Familie Contini

Het meest solide documentaire ankerpunt van dit verhaal blijft de inschrijving van de naam Contini in de catalogus van Schaerf [Schaerf, 1925]. Dit werk, gepubliceerd in Florence in 1925, is tot op de dag van vandaag nog steeds het referentieinstrument voor de Italiaans-joodse onomastiek : het verzamelt de familienamen die zijn geattesteerd in de gemeenschappen van het schiereiland en schetst voor elk ervan een hypothese over de herkomst. De inschrijving van een naam in dit repertorium bewijst geen enkele herkomst noch een homogene familiestam ; het stelt vast dat ten tijde van zijn onderzoek Joden uit Italië daadwerkelijk deze naam droegen.

Deze onomastische attestatie moet worden gelezen in het bredere kader van het joodse leven op het schiereiland. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de Joden van het Renaissance-Italië een samenleving vormden die gestructureerd was, voorzien van haar bankiers, haar artsen, haar geleerden en haar gemeentelijke instellingen, en geïntegreerd in de culturele dynamica van de steden waar zij woonden [Bonfil, 1994]. In deze wereld vertegenwoordigt de aanname van een Italiaanse voornaam met een burgerlijk karakter — Contini in plaats van een Hebreeuwse naam — een groot maatschappelijk feit : de inwortelding. Een familie die zo'n naam draagt is niet een familie die passeert ; zij is ingeschreven in de topografie en de taal van haar gastland, terwijl zij haar joodse identiteit handhaaft. Dit vermogen om volledig in een cultuur te leven zonder er in op te gaan is een van de historische uitingen van de deugd van betrokkenheid bij het collectieve leven : de Italiaanse Jood neemt deel aan de stad terwijl hij trouw blijft aan de gemeenschap van Israël.

Indien men de precieze beroepen van de eerste aantoonbare Contini negeert, nodigt de geschiedenis van Joodse families van hun type in Italië uit om hun culturele horizon te situeren. Het Joodse Italië was tussen de late Middeleeuwen en de moderne tijd een intens centrum van intellectuele en manuscriptproductie. Giulia Tamani heeft de rijkdom beschreven van verlichte Hebreeuwse manuscripten die in Italië werden geproduceerd, getuigen van een geleerde en esthetische relatie tot de heilige tekst, waar het boek tegelijkertijd een object van vroomheid en een kunstobject was [Tamani, 2010]. Colette Sirat, op haar beurt, heeft aangetoond hoe ver de middeleeuwse Joodse filosofie zich heeft voortgeplant en ontwikkeld door deze handgeschreven teksten, gekopieerd, geannoteerd en van generatie op generatie onderwezen [Sirat, 1983].

In deze context nam een in het schiereiland gewortelde Joodse familie, zij het als lezer, kopiist of opdrachtgever, deel aan deze boekcultuur die de Joodse identiteit definieert. De overdracht van Talmoedische en filosofische kennis was niet voorbehouden aan een geïsoleerde rabbijnse elite: zij doortrok het leven van families, waar studie zowel een godsdienstige plicht als een sociale eer was. Men kan, zonder documentaire bewijzen die specifiek voor de Contini gelden, hun geen unieke werk toeschrijven; maar het is legitiem hen in te schrijven in dit universum waarin Talmoedische, filosofische en literaire kennis een kardinale deugd was, gedragen door de traditie van Israël sinds de Oudheid. Zoals Maurice-Ruben Hayoun benadrukt, was Joodse filosofie altijd onafscheidelijk verbonden met trouw aan de geopenbaard tekst, inspanning om het geloof te denken zonder het te verraden [Hayoun, 2023]. Een Italiaanse Joodse lignée erfde deze vruchtbare spanning tussen rede en Openbaring.

