Familie Cattaoui

De anterioriteit van de Joodse aanwezigheid in Egypte gaat ver voorbij het ontstaan van de naam Cattaoui. De gemeenschap in Egypte wortelt in een meerduizendjarige geschiedenis, vanaf de hellenistische en Romeinse periode tot de eeuwen van islamitische overheersing, zoals magistraal is uitgewerkt door Joseph Mélèze-Modrzejewski in zijn studie over de Joden van Egypte, « van Ramses II tot Hadrianus » [Mélèze-Modrzejewski, 1991]. In deze oude voedingsbodem vestigt zich in de moderne tijd een familie waarvan de naam het spoor bewaart van een precies dorp in de Delta.

De geleerde traditie verbindt de Cattaoui trouwens met een geletterde figuur uit de 17de eeuw. Joseph Sambari, de historicus die in de 17de eeuw leefde, wordt door de Encyclopaedia Judaica genoemd in verband met de eerste vermeldingen van de familie [Cattaui — Encyclopaedia Judaica]. Een familiegeheugen, doorgegeven via Sefaradische studies, wil bovendien dat een van de eerst bekende Cattaoui, Youssef (Joseph), twee delen over de wereldgeschiedenis en een geschiedenis van Egypte in het Hebreeuws heeft geschreven [The Contributions of Sephardic Jews to the Economic and Industrial Development of Egypt]. Hier antwoorden traditie en archief elkaar zonder verward te worden: het feit is aannemelijk, overgeleverd, maar het bewijs blijft zwak. Het onthult toch een deugd die de lignee zal doorkruisen — de gehechtheid aan kennis en schrijven, die liefde voor studie die het geheugen van Israël in het hart van zijn trouw plaatst.

Het is tegen het einde van de 18de eeuw dat de familie zich blijvend in Caïro vestigt, geleidelijk integrerend in de kring van notabelen en ambtenaren die rond de macht draaien. Van de bescheidenheid van het dorp Qatta naar de hoofdstad is de weg een langzame opklimming, voorbereiding op de intrede van degene die werkelijk van deze naam een dynastie zou maken.

De erkende stichter van de lignée is Jacob — Yacoub — Cattaoui (1800/1801-1883). De stichter van de dynastie, Yacoub Cattaui Bey (1800-83), was een hoog ambtenaar van de Egyptische regering en een vertrouweling van de vice-koningen en de khedives [The House of Yacoub Cattaui]. Zijn stijging gaat gelijk op met de opkomst van Egypte onder Méhémet Ali en zijn opvolgers.

De functies die hij uitoefende getuigen van een uitzonderlijk vertrouwen dat aan een jood in de staatsapparaat werd toegekend. Jacob verkreeg talrijke concessies van de regering, zoals het beheer van de douane, de exploitatie van de maalderijen in de omgeving van Caïro en de ontwikkeling van de nieuwe wijken van de stad [Cattaui — Encyclopaedia Judaica]. Vooral een ongekende onderscheiding viel hem ten deel: hij was de eerste jood van Egypte die met de titel « Bey » werd geëerd, en onder de regering van khedive Abbas I (1849-1854) werd hij benoemd tot directeur van de schatkist [Cattaui — Encyclopaedia Judaica]. De genealogie bevestigt hem in zijn hoogste financiële functies: directeur van de munt, de schatkist en de financiën, bankier van Ismaïl Pacha, hij was de stichter van de dynastie Cattaui, voornaamste van de grote joodse families van Egypte [Geneanet — Yacoub Cattaui].

De man leefde in de pracht van zijn stand. Hij leefde in weelderige luxe in de modieuze wijk Shubra, waar opeenvolgende soevereinen hun verblijf hadden gevestigd [The House of Yacoub Cattaui]. Het gezin verliet de joodse wijk, de Haret el-Yahoud, om in Shubra te gaan wonen, een woonwijk van de heersers [Geneanet — Yacoub Cattaui].

