Familie Cota

De achternaam Cota past in de logica van Sefardische namen die zijn gevormd op basis van plaatsen van herkomst. De Joden van Spanje, evenals de christelijke en moslimbevolkingen op het Iberische schiereiland, namen vaak namen van plaatsen als familienaam, waarmee zij hun gehechtheid aan een bepaalde stad, dorp of regio uitdrukten. De notitie van Joseph Toledano classificeert Cota expliciet onder de namen « van Spaanse herkomst, etnisch van plaats » [Toledano, 1999].

Deze naamgevingspraktijk is allerminst bijkomstig. Zoals Abraham Laredo aantoonde in zijn baanbrekend onderzoek naar de Joods-Marokkaanse naamkunde, verraadt een aanzienlijk deel van de achternamen van Joden uit Marokko een Iberische oorsprong, of het nu gaat om beroepsnamen, bijnamen of zeer vaak om toponiemen die door de verbannen families werden bewaard als een adelstitel en teken van trouw aan het verloren Andalusische of Kastiliaanse land [Laredo, 1978]. De naam Cota maakt deel uit van deze omvangrijke beweging waarin de geografie van het verloren Spanje zich transformeerde tot genealogie.

Het middeleeuwse Spanje, vóór de rampen aan het einde van de veertiende eeuw, herbergde één van de meest briljante Joodse gemeenschappen uit de geschiedenis. In de koninkrijken Castilië en Aragon bekleedden Joden functies als belastingarrendeneurs, artsen, koninklijke raadslieden, vertalers en geleerden. Het is in deze voedingsbodem van het middeleeuwse Sefarad — waarvan André Chouraqui en Haim Hirschberg de uitstraling over het gehele Middellandse-Zeegebied hebben onderstreept — dat de geslacht wortel schoot waaruit de naam Cota voortkomt [Chouraqui, 1985] [Hirschberg, 1981]. De precieze locatie van het naamgevend toponiem blijft echter onzeker, en men dient zich hier voor alle gewaagde reconstructies te hoeden.

Het dient reeds in dit eerste hoofdstuk te worden opgemerkt dat de Cota's geen obscuur geslacht waren. Alvorens de rampen van de vijftiende eeuw zich voltrokken, was hun naam al verbonden met eminente functies in het economische leven van Toledo, één van de grote centra van de middeleeuwse Joodse wereld op het Iberische schiereiland, kruispunt waar handel, wetenschap en cultuur elkaar ontmoetten. Te Toledo is het lot van de Cota's het best gedocumenteerd, en het is daar waar men zich moet begeven om de baan van de tak te begrijpen die, via bekering, de meest zichtbare sporen in de literaire en economische geschiedenis van Kastilië naliet.

Het jaar 1391 vormt een tragisch keerpunt in de geschiedenis van het Spaanse judaïsme. Een golf van antijoodse geweld, uitgaande van Sevilla onder de vurige prediking van Ferrán Martínez, teisterde achtereenvolgens Córdoba, Toledo, Valencia, Barcelona en vele andere steden. De aljamas werden geplunderd, in brand gestoken, hun bewoners werden vermoord of gedwongen tot doopsel onder dreiging van de dood. Uit deze vlamzee ontstond een nieuwe en duurzaam verdachte klasse: die van de conversos, of "nieuwe-christenen", waarvan Yosef Hayim Yerushalmi op meesterlijke wijze de ambigue toestand heeft geanalyseerd, zwevend tussen twee religieuze werelden [Yerushalmi, 1998].

Het is precies in deze context dat de referentie-notitie het lot van de Cota situeert: na de vervolgingen van 1391 zou het grootste deel van de familie zich tot het christendom hebben bekeerd [Toledano, 1999]. Dit detail heeft niets verrassends. De stedelijke geslachten, ingebed in het economische en administratieve leven van de grote Kastiliaanse steden, waren vaak de eersten die overstapten, waarbij bekering als de enige weg naar overleven en behoud van sociale status leek. De tragedie van deze families lag niet alleen in het ondergane geweld, maar in de interne verscheuring tussen trouw aan het geloof en de noodzaak om in leven te blijven — een spanning die de joodse traditie sinds haar oorsprong voortdurend heeft overdacht onder de namen van kiddouch Hachem en hilloul Hachem, de heiligmaking en ontheiligding van de Goddelijke Naam.

