Familie Chehebar

Voordat de Chehebar een rabbijnse lignage van Buenos Aires werden, waren zij Joden uit Aleppo. Maar Aleppo was niet zomaar een joodse stad. De gemeenschap daar stelde zich op als erfgenaam van een aloude traditie, die volgens lokale overlevering tot de tijd van de Tweede Tempel terugging, en zag zichzelf als erfgenaam van een oosters judaïsme — mizrahi — dat gespaard was gebleven voor breuken. Dit zelfbewustzijn voedde een strenge trouw aan de gewoonte, de minhag Aram Tsova, waarvan de liturgische melodieën, de pizmonim, tot de muzikale schatten van de Sefardische en oosterse wereld behoren [Zion Zohar, Sephardic and Mizrahi Jewry, ref:4].

De naam Chehebar behoort tot deze Aleppijnse naamgeving, gekenmerkt door het Arabisch en overgedragen in de dubbele spelling Chehebar / Shehebar naargelang van de opeenvolgende transliteraties — Arabisch, Hebreeuws, Spaans. De gemeenschap van Aleppo, sterk gestructureerd rond haar meesters, plaatste bovenaan haar waarden de talmoedische wijsheid, de beheersing van de halakha en de familiale doorgifte van religieuze wetenschap. Dit is het eerste kenmerk dat de lignage zich zou toe-eigenen: niet de eenzame glans, maar de trouw aan een keten. In het geheugen van Israël is deze massoret — de trouwe doorgifte van meester tot leerling en van vader tot zoon — geen ondergeschikt deugd: zij is de ziel zelf van de joodse overleving in de diaspora, en de Halabim maakten ervan een levenstucht.

Van dit Aleppo moeten wij vooral onthouden wat het bewaarde: de Codex, opgesloten in een grot-kluis onder de centrale synagoge, de Kenisset al-Safra. De hele gemeenschap beschouwde zichzelf als bewaarder, niet eigenaar, van dit boek: een collectieve verantwoordelijkheid, bijna priestelijk van aard, waarvan elke vrome familie — en de Chehebar onder hen — zich verantwoordelijk voelde. Deze opvatting van het heilige depot, waarin men dienaar is van een goed dat toebehoort aan geheel Israël, werpt voorbij licht op de rol die een der zonen van de lignage eens zou spelen.

De figuur van de lineage waarvan de geschiedenis het meest zekere spoor bewaart is rabbi Isaac Chehebar. De referentiebronnen laten hem geboren worden in Aleppo, toen in het Ottomaanse Rijk, en sterven in Buenos Aires in 1990 ; zij geven het jaar 1912 aan voor zijn geboorte [Encyclopedia Judaica / Encyclopedia.com, « Chehebar, Isaac » ; Wikipedia in het Spaans, « Isaac Chehebar »]. De notitie die aan dit Grote Boek ten grondslag lag stelde het jaar 1919 vast : hier moet naar redelijkheid op deze afwijking worden gewezen en moet de gegevens van de referentiewerken voorrang krijgen, die het eens zijn over 1912, terwijl dit « volgens » deze bronnen wordt vermeld.

Zijn vorming was die van een kind uit de oude gemeenschap : hij studeerde in een talmud torah en vervolgens in een yeshiva in Aleppo, werd er gevormd in de traditionele disciplines en leefde er tot het begin van de jaren vijftig [Encyclopedia.com, « Chehebar, Isaac »]. Deze verankering in de Aleppose wetenschap verklaart de autoriteit die later de zijne zou zijn : hij was geen geïmporteerde rabbi, maar een meester voortkomend uit het binnenste, kennis van binnenuit hebbend van de gewoonten, de melodieën en de halakha van Aram Tsova.

In deze levensloop leest men een eerste concrete deugd : de gehechtheid aan de Torah als arbeid en niet als versiering. De joodse traditie stelt het studeren — talmud torah — op het hoogst van de geboden, stellende dat het belangeloos leren een daad van trouw aan het Verbond is. Door de weg van de yeshiva te kiezen in een Aleppo dat reeds door politieke onzekerheid werd geteisterd, schreef de jonge Isaac Chehebar zijn lot in in deze economie van kennis waarin de mens de levende bewaarder van een tekst wordt. Deze studieuse continuïteit, overgeleverd door de Aleppose meesters, zou het fundament vormen van alles wat hij vervolgens zou bereiken.

Op 29 november 1947 stemt de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties voor het verdelingsplan van Palestina. Als vergelding breken anti-Joodse rellen uit in heel Syrië; in Aleppo wordt in december 1947 de grote synagoge in brand gestoken en geplunderd [ShtetLinks JewishGen, « Aleppo Codex » ; Encyclopaedia Judaica]. De Codex van Aleppo, tot dan toe intact of haast, ondervindt dan zijn ergste beschadiging: een aanzienlijk deel van het handschrift verdwijnt, verbrand of verstrooid. Wat ervan overbleef, werd uit zijn duizendjarige schuilplaats gehaald en een decennium lang verborgen gehouden, voordat het in de jaren 1950 stiekem naar Israël werd overgebracht [ShtetLinks JewishGen ; Crown of Aleppo, Jewish Publication Society].