Elke joodse Italiaanse familie was ingeschreven in het normatieve kader van de halakha en in de organisatie van zijn kehillah, de gemeenschap. Robert Bonfil heeft de centrale rol van gemeenschapsinstellingen — synagogen, liefdadigheidsbroderschappen, rabbijnse tribunalen — in het dagelijkse leven van de Joden van de Italiaanse Renaissance aan het licht gesteld [Bonfil, 1994]. In deze instellingen werden de grote collectieve deugden uitgewerkt: de tsedaka (liefdadigheid en rechtvaardigheid gemengd), de zorg voor de ander door broederschappen voor hulp aan zieken en doden, de ontvangst van reizigers en ballingen.

Het joodse begrip van de Wet, zoals het door denkers van de traditie is opgehelderd, wordt nooit gereduceerd tot legalisme: Armand Abécassis heeft eraan herinnerd dat de halakha erop gericht is het verlangen van de mens naar rechtvaardigheid en heiligheid te sturen, van elk dagelijks gebaar een zinvol handelen te maken [Abécassis, 1987]. Léon Askénazi daarentegen heeft ernstig gewezen op het feit dat het denken van de joodse traditie betekent deze in het heden levendig te maken, haar in elke generatie opnieuw actueel te maken [Askénazi, 1999]. Een lignage als die van de Contini, geworteld in een Italiaanse gemeenschap, nam noodzakelijk deel aan deze morele economie: door bezoek aan de synagoge, naleving van feesten, bijdragen aan liefdadigheidskassen. Dit zijn deugden die men niet individueel kan bewijzen voor deze of gene Contini, maar die de structuur van het joodse Italiaanse leven quasi verplicht maakte — de liefdadigheid en de vroomheid als normale voorwaarden van het behoren.

De geschiedenis van Italiaanse Joodse namen laat zich niet opsluiten binnen de grenzen van het schiereiland. De grote bewegingen van de Sefardische en Italiaanse diaspora voerden deze patroniemen naar andere kusten, vooral naar Livorno, een draaischijf van de mediterrane Joodse handel. Lionel Lévy heeft uitvoerig de « Portugese Joodse natie » van Livorno beschreven, deze welvarende gemeenschap die van de 16e tot de 20e eeuw netwerken tussen Italië, Amsterdam, Tunis en Noord-Afrika weefde [Lévy, 1999]. Livorno was een kruispunt waar families van verschillende afkomsten elkaar kruisten, Sefardische en Italiaanse, en vanwaar lignees naar de Magrhebi-kusten verspreidden [Lévy, 1996].

Men moet hier voorzichtig zijn: niets in het beschikbare corpus stelt met zekerheid vast dat een Contini-tak deze Livornese route naar Noord-Afrika volgde. De hypothese berust op redactionele gissing, gebaseerd op de waarschijnlijkheid van mediterrane circulaties eerder dan op een naamgevend archiefdocument. Ze verdient niettemin te worden geformuleerd, omdat ze een voortdurende deugd van de diaspora verlicht: de verhouding tot het vreemde en de gastvrijheid. In de Livornese en Magrhebi-gemeenschappen vormden de ontvangst van de nieuwkomer, de onderlinge hulp tussen kooplieden, het krediet verleend aan de verre geloofsgenoot de structuur van een transmiditerrane solidariteit. Indien de Contini hieraan deelnamen, was het door deze economische handeling die de Joodse traditie nooit tegenover de moraal heeft gesteld, maar integendeel onderworpen aan de eisen van commerciële rechtvaardigheid en gegeven woord.

