Familie Brunswig

De naam zegt iets over de herkomst. Voordat Brunswig Elzasser werd, was het Brunswickois: de etnische benaming verwijst naar de stad en het voormalige hertogdom Brunswick, brandpunt van een oud Duits judaïsme. Zoals zoveel joodse geslachtsnamen die op plaatsnamen zijn gevormd — Landau, Oppenheim, Worms, Mainz —, bewaart het de herinnering aan een verplaatsing: die van asjkenazische families die door expulsies, herroepbare tolerantie en economische migraties geleidelijk aan de oevers van de Boven-Rijn terechtkwamen [Encyclopaedia Judaica]. Elzas, als grensland, werd voor velen zowel toevluchtsoord als adoptievaderland.

Deze ontwikkeling sluit aan bij de grote geschiedenis van het Elzasser judaïsme. Nog voor de emancipatie vormden de Joden van Elzas een van de meest talrijke gemeenten van het Franse rijk, verspreid over tal van dorpen en nederzettingen — Altkirch, Sainte-Marie-aux-Mines en zoveel andere plaatsen in de Haut-Rhin waar men deze lignée precies zal terugvinden. De vastlegging van familienamen, opgelegd aan de Franse Joden bij decreet van 20 juli 1808 door Napoleon, legde patroniemen vast die de traditie reeds droeg: families afkomstig uit het Germaanse gebied schreven toen in het burgerlijk register op wat hun afstamming al lang zei. De naam Braunschvig, in zijn gefranticiseerde schrijfwijze, behoort tot deze documentaire laag.

Uit deze periode erft de lignée een dubbele deugd die de joodse traditie zeer hoog waardeert: de gehechtheid aan kennis en het gevoel voor eerlijk werk. Het landelijke Elzasser judaïsme, vaak bescheiden van aard, leefde van rondreizershandel, veebezit en textielhandel; het onderhield ook, in zijn huizen van studie, een eisende vroomheid en een taai trouw aan de Wet. Uit deze grond — bescheiden, hardwerkend, gehecht aan de Torah zowel als aan handwerk — spruit, naar alle waarschijnlijkheid, de familie Brunswig voort, voordat zij in de 19e en 20e eeuw tot bloei kwam. Het collectieve geheugen van Israël herkent hier een van zijn meest constante figuren: die van de plattelandsjood, wiens waardigheid volledig ligt in het gegeven woord en de bewaarde studie.

De archieven van de Haut-Rhin stellen ons in staat de lignée op precieze punten van het grondgebied vast te stellen. De tak die de naam onder de spelling Braunschvig zal dragen, wordt geattesteerd in Sainte-Marie-aux-Mines, een Vogezenstad lang gewijd aan textiel, waar in 1908 degene werd geboren die het beroemdste Marokkaanse gezicht van de naam zou worden [Cairn.info, Archives juives]. Op enkele mijlen vandaan, in Altkirch, heeft een ander gezin met dezelfde naamsbanden, de Brunschwig, zijn wortels: uit deze plaats was afkomstig de rabbijn Robert Emmanuel Brunschwig, geboren op 17 juli 1888 in Altkirch, in de Haut-Rhin [Wikipedia]. Deze verankering tekent een coherente familiegeografie, die van het jodendom in het zuiden van de Elzas.

Het geval van Sainte-Marie-aux-Mines is verlichtend voor het begrijpen van de opkomst van de lignée. Als stad van weavers en textielhandelaren bood zij ondernemende joodse families toegang tot de groothandel in stoffen, een activiteit waar men de familie in Marokko zal terugvinden. Hier wordt de handelsvocatie van de Braunschvig gesmeed: de textielhandel, van vader op zoon overgedragen, zou de vector van hun koloniale opgang worden. Volgens Archives juives ontwikkelde het gezinshuis zich eerst in de Elzas voordat een van zijn leden, Georges, geboren in 1870, zijn vader kwam bijstaan en het huis Braunschvig aanzienlijk uitbreidde [Cairn.info, Archives juives].

Dit economisch succes is, in de joodse ethiek, geen doel op zich. Het Elzassische jodendom beschouwt welvaart als een middel: het verplicht. De koopman die stijgt, is aan de gemeenschap een deel van zijn succes verschuldigd — door de tsedaka, de verplichte liefdadigheid, en door steun aan instellingen. De familie Braunschvig, die zich in textiel verrijkt, geeft zich de middelen in handen waarmee zij een generatie later haar fortuin in dienst van het joodse onderwijs en de solidariteit kan stellen. Economische actie bereidt hier communautaire actie voor: het is de logica zelf die de traditie samenvat in het gezegde dat « waar geen meel is, daar is geen Thora ».