De converso-tak van de Cota vestigde zich en floreerde in Toledo in de loop van de 15de eeuw. Documentaire bronnen vermelden leden van de familie in de handels- en financiële kringen van de stad, een positie karakteristiek voor dynastieën van nieuwe-christenen die, na hun bekering, hun eerder verworven netwerken en vaardigheden wisten te benutten. In dit milieu neemt de figuur van Alonso Cota, converso uit Toledo, gestalte aan, wiens naam door een historische bron wordt geassocieerd met de fiscale onlusten van 1449: volgens een document gerapporteerd door Zakhor Online zou hij degene zijn geweest die als instigator of doorgeefluik fungeerde voor de zware belasting die door connétable Álvaro de Luna werd geëist, een miljoen maravédis bestemd voor de verdediging van Castilië tegen Aragón [Zakhor Online, zakhor-online.com]. Of deze rol werkelijk was of het product van een laster gericht op het aanwijzen van een converso zondebok, het getuigt ervan dat de naam Cota in de sferen van macht en financiën in Toledo in het midden van de 15de eeuw circuleerde — wat ook zou verklaren waarom de converso-gemeenschap, waarvan de Cota deel uitmaakten, het doelwit van volkshaat werd tijdens dezelfde onlusten.

Want het was precies deze belasting die in 1449 de opstand van Pedro Sarmiento in Toledo en het eerste statuut van limpieza de sangre — zuiverheid van bloed — ooit uitgevaardigd, ontketende, hetgeen de conversos van openbare functies uitsloot. Voor een familie als de Cota, betrokken bij handel en financiën, stelde dit statuut een directe bedreiging voor haar maatschappelijk en economisch bestaan. Het idee dat de conversos in hun hart verborgen joden bleven — een idee dat Zakhor Online kwalificeert als een "uitgebreide onderneming van verberging" in de ogen van hun tijdgenoten — woog nu als een blijvend vermoeden op allen die een naam droegen die met joods afkomst was verbonden [Zakhor Online, zakhor-online.com]. De Cota leefden aldus in de karakteristieke tussenwereld van de converso-wereld: gedoopt, geïntegreerd in de christelijke economie, maar blijvend gemerkt door hun bloed in de ogen van een samenleving geobsedeerd door pureza.

Uit de converso-tak uit Toledo van de Cota's rijst een figuur op die de lignée een uitzonderlijke literaire diepte geeft: Rodrigo Cota, dichter geboren in Toledo tussen 1430 en 1450, gestorven rond 1504-1505, afkomstig uit een belangrijke dynastie van handelaren en bankiers die zich tot het christendom bekeerden. Het geleerdste onderzoek, met name dat van Francisco Cantera Burgos in zijn fundamentele studie gewijd aan de « poeta Ruy Sánchez Cota (Rodrigo Cota) y su familia de judíos conversos » (1970), heeft met precisie de verankering van Rodrigo in het Toleaanse judeo-converso netwerk vastgesteld, dat milieu waarin handelrijkdom, geleerde cultuur en statutaire fragiliteit met elkaar vervlochten waren [Cantera Burgos, 1970].

Rodrigo Cota is vooral bekend om het Diálogo entre el Amor y un viejo, een dramatisch gedicht rond 1475 samengesteld en voor het eerst, anoniem, in 1511 gepubliceerd in de Cancionero general van Hernando del Castillo, gedrukt in Valencia door Cristóbal Koffman. Deze in octosyllaben geschreven tekst speelt de ontmoeting uit tussen de gepersonifieerde Liefde en een oude man die haar weerstaat voordat hij bezwijkt, in een dialoog die tegelijk lyrisch en filosofisch is over jeugd, hartstocht en ouderdom. Het stuk was bekend genoeg om in latere uitgaven, waaronder één van 1740, opnieuw afgedrukt te worden met expliciete toeschrijving aan Rodrigo Cota, aangeduid als « el tio, natural de Toledo ».

De anonimiteit van de eerste editie van 1511 is niet zonder betekenis. Het weerspiegelt de gebruikelijke voorzichtigheid van auteurs met converso-afkomst, altijd blootgesteld aan inquisitoriale verdenking. Rodrigo Cota had inderdaad andere werken gecomponeerd die de traditie hem toeschrijft: een Epitalamio burlesco, satire gericht tegen « jodeniserende » praktijken van een converso — een dubbelzinnige tekst waarin de auteur zich bespot van wat hij zelf van verdacht werd, misschien ter bescherming door ironie —, alsmede de Coplas de Mingo Revulgo en de Coplas del Provincial, polemische stukken die in de geleerde kringen van het Kastiliaanse hof circuleerden. Sommige onderzoekers schrijven hem ook de redactie van het eerste bedrijf van La Celestina toe, de tragedie-komedie die Fernando de Rojas afmaakte en aan het einde van de 15e eeuw liet drukken, en die een van de hoogtepunten van de middeleeuwse Spaanse literatuur vormt.