Maar de grootsheid van Jacob Cattaoui laat zich niet alleen meten aan zijn nabijheid tot de macht. Aan het einde van zijn leven wendde hij zijn positie naar de dienst van de zijnen: in zijn ouderdom werd Jacob voorzitter van de joodse gemeenschap van Caïro, een functie die hij tot zijn dood in 1883 uitoefende [Cattaui — Encyclopaedia Judaica] [Geneanet — Yacoub Cattaui]. Deze verschuiving, van dienst aan de vorst naar dienst aan de gemeenschap, zegt iets over een kardinale deugd van het jodendom: collectieve verantwoordelijkheid, het idee dat individueel succes een verplichting met zich meebrengt tegenover het huis van Israël. Hierin gaf de stichter aan zijn nageslacht het voorbeeld dat zij gedurende een eeuw zou volgen.

Jacob werd gevolgd door zijn zoon Mozes — Musa — Cattaoui (1850-1924), die het vaderlijke werk verlengde en versterkte. Na de dood van Yaqub in 1883 zette zijn zoon Musa Qattawi (1850-1924) het familiale erfgoed voort; hij werd lid van het Egyptische Parlement en ontving de titel « Pasja » [Jewish Legacy in Egypt — Horus Academy].

Onder zijn leiding combineerde de familie economische macht met betrokkenheid bij de modernisering van het land. Onder zijn leiding was de familie Qattawi sterk betrokken bij de infrastructuur en industrie van Egypte; zij speelde een beslissende rol in de bouw van de synagoge Sha'ar Hashamayim aan de Adly-straat in 1899, een monument voor de Joodse gemeenschap van Caïro [Jewish Legacy in Egypt — Horus Academy]. Deze plaats van aanbidding blijft tot op heden de meest zichtbare getuige van hun mecenaat: gebouwd tussen 1903 en 1905 door vooraanstaande Joodse families zoals de Mosseri en de Qattawi, mengt zij de stijlen van het oude Egypte en de Europese Art Nouveau [Sha'ar HaShamayim Synagogue — Wanderlog]. De Sha'ar Hashamayim — de « Poort van de Hemel » — blijft de grootste nog bestaande synagoge van de stad, in het hart van het centrum van Caïro, aan de Adly-straat [Sha'ar HaShamayim Synagogue — Wanderlog].

De bouw van een gebedshuis is geen onbetekende zaak: het is de concrete uitdrukking van piëteit en gemeenschappelijke liefdadigheid. Door Caïro van een monumentaal heiligdom te voorzien, verlengden de Cattaoui een onheuglijke daad van Israël — het huis bouwen waar gebed het verspreide volk samenbrengt. Hun actie stopte niet op de drempel van het heiligdom. In 1903 droegen de familie bij aan de oprichting van de Beurs van Caïro [Jewish Legacy in Egypt — Horus Academy], en droegen zij zo bij tot de financiële bloei van een natie in volle transformatie. De economische actie was hier niet alleen accumulatie: zij doorvloeide het stedelijk weefsel, de industrie, en creëerde de instrumenten van een gedeelde welvaart.

Deze betrokkenheid ging gepaard met een dicht liefdadig netwerk eigen aan de Caïrese gemeenschap. De Gemeenschappen, herinnert gedenksteen-schrijver Alec Nacamuli, onderhielden een uitgebreid netwerk van liefdadige werken: ziekenhuizen, « La Goutte de Lait » voor hulpbehoevende en wezen kinderen, bejaardenthuizen, en zelfs een fonds om jonge meisjes uit arme families uit te huwen [Nacamuli, Les Juifs d'Égypte : des Arabes à Nasser]. In dit kader, waarin de Cattaoui onder de eerste notabelen figureerden, kon de tsedaka — de rechtvaardigheid gemaakt liefdadigheid — zich incarneren in duurzame instellingen.

De meest voornaam figuur van de lignée is ongetwijfeld Joseph Aslan Cattaoui Pacha. Joseph Aslan Cattaui Pacha (20 maart 1862 – 1942) was een Egyptisch zakenman en politicus, die van 1924 tot zijn dood in 1942 het voorzitterschap van de Joodse gemeenschap van Caïro bekleedde [Joseph Cattaui — Wikipedia].

