getuigen hiervan zonder omwegen: hij was zoon van David Aboab en Isabel da Fonseca; onder druk van de omstandigheden werden zijn ouders bekeerd, en vluchtten vervolgens naar Frankrijk en eindelijk naar Amsterdam. De naam van de moeder, da Fonseca, voegt zich aldus bij die, patronymisch en rabbijns, van Aboab — een frequent gebruik onder de Sefaraden van het Westen. Het kind wordt geboren op onderdrukte grond: geboren als Simão da Fonseca op 1 februari 1605 te Castro Daire, in Portugal, draagt hij eerst een christelijke voornaam, voordat hij bij terugkeer naar het jodendom die van Isaac ontvangt. Deze dubbele naam is op zich al een document: hij schrijft in het vlees van een mens de geweld van de geschiedenis en de volharding van een geheugen in.

Men moet hier de deugd van de weigering afmeten. Voor ballingschap kiezen in plaats van blijvend afvalligheid, voorkeur geven aan de onzekerheid van de vlucht boven het gemak van verberging, is een daad van kiddoush ha-Shem — van heiligmaking van de Naam — die de joodse traditie beschouwt als een van de hoogste trouwen. De ouders van Simão da Fonseca kiezen, door de weg naar het noorden in te slaan, de waarheid van de Wet tegen de veiligheid van de leugen.

Rond 1612 vinden de familie onderdak in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Amsterdam wordt dan de glorieuze pool van het westerse Sefardische jodendom, de « Jeruzalem des Nordens » waar de voormalige marranen eindelijk openlijk het geloof van hun vaderen kunnen beleven. Miriam Bodian heeft aangetoond hoe deze « Hebreeërs van de Portugese Natie » daar, uitgaande van hun verbrokkelde geheugen, een joodse gemeenschap herbouwden die zowel trouw aan de traditie als gekenmerkt was door hun Iberisch verleden. Henry Méchoulan heeft op zijn beurt het intellectuele en spirituele klimaat van deze stad weergegeven, waar men in de tijd van Spinoza « joods kunnen zijn » zonder zich te verbergen.

Het is daar dat de jonge vluchteling zijn opleiding ontvangt. De biografieën stemmen overeen: nog als jonge jongen ontvlucht Isaac Aboab da Fonseca met zijn ouders de Inquisitie in Portugal, via Frankrijk, tot in Amsterdam in 1612. Zijn begaafdheden waren opmerkelijk. In Amsterdam werd hij onderwezen door Isaac Uziel, en op achttienjarige leeftijd werd hij rabijn (hakham) van de gemeenschap Beth Israël, een van de drie Sefardische gemeenschappen van de stad. Zo'n opkomst — een kind geboren onder de Inquisitie die op achttienjarige leeftijd meester der Wet werd — getuigt van de intensiteit van het talmudische weten dat in dit huis werd gecultiveerd.

Amsterdam biedt de da Fonseca-lignage ook het kader voor zijn gemeenschappelijke bloei. De stad had toen drie Sefardische congregaties die later in een enkele zouden worden samengevoegd, de Talmud Torah. De betrokkenheid van Isaac Aboab da Fonseca bij het collectieve leven van deze Natie — zijn onderwijs, zijn rechtspraak, zijn rabbijnse taak — belichaamt een kardinale waarde van het jodendom: de dienst aan de gemeenschap, de verantwoordelijkheid van de wijze tegenover het volk. Het weten is daar nooit privé-eigendom, maar schuld aan het collectief.

Het meest opvallende feit van de lignée speelt zich aan de andere zijde van de Atlantische Oceaan af. De Nederlandse West-Indische Compagnie had een deel van het noordoostelijke Brazilië veroverd, en de Sefardische Joden uit Amsterdam vestigden zich daar in groot aantal, stellende hun handel en hun geloof over. De stad Recife, hoofdstad van Nederlands-Pernambuco, werd het centrum van de eerste georganiseerde Joodse gemeenschap in de Nieuwe Wereld.

In 1642 kwam de roeping. Aboab da Fonseca werd benoemd tot rabbijn van de synagoge Kahal Zur Israel in Recife, in de Nederlandse kolonie Pernambuco, in Brazilië, een stad die sinds 1624 door de Nederlanders werd bezet. Door deze benoeming schreef hij zich in de universele geschiedenis in: Aboab da Fonseca werd aldus de eerste congregatie-rabbijn van de Nieuwe Wereld. Zijn gezag straalde uit over een bijzondere bevolking: het merendeel van de Europese inwoners van de stad waren, na de Nederlandse bezetting, Sefardische Joden, afkomstig uit Portugal. Velen volgden hem: na de Nederlandse verovering van Brazilië reisde Isaac Aboab in 1642 naar Recife, waar hij de eerste rabbijn van Amerika werd, en talrijke Joden volgden hem, verlatende Amsterdam voor Pernambuco.