Wat het werk van Rodrigo Cota draagt, voorbij zijn literaire waarde, is het getuigenis van een voorwaarde: die van een man van kennis en schrijverschap, afkomstig uit een joodse wereld, gedwongen te schrijven volgens de codes van een christelijke wereld, zonder ooit volledig de innerlijke grens tussen de twee te kunnen uitwissen. Het Diálogo entre el Amor y un viejo kan gelezen worden als een meditatie over verzaking en verlangen — universele thema's weliswaar, maar die bijzondere resonantie krijgen uit de pen van een verouderende converso, geconfronteerd met de vraag wat men moet behouden en wat men moet opgeven. Daarin behoort de tekst van Rodrigo Cota tot dat corpus van converso-literatuur dat historici van de Spaanse literatuur geleidelijk hebben geïdentificeerd als een genre op zich: een literatuur van het tussen-twee, van verborgen herinnering en onderhandelde identiteit.

De joodse traditie stelt het weten op prijs als een daad van vroomheid — talmud Torah keneged kulam, het bestuderen van de Tora is gelijk aan alles. Rodrigo Cota, geboren in een wereld waar deze studie nu onder zijn oorspronkelijke vorm verboden was, bracht deze eis over naar de volkstaal-literatuur. Zonder te kunnen stellen dat zijn werk een bewuste uitdrukking van joodse waarden vormt — en eerlijkheid verbiedt dit —, kan men vaststellen dat de intellectuele nauwkeurigheid, ironie, beheersing van vorm en spanning tussen ideaal en werkelijkheid die zijn teksten kenmerken, ingeschreven zijn in een traditie van denken die, minstens voor een deel, gevoed is door het erfgoed van een familie wier voorouders heilige teksten lazen en commentarieerden. De splitsing tussen de bekeerde tak — die een schrijver voortbracht — en de tak die trouw bleef — die het jodendom naar Marokko droeg — illustreert tragisch wat de breuk van 1391 aan het joodse denken kostte in termen van continuïteit: aan de ene kant een literair genie dat zich in het Castiliaans uitdrukte onder dekmantel van anonimiteit; aan de andere kant mannen en vrouwen zonder bekende naam, die de Tora in hun bagage naar de kusten van de Maghreb droegen.

Op 31 maart 1492 ondertekenden de Katholieke Koningen Ferdinand en Isabella te Granada het decreet dat de uitwijzing van alle Joden die zich niet wilden laten dopen, bevolen. Binnen enkele maanden verlieten tienduizenden Joden het schiereiland naar Portugal, Italië, het Ottomaanse Rijk en Noord-Afrika. Deze grondleggende gebeurtenis, waarvan Henry Méchoulan de gezamenlijke studie coördineerde ter gelegenheid van de vijfhonderdste verjaardag, opende een nieuwe diaspora die de kaart van de Sefardische wereld opnieuw zou bepalen [Méchoulan, 1992].

Volgens de referentienotitie vonden de leden van de familie Cota die trouw bleven aan het jodendom na 1492 toevlucht in Marokko [Toledano, 1999]. Marokko was inderdaad voor de uit Spanje verbannen personen een natuurlijke bestemming vanwege de geografische nabijheid en de oude aanwezigheid van inheemse Joodse gemeenschappen. De megorashim, deze uit Spanje verbannen personen, vestigden zich vooral te Fès, Tetouaan, Salé, Meknès en in de noordelijke havens, waar zij afzonderlijke congregaties vormden van die van de toshavim, de inheemse Joden van een ander ritueel en ander taalgebied [Hirschberg, 1981] [Chouraqui, 1985].

De bijdrage van de verbannen personen was aanzienlijk. Zij brachten hun taal mee, het Judeo-Spaans of haketia in Noord-Marokko, hun juridische gebruiken vastgelegd in de taqqanot van Fès, alsook een verfijnde rabbijnse cultuur. Het is binnen deze heropgebouwde wereld dat de naam Cota zich voortplantte onder de getrouwen, van generatie op generatie het herinnering van de Iberische oorsprong overdragend, ingeschreven in het naamwoord zelf [Laredo, 1978].