Zijn opleiding onderscheidde hem: zij markeerde de ingang van de familie in de technische en wetenschappelijke moderniteit. Geboren in Caïro op 20 maart 1862, vierde van twaalf kinderen van Aslan Menasce Cattaui Pacha en Grazia Benroubi, studeerde hij werktuigkunde aan de École centrale de Paris, waar hij in 1882 afstudeerde; teruggekeerd in Egypte, voegde hij zich kort daarna aan het ministerie van Openbare Werken [Joseph Cattaui — Wikipedia]. Hij nam de leiding van de gemeenschap over na de dood van zijn oom: na de dood van Moïse werd de leiding van de gemeenschap van Caïro overgenomen door zijn neef Joseph Aslan Cattaui (1861-1942) [Cattaui — Encyclopaedia Judaica].

Zijn openbare loopbaan bereikt zelden door een Jood in de Arabische wereld geëvenaard hoogten. In 1922 werd Joseph Aslan aangewezen voor de commissie belast met het opstellen van de Egyptische Grondwet van 1923; in 1924 werd hij benoemd tot minister van Financiën, en in 1925 minister van Communicatie; van 1927 tot 1936 zetelde hij als senator [Cattaui — Encyclopaedia Judaica]. Zijn benoeming werd door de pers toegejuicht: de krant L'Aurore sprak in november 1924 over de oprechte vreugde van de gemeenschap bij het bericht van zijn benoeming tot minister van Financiën in het nieuwe Egyptische kabinet [L'Aurore, 28 november 1924, National Library of Israel]. Het pensioen werd hem opgelegd door ziekte: in 1938 moest hij zich wegens verlamming terugtrekken [Cattaui — Encyclopaedia Judaica].

Zijn deelname aan de opstelling van de Grondwet van 1923 verdient aandacht: zij illustreert een zeldzame politieke deugd, die van de minderheidsMan die zijn kennis in dienst stelt van de gemeenschappelijke wet, in de talmudische geest van de dina de-malkhuta dina — de erkenning van de juridische orde van het land waar men leeft. Joseph Aslan droeg aldus bij aan de opbouw van een Egyptische rechtsstaat terwijl hij tegelijkertijd de hoeder van zijn gemeenschap bleef. Het Egyptische jodendom van die tijd combineerde opmerkelijk beide loyaliteiten: de gemeenschap, herinnert Nacamuli, functioneerde als burgerlijke stand, registrerend geboorten, huwelijken en sterfgevallen, met het Frans als officiële taal [Nacamuli, Les Juifs d'Égypte]. Deze dubbele aanwezigheid, bij Egypte en Israël, werd niet ervaren als een tegenspraak, maar als een harmonie.

Verder dan politieke figuren hebben de Cattaoui een diep materieel spoor nagelaten in het moderne Kairo. De architectonische tak van de familie biedt het meest tastbare voorbeeld daarvan. Maurice Cattaui bezat onroerend goed onder de eigendommen van de familie Cattaui en, nog beroemder, liet de synagoge aan de Adly-straat in Kairo bouwen [Diarna — Maurice Cattaui and Edward Matasek]. In samenwerking met architect Edward Matasek voerde hij projecten van groot bereik uit: in 1907 stelde Cattaui de constructie voor van een gebouw voor de Beurs van Kairo [Diarna — Maurice Cattaui and Edward Matasek].

De invloed van de familie was ook het gevolg van haar integratie in het bank- en industriële weefsel van het land. Volgens de economische historiografie waren Egyptische Joden te vinden in de raden van bestuur van vrijwel alle banken die zich aan het einde van de 19e eeuw in Egypte vestigden. Verbonden aan Franse, Engelse en andere kapitalen, zaten de Joden van Egypte in de besturen van praktisch alle banken die zich aan het einde van de 19e eeuw in Egypte vestigden: van de National Bank of Egypt, die de centrale bank van het land zou worden, tot de Crédit foncier égyptien [La confiscation des biens juifs en pays arabes, Cairn]. De Cattaoui stonden vooraan in deze beweging en droegen met name bij aan de financiering van het spoorwegnet.