Deze oversteek — een Europese rabbijn die zijn volk meeneemt naar een nieuw continent — is een stichtend gebaar. Het voert, in de Atlantische wereld, de duizendjarige geschiedenis van de diaspora voort, die Guilherme d'Oliveira Martins van Spanje en Portugal tot de Nieuwe Wereld heeft nagesteeld. Door de grondslag van een openbaar Joods leven in Amerika te leggen, schrijft de da Fonseca-lignée in de bodem van Brazilië een essentiële deugd in: de moed om opnieuw te beginnen, een gemeenschap te bouwen waar er nooit een is geweest, de Wet naar het einde van de bekende wereld brengend.

Maar de geschiedenis was geen idylle. De Braziliaanse jaren waren ook jaren van beproeving. De Portugese herovering, voorafgegaan door een lange oorlog en een zwaar beleg, ruïneerde de welvaart van deze gemeenschap. Aboab da Fonseca kende enige florissante jaren, totdat de Portugese opstand de economische ondergang van de Joden van Nederlands-Brazilië veroorzaakte; met zijn sterk gereduceerde salaris bleef hij niettemin om zijn volk te leiden en te helpen totdat Recife werd bezet. Deze weigering om het op te geven, deze standvastigheid van de herder die bij de zijnen blijft wanneer de rijkdom verdwijnt en het gevaar toeneemt, is misschien het schoonste morele getuigenis van zijn leven. De zorg voor de ander, de solidariteit in tegenspoed, krijgen daar het concrete gezicht van een man die armoede aanvaardt om niet te deserteren.

Uit deze beproeving werd een uniek werk geboren. In het hart van de belegering, in angst en honger, schreef Isaac Aboab da Fonseca wat wordt beschouwd als het eerste literaire werk in het Hebreeuws dat in de Nieuwe Wereld werd geschreven: de Zekher asiti le-niflaot El — « Ik heb gedachtenis gemaakt van de wonderen van God » —, een verslag in het Hebreeuws van de gebeurtenissen van Nederlands-Brazilië, gedateerd op 1646 [handschrift Zakhor, corpus 9429947f-db70-4b1d-a11e-38c6a4d02042]. Deze tekst, half-kroniek half-dankzegging, verandert het collectieve lijden in lofprijzing: zij maakt van de geschiedenis een daad van vroomheid, inscriberende de beproeving van Pernambuco in de lange herinnering van Israël, diegene die sinds Egypte de « wonderen van God » weet uit te spreken na het voorbij zijn van het gevaar.

De terugkeer naar Amsterdam, na de val van Recife in 1654, opent het laatste en lange seizoen van zijn leven. Teruggekeerd in het moederland, hernam en versterkte hij zijn magistraat. Terug in Amsterdam werd Aboab da Fonseca benoemd tot opperrabbijn van de Sefardische gemeenschap. Zijn geleerde productie omvatte toen verschillende registers. Taalkundige, hij schreef intussen de Hebreeuwse grammatica Melekhet ha-Dikduk. Exegeet, hij liet een Parafrasis Comentada sobre el Pentateuco na, een geannoteerde parafrase van de Pentateuch in Iberische taal, bestemd om de vroomheid van een gemeenschap te voeden die nog veel vertrouwder was met het Castiliaans en Portugees dan met het Hebreeuws [handschrift Zakhor, corpus 41bc95ea-c855-4442-b096-06dd1d3ea801]. Deze zorg om de gelovige in zijn eigen taal te bereiken verlengt, op drie eeuwen afstand, de bedoeling zelf van de Menorat ha-Maor: het heilig woord toegankelijk maken.

Kabbalist tenslotte, verschafte hij het jodendom van Amsterdam toegang tot de mystiek door zijn Hebreeuwse vertaling van de Casa de Dios y Puerta del Cielo van Abraham Cohen Herrera, bekend onder de titel Shaar ha-Shamayim, « De Poort van de Hemel » [handschrift Zakhor, corpus 0cf44c64-eb90-4e57-ab65-188e2157a21a]. Door Herrera te vertalen, een denker die had geprobeerd de Luriaanse kabbala in de categorieën van de filosofie uiteen te zetten, werd Aboab da Fonseca een gids tussen twee spirituele universa. Deze bijdrage aan het joodse denken — grammatica, exegese, mystiek, kroniek — tekent het portret van een volledige geleerde, wiens geleerdheid alle behoeften van zijn gemeenschap dooraderde.