De splitsing tussen Rodrigo Cota, die kort na 1492 te Toledo stierf in een Castiliaans wereldje waar de trouwen aan het jodendom geen plaats meer hadden, en zijn neven of familieleden die de weg van de ballingschap inzloegen, illustreert op treffende wijze de gezinsbreuk door de geschiedenis veroorzaakt. Aan de ene kant een illustere schrijver wiens werk werd gedrukt in de grote bloemlezingen van de Castiliaanse literatuur; aan de andere kant anonieme personen wier trouw aan het jodendom op zichzelf een daad van dapperheid vormt, die de onomastische geschiedenis niet in vergetelheid mag laten verdwijnen. De waarde van emunat Israel — de trouw van Israël — die de Sefardische traditie van generatie op generatie heeft overgedragen, werd door deze familietak op stille en koppige wijze gedragen.

Over de eeuwen na de verwijdering integreerden de families uit de Iberische diaspora zich in het weefsel van Marokkaanse gemeenschappen, terwijl zij lange tijd hun bewustzijn van hun afkomst behielden. De naam Cota verschijnt op de lijst opgesteld door Joseph Toledano in zijn Histoire de familles, een referentiewerk voor de inventarisatie van Joodse achternamen in Noord-Afrika [Toledano, 1999] [Toledano, 2003]. Deze vermelding getuigt van de aanwezigheid, zij het discreet, van de naam in het Joods-Maghrébijnse gebied.

Het leven van de Joodse gemeenschappen in Marokko, van de 16de tot de 19de eeuw, schommelde tussen perioden van relatieve welvaart en beproevingen door de onzekerheid die inherent was aan de status van dhimmi. Opgegroepeerd in de mellahs — waarvan de eerste die van Fès was, in de 15de eeuw gesticht — leefden Marokkaanse Joden onder de bescherming van de sultan, werkzaam in handel, edel metaalbewerking, geldlening en diplomatie. André Goldenberg heeft deze lange geschiedenis uitvoerig beschreven in zijn omvangrijke werk over de Joden van Noord-Afrika [Goldenberg, 2014].

Opmerkelijk is dat in deze Marokkaanse wereld de Cota — evenals andere families van megorashim — het Iberische erfgoed en de werkelijkheden van Maghreb moesten zien te verzoenen. De grote families van de verwijdering brachten vaak vaardigheden in internationale handel, Europese talen en diplomatie mee, vaardigheden die sultans soms wisten in te zetten door Joden aan te stellen als tujjar al-sultan, kooplieden van de sultan, tussenpersonen tussen Marokko en de christelijke machten. Hoewel geen enkel document stelt dat Cota's deze functie hebben uitgeoefend, nodigt de sociale logica van handelsfamilies uit om hun lot in dit algemene kader te plaatsen.

Vanaf de 19de eeuw onderging de toestand van Marokkaanse Joden ingrijpende veranderingen, onder invloed van de opening naar Europese machten, de werking van de Alliance israélite universelle en, later, de vestiging van het Franse protectoraat in 1912. Robert Assaraf heeft deze beslissende periode nauwkeurig gedocumenteerd, toen de gemeenschappen geleidelijk uit de traditionele wereld naar de moderniteit overgingen, niet zonder spanningen en breuken [Assaraf, 2005]. In dit algemene kader moet men het lot van families met de naam Cota plaatsen, gezien het ontbreken van monografische bronnen die hen specifiek zouden behandelen.

De publicatie in 1511 van de Cancionero general de muchos y diversos autores, samengesteld door Hernando del Castillo en gedrukt in Valencia, vormt een groot redactioneel evenement in de geschiedenis van de Kastiliaanse literatuur. Deze verzameling, die enkele honderden poëtische stukken uit de grote stemmen van het einde van de 15de eeuw bijeenbrengt, ontving onder zijn teksten de Diálogo entre el Amor y un viejo van Rodrigo Cota, anoniem gepubliceerd.

De intrede van een tekst van de familie Cota in dit monument van de middeleeuwse Spaanse literatuur verdient dat we er stil bij staan. De Cancionero general verscheen negentien jaar na de uitzetting van 1492 — dat wil zeggen op een moment waarop de herinnering aan de breuk nog levendig was, waarop de laatste getuigen van het Joodse Spanje nog leefden, waarop de controverses over limpieza de sangre op hun hoogtepunt waren. Dat een tekst toegeschreven aan een converso Cota werd bewaard, doorgegeven en gedrukt in deze context zegt iets over de kracht van het werk, dat zijn auteur, zijn eeuw en de vervolgingen waarvan zijn oorspronkelijke milieu slachtoffer was, overleefde.