Het is in dit gebeuren dat familiale traditie en archief elkaar beantwoorden. De herinnering aan de lignée — opgenomen in de nota die dit boek inspireerde — wijt aan rabbijn Isaac Chehebar een sleutelrol in de bewaring en overdracht van fragmenten van de Kroon. De gepubliceerde verhalen over het lot van de Codex bevestigen dat notabelen en rabbijnen van de Aleppijnse gemeenschap, bewaarders van het depot, zich inspanden om te verzamelen, verborgen te houden en naar Jeruzalem te brengen wat mogelijk was, terwijl andere fragmenten veel later weer boven zouden komen, meegebracht door uit Aleppo verbannen families tot in Brooklyn [bible-researcher.com, « The Aleppo Codex » ; Jewish Review of Books, « That in Aleppo Once »]. De precieze plaats van rabbijn Chehebar in deze reddingsketen behoort, gezien de hier geraadpleegde bronnen, tot het waarschijnlijke dat verder wordt overgedragen dan tot het regel voor regel vastgestelde: daarom draagt deze sectie het dubbele register van de versnijding.

Maar het wezenlijke, vanuit het standpunt van waarden, zit in het gebaar zelf. Bladzijden van een boek uit een brand redden, op het risico van alles, in een stad in opstand, is het vervullen in zijn hoogste vorm van de pidyon — de verlossing, het redden van wat heilig is. De halakha kent de plicht om heilige boeken onder bedreigde omstandigheden te helpen; Israëls herinnering eert hen die tijdens vervolgingen liever hun leven waagden voor een rol dan deze te laten vergaan. Door de Kroon te bewaken in de ruïnes van Aleppo sluit de lignée Chehebar zich aan bij de lange schare van anonieme Boekbewaarders, zij door wie de geschreven Torah door rampen heen is gekomen.

De vernietiging van 1947 bespoedigt de achteruitgang van de gemeenschap van Aleppo. Haar leden verspreiden zich: naar Israël, naar Latijns-Amerika, naar Brooklyn. De rabbijn Isaac Chehebar verlaat Aleppo in het begin van de jaren 1950 en gaat naar Buenos Aires, waar een van de belangrijkste Syrisch-Joodse gemeenschappen van de diaspora op hem wacht [Encyclopedia.com, « Chehebar, Isaac » ; Spaanse Wikipedia]. Daar wordt hij rabbijn van de Congregación Israelita Sefaradí de la Argentina Yesod Hadath, de parapluorganisatie van Joden afkomstig uit Aleppo in de Argentijnse hoofdstad, en een van de meest gerespecteerde rabbijnse figuren van het Sefardische en Oosterse jodendom van zijn tijd [Encyclopedia.com ; Spaanse Wikipedia]. Bronnen plaatsen zijn ambt in Buenos Aires vanaf de jaren 1950 tot aan zijn dood in 1990 [Spaanse Wikipedia, « Isaac Chehebar »].

Deze overbrenging van een rabbijnse elite van het ene continent naar het andere is niet simpelweg een verhuizing: het is de wederopbouw van een wereld. In Argentinië stelt de Aleppijnse gemeenschap zich tot doel haar eigen minhag, haar verboden, haar melodieën, haar samenhang in stand te houden. Isaac Chehebar belichaamt daar de continuïteit: hij verplant naar Buenos Aires de autoriteit en kennis van Aram Tsova, waardoor de ballingschap geen breuk is maar overdraging.

Hier leest men de deugd van betrokkenheid bij het collectieve leven — de verantwoordelijkheid van de klal, van de gemeenschap als lichaam. Een gemeenschap van ballingen leiden, betekent families bij elkaar houden die uit hun stad zijn gerukt, hun instellingen bewaren, hun geschillen volgens de Wet beslechten. De Joodse traditie beschouwt deze taak van gemeenschapshertser als een van de zwaarste en edelste; wie haar op zich neemt, stelt zijn kennis ten dienste van het groten aantal in plaats van zijn eigen roem. Door zijn leven aan Yesod Hadath toe te wijden, maakte rabbijn Chehebar van zijn rabbinaat een dienst, en van de Aleppijnse gemeenschap van Buenos Aires een Aleppo in ballingschap, trouw aan zichzelf.

De rabbijnse erfenis van de stam eindigde niet met Isaac Chehebar. De Syrische gemeenschap van Buenos Aires droeg deze naam voort aan het hoofd van haar instellingen : hedendaagse bronnen vermelden de grote rabbi Yosef Chehebar onder de Sefardische autoriteiten van Argentinië [The Times of Israel, « Argentina's chief Sephardic rabbi… »]. Deze continuïteit illustreert het dynastieke kenmerk dat eigen is aan de grote rabbijnse families van het Oosten, waar functie en kennis zich binnen de stam voortplanten.