Waar het nominatieve archief ontbreekt, bewaart de herinnering van Maghrebijnse gemeenschappen de herinnering aan families uit Italië en Livorno, de Gorneyim (Livornezen), die zich in Noord-Afrika vestigden en daar vaak een opmerkelijke rol speelden als commerciële en culturele bemiddelaars. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en lot van de joodse gemeenschap van Tlemcen nagetrokken, een oud centrum van rabbijnse kennis en vroomheid [Botbol, 2000], terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van de religieuze en administratieve vitaliteit van de gemeenschappen in West-Algerije [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Indien een Contini-tak inderdaad in deze gemeenschappen is opgegaan, zal zij de deugden die hen karakteriseerden hebben geërfd en doorgegeven: de gehechtheid aan talmudische kennis, de rabbijnse structurering van het leven, en deze bescheidenheid van de gelovige ingeschreven in een lange keten van overlevering. Dit hoofdstuk berust vooral op doorgegeven herinnering: het verzamelt wat de mondelinge en gemeenschappelijke traditie van dergelijke trajecten kon onthouden, zonder dat het archief dit nominaal voor de Contini zou bevestigen. Het is belangrijk dit met openheid te zeggen, want de eerlijkheid van het verhaal vereist onderscheid te maken tussen wat men weet en wat men meent zich te herinneren. De herinnering hier liegt niet; zij tekent een horizon van mogelijkheden uit waarin een Italiaanse joodse familie haar lot kon voortzetten.

Geen Europese Joodse lignée van de twintigste eeuw is ongeschonden door het eeuwse rampzalig gekomen. De Joden van Italië, lang beter geïntegreerd dan veel van hun Europese geloofgenoten, werden getroffen door de fascistische raswetten van 1938 en daarna door vervolgingen en deportaties na de Duitse bezetting van 1943. Geheugenwerk, zoals dat wat Dominique Natanson rond Joodse herinnering en onderwijs heeft bijeengebracht, herinnert aan het belang van het benoemen van de vermisten en het doorgeven aan nieuwe generaties van het verhaal van deze verbroken levensbestemmingen [Natanson, 1997].

Zonder documentatie specifiek voor slachtoffers met de naam Contini, zou men hier geen precieze martelaarsenlijst kunnen opstellen; maar de inschrijving van de naam in de Italiaans-Joodse bevolking maakt het waarschijnlijk dat de lignée, zoals zoveel anderen, ballingschap, clandestiniteit of verlies heeft gekend. Het is hier dat de deugd van de zakhor, de plicht tot herinnering, al zijn betekenis krijgt. Yerushalmi heeft aangetoond dat het judaïsme van de herinnering een religieus gebod heeft gemaakt, een manier om aan vergetelheid te weerstaan en de continuïteit van Israël levend te houden voorbij de breuken [Yerushalmi, 1984]. Het schrijven van het Grote Boek van een lignée is deze daad uitvoeren: de naam zijn diepte teruggeven, en het unieke lot van de Contini verbinden met de collectieve herinnering van een volk dat van overdracht zijn vorm van overleven heeft gemaakt.

Uit wat het archief en de traditie willen prijsgeven over de geslacht Contini, blijkt allereerst een vast gegeven: een naam, ingeschreven door Schaerf in het repertorium van de Joden van Italië [Schaerf, 1925], en dus een erkende aanwezigheid binnen deze Italiaanse diaspora waarvan Bonfil de rijkdom heeft aangetoond [Bonfil, 1994]. Rond deze documentaire kern blijft het overige waarschijnlijk, overgeleverd of geverondersteld — en het onderhavige boek heeft zich steeds ingespannen deze registers nooit door elkaar te halen.

Onder alle deugden die de Joodse traditie heeft voortgedragen, is degene die deze geslacht het best heeft uitgedrukt zonder twijfel de trouwe worteling: de kunst om voluit te leven binnen een cultuur — die van Italië, vervolgens misschien die van de kusten van Livorno en de Magreb — zonder ooit de draad van het lidmaatschap van Israël te verbreken. Deze Italiaanse naam, gedragen door Joden, is op zichzelf het symbool van een dubbele loyaliteit die wordt vastgehouden: aan de stad en aan het Verbond. Daarin nemen de Contini deel aan deze kardinale deugd die Yerushalmi geheugen noemde [Yerushalmi, 1984] en die Askénazi levende trouw aan de traditie noemde [Askénazi, 1999] — die discrete vasthoudendheid, gemaakt van bescheidenheid en standvastigheid, waardoor een familie, door zichzelf te blijven door de eeuwen en continenten heen, de geschiedenis van een geheel volk voortzet.