De Diálogo entre el Amor y un viejo is een dramatisch gedicht in achtentachtige verzen, een metrische vorm die zeer gewaardeerd was in de middeleeuwse Kastiliaanse lyriek. Het brengt een debat in scene tussen de gepersonifieerde Liefde — jong, gebiedend, verleidelijk — en een oude ridder die er zich tegen verzet in naam van de rede en opgebouwde ervaring, voordat hij uiteindelijk toegeeft. Dit schema van allegorisch debat, erfenis van de middeleeuwse Latijnse en Catalaans-Provençaalse traditie, wordt hier behandeld met een psychologische finesse en discrete ironie die Rodrigo Cota onderscheidt van meer conventionele hoviersdichters. De weerstand van de oude, zijn helderheid over de bedrog van passie, zijn uiteindelijke nederlaag — dit alles schetst een meditatie over de menselijke voorwaarde die het kader van de hoffelijke lyriek overstijgt.

Men kan in deze dialoog lezen, zonder de interpretatie te forceren, iets van de converso-voorwaarde zelf: een man die de redenen kent om weerstand te bieden, die duidelijk ziet door de verleidingen van de omringende wereld, maar die uiteindelijk bezwijkt voor de druk die hem omgeeft. Als Rodrigo Cota, toen hij deze tekst rond 1475 samenstelde, in gedachten had de herinnering aan de gedwongen bekering van zijn voorouders in 1391, kon hij dat niet openlijk zeggen. Maar literatuur biedt precies wat directe uitdrukking verbiedt: een ruimte waarin innerlijke ervaring zich kan uitdrukken onder het masker van allegorie. De hedendaagse literaire kritiek, sinds de werken van Américo Castro over het converso-Spanje, heeft geleerd deze teksten op dit dubbele niveau te lezen [Castro, 1954].

De uitgave van 1511 van de Cancionero general werd in de loop van de 16de eeuw meerdere malen herdrukt. De tekst van Rodrigo Cota circuleerde dus in heel Spanje en daarbuiten, doorgegeven onder de sluier van de initiële anonimiteit, de stem van een man afkomstig uit een geconverteerde Joodse familie. Het is een paradox van de literaire geschiedenis: terwijl de trouwe tak van de Cota het judaïsme naar Marokko droeg in bagage van vluchtelingen, zag de converso-tak een van haar leden de Spaanse literaire herinnering binnengaan.

De twintigste eeuw markeerde een tweede grote dispersie voor het Joodse Marokko. Tussen de oprichting van de Staat Israël in 1948, de onafhankelijkheid van Marokko in 1956 en de daaropvolgende decennia verliet vrijwel de gehele Joodse bevolking het koninkrijk voor Israël, Frankrijk, Canada en Spanje. Deze beweging, waarvan Robert Assaraf het verloop heeft gevolgd in zijn studie over de eigentijdse geschiedenis van de Joden van Marokko, verspreide de oude lignages over nieuwe continenten [Assaraf, 2005].

Voor een familie als de Cota betekende deze dispersie zowel het verlies van een seculaire geografische verankering als het voortbestaan van een onomastische herinnering. De naam zelf, met zijn Iberische resonantie, blijft een levend overblijfsel van het traject dat van het middeleeuwse Castilië naar de kusten van de Maghreb voerde en vervolgens naar de hedendaagse diasporas. Het is in deze geest dat de werken van familienaamregistratie — zowel die van Toledano als die van Laredo — hun volledige waarde verwerven: zij behouden, in de vorm van een geleerde catalogus, het spoor van namen die, zonder hen, risico lopen in de vergetelheid te verdwijnen [Toledano, 2003] [Laredo, 1978].

De familiale herinnering, zoals deze mondeling wordt doorgegeven in de Sefardische huishoudens, vult aan en gaat soms verder dan wat het archief kan vaststellen. Zij bewaart de herinnering aan een dubbel lidmaatschap — dat van de bekeerden die in Spanje zijn gebleven en dat van de trouwen die in ballingschap zijn gegaan —, twee takken van dezelfde boom gescheiden door het ijzer van vervolgingen. Deze dualiteit, eigen aan zoveel Sefardische families, vormt het hart van het verhaal dat rond de naam Cota wordt overgeleverd. Bij gebrek aan continue genealogische documenten dient zij te worden ontvangen als traditie, rijk aan betekenis maar niet in detail geverifieerd.