Een van de gedocumenteerde feiten die de halakhische aard van deze gemeenschap verduidelijkt, is de beroemde takana, de rabbijnse verordening vastgesteld in Argentinië in 1927 door de meesters van de Syrisch-Aleppijnse traditie, sindsdien opnieuw bevestigd door hun opvolgers, en die de kwestie van bekeeringen en huwelijken met uiterste strengheid regelt [The Times of Israel]. Deze takana is de uitdrukking van een veeleisende opvatting van de Joodse Wet : de wil om de integriteit en continuïteit van de Aleppijnse gemeenschap te bewaren, zelfs als dat betekent haar grenzen strikt te sluiten.

Men moet deze lijn noemen met de eerlijkheid die dit boek zich oplegt : de Aleppijnse strengheid, bron van samenhang en trouw, is ook een hardheid, en de hedendaagse debatten rond de takana tonen de spanningen en schaduwen ervan [The Times of Israel]. De deugd hier op het spel — de nauwgezette trouw aan de halakha als bolwerk van identiteit — bevat haar deel van ruwheid. Het verhaal maskeert dit niet. In de Herinnering van Israël loopt deze spanning tussen de gedira, de beschermende « sluiting », en de openheid voor de vreemdeling en de bekeerling door heel het judaïsme ; de stam Chehebar, door haar rabbijnen, heeft zich aan de kant van de waakzaamheid geschaard, met de standvastigheid en stijfheid die dat meebrengt.

Wat de Chehebar-lignée zijn unieke plaats geeft, is de verbinding die haar geheugen weeft tussen een familienaam en een boek. De Codex van Alep is geen manuscript onder vele anderen: het is de masoretische referentietekst, degene die Maimonides zelf zou hebben geraadpleegd om de schrijfregels van de Torarrol vast te stellen, en waarvan de overgebleven pagina's vandaag in het Museum van Israël in Jeruzalem rusten [Crown of Aleppo, Jewish Publication Society ; Encyclopaedia Judaica]. Dat de traditie van een familie zich heeft geknoopt rond de redding van deze schat geeft aan haar geschiedenis een betekenis die ver voorbijgaat aan de gemeenschappelijke kring.

Want door de Kroon te bewaken, neemt de lignée deel aan een deugd die de joodse traditie door alle verstrooiingen heen heeft gedragen: zorg voor het Boek als hoogste vorm van trouw. Van de schriftgeleerden van de Tweede Tempel tot de reddingsteam van de ghenizot, heeft Israël zich bepaald als het volk dat, meer dan zijn muren en verloren koninkrijken, zijn tekst heeft bewaard. De bewakers van Alep — en het geheugen van de Chehebar rekent hen onder de hunnen — behoren tot deze onzichtbare lignée van waakzamen. De vernietiging van 1947 had de vernietiging van de Kroon kunnen zijn; ze was, dank zij trouwe handen, haar verminkte maar levende overgang naar Sion.

Zo herhaalt de trajectory van de familie, in het kort, die van de gehele diaspora: Alep, het vuur, de ballingschap, Buenos Aires, en Jeruzalem aan het einde als horizon van de terugkeer van het Boek. De singulariteit van een naam voegt zich bij het collectieve geheugen. Wat de lignée had bewaard, was niet alleen de hare: het was een bezit van heel Israël, bewaard in de hoedanigheid van heilige erfenis ontvangen van de vaders van Alep.

Van oud Aleppo tot de synagogen van Buenos Aires heeft de lineage Chehebar de meest tragische eeuw van de joodse geschiedenis doorlopen terwijl zij een last droegen: die van de wachter. Wachter van de talmudische kennis ontvangen in de yeshivot van Aram Tsova; wachter van de verbannen gemeenschap, heropgebouwd rond Yesod Hadath; wachter van de halakha, tot in haar strengheid; en, bovenal, in de mémoire die zij doorgeeft, wachter van de Kroon van Aleppo gered uit de vlammen van 1947.

Moeten wij, onder alle deugden, die ene noemen welke deze lineage het best heeft uitgedrikt, het is deze: de trouwe zorg voor het heilige depotum — de trouw aan wat ontvangen is en intact moet worden doorgegeven, tekst, gewoonte en gemeenschap. Rabbi Isaac Chehebar was daarvan de figuur: geboren in Aleppo, gevormd door zijn meesters, getuige van het vuur, vervolgens herder van een verbannen volk, belichaamde hij deze continuïteit waarin de mens achter de schat die hij draagt verdwijnt. Daarin sluit de lineage Chehebar zich aan bij de kardinale deugd van Israëls mémoire, deze Zakhor — « gedenk » — die beveelt niets van het erfgoed te laten verloren gaan. Zones van duisternis blijven bestaan: de data fluctueren van bron tot bron, het exacte aandeel van ieder in de redding van de Kroon ontgaat nog altijd het volle licht van het archief. Maar het wezenlijke staat vast, en het is groot: een familie uit Aleppo zal van haar leven een wacht hebben gemaakt, en van haar naam, een eed van trouw aan het Boek.