Deze bloei vond plaats tegen de achtergrond van officiële erkenning. Tijdens beide wereldoorlogen ontwikkelden de Joden lokale industrieën die bijdroegen aan het nationale inkomen en werkgelegenheid voor Egyptenaren creëerden; ter erkenning van hun inspanningen ontvingen velen de titel « Bey » of « Pacha » van de soevereine heersers van Egypte [The Contributions of Sephardic Jews]. Hier uit zich een deugd die de joodse traditie zeer waardeert: economisch handelen als tikkoun 'olam, herstel en verbetering van de wereld, waarin individuele welvaart gerechtvaardigd wordt door het goed dat zij voortbrengt voor de gehele stad. De Cattaoui waren niet alleen financiers; zij waren bouwers, in de meest concrete zin, van het moderne Egypte.

De derde en vierde generatie zetten zich voort in de maatschappelijke betrokkenheid, totdat de geschiedenis het grote Egyptische boek van de Cattaoui sloot. De zoon van Joseph Aslan, Aslan (1890-1962), geboren in Alexandrië, werd in 1938 benoemd tot senateurszitting van zijn vader, die hij behield tot eind jaren 1940 [Cattaui — Encyclopaedia Judaica]. De andere zoon van Joseph Aslan, René (1896-?), ondersteunde zijn vader bij het beheer van de maatschappelijke aangelegenheden; in 1943 werd hij gekozen tot voorzitter van de Joodse gemeenschap van Caïro [Cattaui — Encyclopaedia Judaica].

Zo bleef het voorzitterschap van de Joodse gemeenschap van Caïro gedurende bijna een eeuw vrijwel ononderbroken in handen van de familie — van Jacob in de jaren 1870 tot René in 1943. Deze continuïteit getuigt van standhoudendheid in dienst: van generatie op generatie namen de Cattaoui de last op zich — vaak zwaar, soms gevaarlijk — om over de hunnen te waken. De betrokkenheid bij het collectieve leven, de avodat ha-tsibbour, deze dienst aan de gemeenschap die de traditie onder de hoogste verplichtingen plaatst, was het handelsmerk van de lignée.

Het midden van de twintigste eeuw bracht beproeving. De politieke omwentelingen in Egypte — de opkomst van nationalismen, oorlogen en vervolgens de Nasserperiode — versnelden de ondergang van een Egyptisch jodendom dat eeuwenoud was, eens rijk aan tientallen synagogen: Caïro telde bijna 25 synagogen, waaronder de Grote Synagoge aan de Adly-straat en die van Ben Ezra, beroemd vanwege zijn Gueniza [Nacamuli, Les Juifs d'Égypte]. De Franse en internationale familie bewaarde de herinnering aan wat zijn Cairotische grootheid was. De Grondwet van 1923, waaraan Joseph Aslan had bijgedragen, en de synagoge aan de Adly-straat, die de Cattaoui hadden gebouwd, blijven — de ene in de teksten, de andere in de steen — de monumenten van een aanwezigheid die was.

Van het bescheiden dorp Qatta tot aan de top van de Egyptische staat legde de lignée Cattaoui in één eeuw een weg af die de geschiedenis van het moderne oosterse judaïsme samentrekt: economische opstijging, integratie in het apparaat van een moderniserende staat, hardnekkige trouw aan de gemeenschap, en vervolgens ballingschap. Het verhaal, gesteund op archieven en referentiecatalogi, laat weinig ruimte voor legende; het is slechts des te eloquenter.

Zou men tussen alles één deugd moeten noemen die deze familie het best heeft uitgedrukt, dan zou het de betrokkenheid bij het collectieve leven zijn — die avodat ha-tsibbour die hen, van Jacob tot René, maakte tot nagenoeg erfelijke presidenten van de joodse gemeenschap van Caïro. Bij de Cattaoui was succes nooit een doel op zich: het verplichtte. De bankier werd bewaarder van de gemeenschap; de ingenieur, constituant en minister; de financier, bouwer van synagoge en mecenas van liefdadige werken. Daarin belichaamden zij een intuïtie die de herinnering van Israël van de wijzen van de Talmud af draagt: dat wie veel ontvangt meer moet teruggeven, en dat de welvaart van een mens slechts waarde heeft door het goed dat zij over de gemeenschap en de stad uitstraalt. Hun bijzondere geschiedenis sluit zich aldus aan bij de lange keten van degenen die, op diaspora-grond, wisten gelijk volledige Israëlieten en volledige landgenoten te zijn.