Het is opmerkelijk dat het hedendaagse Spanje, zich bewust geworden van de historische schuld die de beslissing van 1492 tegenover de Iberische Joden had opgebouwd, in 2012 voorstelde Spaanse nationaliteit toe te kennen aan de nakomelingen van de verdrevenen, op eenvoudige voorlegging van een certificaat van lidmaatschap van de Sefardische gemeenschap [Zakhor Online, zakhor-online.com]. Voor families als de Cota, wier naam sinds vijf eeuwen het stempel van het verloren Castilië draagt, betekende deze mogelijkheid een symbolische vorm van verzoening met een verleden dat de geschiedenis gewelddadig had afgesneden. De herinnering aan de naam is niet los te zien van deze wens: het noemen van de voorouders is ook een vordering van gerechtigheid voor hen achteraf, die hun werd ontzegd.

De geschiedenis van de naam Cota vat samen, in één enkele patroniem, het traject van het Sefardische volk: een Iberische oorsprong ingeschreven in een toponymie, de breuk van de conversies van 1391, de ballingschap van 1492, de worteling in Marokko en de moderne verspreiding. Het artikel van Joseph Toledano, door aan te geven van de meerderheid conversie van de familie en het Marokkaanse toevluchtsoord van de getrouwen, biedt de rode draad van dit parcours, dat de grote synthesen van Chouraqui, Hirschberg, Méchoulan en Assaraf toestaan terug te plaatsen in zijn historische kader [Toledano, 1999] [Chouraqui, 1985] [Méchoulan, 1992].

De nieuwe bron geïntegreerd in deze versie — het Diálogo entre el Amor y un viejo van Rodrigo Cota, gedrukt in 1511 in de Cancionero general — verrijkt aanzienlijk het portret van de lignée. Het bevestigt dat de converso-tak van de Cota niet tot louter economisch overlevingstraject beperkt bleef: zij bracht een dichter voort, een geleerde, een man die in octosyllabische verzen een meditatie over verlangen en weerstand kon samenstellen, waarvan men oordeelde dat ze waardig was om bewaard, doorgegeven en gedrukt te worden in het belangrijkste poëtische verzamelwerk van zijn tijd. De kennis, de taalbeheersing, de vereiste van vorm — deze deugden die het traditionele judaïsme voedde in de studie van heilige teksten — werden bij Rodrigo Cota getransponeerd naar een wereldlijke literaire uitmuntendheid die de naam Cota in het geheugen van de Spaanse beschaving inschreef.

Men moet, in alle eerlijkheid, de grenzen van onze kennis erkennen. Geen enkel monografie is specifiek gewijd aan de lignée Cota in zijn continuïteit van Toledo tot Marokko, en het wezenlijke van wat wij ervan weten berust hetzij op onomastische catalogisering, hetzij op contextuele reconstructie. De convergentie tussen de familiale traditie gerapporteerd door Toledano en de converso-sporen van Toledo — rond de dichter Rodrigo Cota en het personage van Alonso Cota betrokken bij de tumultus van 1449 — blijft suggestief zonder in de details van de afstamming aangetoond te zijn. Dit Groot Boek heeft willen onderscheiden op nauwgezette wijze wat vastgesteld is, wat waarschijnlijk is en wat overgeleverd wordt, opdat zowel de eis van de historicus als de trouw van het geheugen geëerd worden.

Tussen al de deugden die deze lignée zal hebben uitgedrukt, is het degene van kennis — de kracht van het schrift en het denken als antwoord op vervolging — die zich het duidelijkst aftekent van wat de geschiedenis toestaat vast te stellen. Niet de kennis als vlucht uit de wereld, maar als engagement in de wereld: Rodrigo Cota stelde zijn werken samen in het hart van een samenleving die de zijnen onderdrukten, in een taal die niet langer helemaal de zijne was, onder literaire vormen erfenis van een cultuur die zijn afkomst met argwaan beschouwde. Daarmee belichaamde hij, misschien zonder het aldus te formuleren, het principe dat de joodse traditie door eeuwen en continenten heeft gedragen: dat het menselijk intellect, met nauwkeurigheid en eerlijkheid uitgeoefend, een vorm van religieuze daad is, een manier om de geschapen wereld te eren. In laatste analyse blijft de naam Cota voortbestaan als een getuige: die van een verdwenen Sepharad wiens kinderen, bekeerd of getrouw, verbannen of verspreid, de naam blijven dragen als een draagbaar vaderland.