Het magistaat van Amsterdam onder Aboab da Fonseca kende twee momenten die, beter dan enig ander, de spanningen van een gemeenschap en de dilemma's van een geestelijk leider onthullen: de zaak Spinoza en de bouw van de Grote Synagoge.

In 1656 sprak de Sefardische gemeenschap de herem, de excommunicatie, uit over haar beroemdste zoon. De archieven bewijzen dat hij in 1656 een van de verschillende geleerden was die de beroemde filosoof Baruch Spinoza excommuniceerden. Studies over deze grondleggende episode herinneren eraan dat onder de rabbijnen die destijds als belangrijkste leiders van de gemeenschap fungeerden, de hakham Saul Levi Morteira en de hakham Isaac Aboab da Fonseca waren. Eerlijkheid gebiedt ons dit moment niet te beschaduwen: de rabbijn die in Brazilië trouw en moed had belichaamd, was ook de rechter over een man die de nakomendheid tot held van de vrijheid van denken maakte. Hier ligt een schaduw — of op zijn minst een onoplosbare spanning tussen de bescherming van een kwetsbare gemeenschap, nauwelijks uit het marranisme bevrijd en bezorgd over haar voortbestand tegen christelijke autoriteiten, en de vrijheid van ondervraging. Deze ernst, dit scherpe bewustzijn van wat de halakha en de samenhang van de groep vereisten, behoren ook tot de waarheid van de lignage. Traditie en archief antwoorden hier op elkaar zonder elkaar tegen te spreken: beiden plaatsen Aboab da Fonseca in het register der bewaarders.

Het tweede moment is van roem. Onder zijn gezag beleefde de gemeenschap haar materiële en symbolische hoogtepunt. Tijdens het bewind van Aboab da Fonseca floreerde de gemeenschap; de Portugese synagoge, de Esnoga, werd ingehuldigd op 2 augustus 1675, op 10 av 5435. Dit majestueuze gebouw, dat vandaag de dag nog altijd in Amsterdam staat, blijft het welsprekendste monument van de «Portugese Joodse Natie» — zichtbare steen van een geloof dat lange tijd onzichtbaar was. Dat dezelfde man, als kind, zijn vluchtlingsstappen in deze stad had gezet, en als grijsaard over de wijding van haar mooiste synagoge had voorgezeten, vat de hele boog van een leven en een lignage samen: van marraanس geheim tot aangenomen glorie.

Isaac Aboab da Fonseca stierf op het einde van een bijna seculaire existentie. Hij stierf op 4 april 1693 in Amsterdam, op de leeftijd van achtentachtig jaar, en liet een nageslacht na die de naam voortzette, vooral een zoon, David Aboab da Fonseca, zelf ook rabbijn. De lignage, verankerd in de Portugese Natie van Amsterdam, vertakte zich in de Sefardische netwerken van de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee, dezelfde netwerken die Minna Rozen in hun sociale en familiale organisatie heeft bestudeerd en die Lionel Lévy van Livorno naar Tunis heeft gevolgd.

De lineage da Fonseca gaat, in één enkele bundel, door de grote beproevingen en grote overwinningen van het moderne Sefardische jodendom: de verjaging en het marranisme, de terugkeer naar het licht van Amsterdam, het Atlantische avontuur van Brazilië, de wederopbouw na de ramp. Geënt op de talmudische stam van de Aboab van Castilië, voert zij van het ene continent naar het andere en van de ene eeuw naar de andere dezelfde trouw aan de Wet en dezelfde zorg voor het volk door.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het die welke deze lineage bovenal het best heeft uitgedrukt het dienen van de gemeenschap in tegenspoed — deze concrete vorm van goedheid en collectieve verantwoordelijkheid. Want Isaac Aboab da Fonseca was niet alleen een groot geleerde: grammaticus, exegeet, vertaler van de kabbala, kroniekschrijver van de ballingschap. Hij was vooral de herder die de oceaan over ging om de Wet te brengen waar zij nooit eerder was geweest, en die vervolgens, toen het loon werd verminderd en het gevaar naderde, weigerde zijn volk te verlaten. Deze vasthoudendheid om te blijven, te onderwijzen, te troosten en weder op te bouwen — van belegerd Recife tot triomfantelijk Esnoga — schrijft het huis da Fonseca in in de lange geheugen van Israël, die van een volk dat van fontein tot fontein nooit is opgehouden de wonderen van God te gedenken. Daarin heeft een familie, geboren uit vervolging, aan iedereen een universele les nagelaten: dat kennis alleen waarde heeft als zij dienst wordt, en trouw alleen zin heeft als zij midden in de storm blijft staan.