De twintigste eeuw, die zag hoe de lignée in Maghreb bloeide, trof zijn in Frankrijk gebleven takken wreedaardig. Het lot van rabbijn Robert Brunschwig getuigt hiervan. Geboren in Altkirch in 1888, was hij een orthodoxe rabbijn, niet-consistoriaal, en een Franse verzetter, voordat hij naar Auschwitz werd gedeporteerd en door de nazi's op 25 mei 1944 werd gedood [Wikipedia]. Zijn figuur verenigt twee trouw die de joodse traditie als onafscheidelijk beschouwt : trouw aan de Wet en moed tegenover onderdrukking. Als gemeenschapsleider weigerde hij zich neer te leggen en betaalde met zijn leven voor zijn engagement in het Verzet.

Andere Elzasser naamgenoten ondergingen hetzelfde lot. Het memoriaalwerk van het project Convoi 77 heeft het lot van de familie Braunschweig uit Opper-Rijnland gereconstrueerd, waarvan een lid, Jules, werd gedeporteerd ; de onderzoekers stellen met verbittering vast dat deze familie in de vergetelheid lijkt te zijn geraakt, dat geen enkel getuigschrift haar aangaat bij Yad Vashem, en dat Jules zelfs was weggelaten van de lijst der gedeporteerde joden uit Opper-Rijnland [Convoi 77]. Deze documentaire stilte is zelf een wond : zij herinnert ons hoe veel het geheugen van de slachtoffers een geduldige herstelinspanning vereist, tegen uitwissing in.

Deze lotgevallen betrekken de lignée in het meest pijnlijke collectieve geheugen van Israël : dat van het volk getroffen in het hart van zijn eigen emancipatie, op deze Franse aarde waar het dacht de veiligheid van burgerschap te hebben gevonden. De plicht tot herinnering — zakhor, « herdenk » — vindt hier haar ernstigste betekenis. Robert Brunschwig de verzetter benoemen, Jules Braunschweig teruggeven aan de lijst waarvan hij was geschrapt, is dit imperatief vervullen dat de joodse traditie aan de grondslag van haar verhouding tot het verleden plaats : vergetelheid weigeren, aan elke naam haar werkelijkheid en eer teruggeven.

Terwijl het Europese drama zich ontrolde, had een tak van de lignée al wortels geschoten aan de andere kant van de Middellandse Zee. Het is het verhaal van een aschkenazische enting op sefaradische grond — een fenomeen zeldzaam genoeg om aandacht te verdienen. Aangetrokken door de vooruitzichten van Marokko op de drempel van de twintigste eeuw, bracht de familie haar handelsvaardigheid ernaartoe. Volgens Archives juives ontwikkelde Georges Braunschvig, geboren in 1870, het familiebedrijf aanzienlijk terwijl hij zijn steun verleende aan de ontwikkeling van de Franse kolonisatie [Cairn.info, Archives juives]. Casablanca, een haven in volledige expansie onder het protectoraat ingesteld in 1912, werd het toneel van deze bloei.

De vestiging van de Braunschvig in Marokko paste in een bredere beweging, die van de economische modernisering van het land en de transformatie van de joodse maatschappij. Het Marokkaanse judaïsme, rijk aan een aanwezigheid van twee millennia, onderging toen een grondige omwenteling: overgang van oriëntaliteit naar verwestering, openstelling voor talen en Europese kennis, nieuwe mobiliteit. In deze context nam een Elzasser familie, die Frans sprak, ervaren in de groothandel en in moderne instellingen, een scharnierend position in — brug tussen traditioneel Marokko, beschermend Frankrijk en het judaïsme van de Maghreb in volledige transformatie.

Hier moeten we de schaduwen net zo goed benoemen als de lichten, want de eerlijkheid van het verhaal vereist het. De steun verleend aan de Franse kolonisatie [Cairn.info, Archives juives] plaatst de lignée aan de zijde van de beschermende macht, met de ambiguïteiten die dat meebrengt voor een joodse geschiedenis gevangen tussen emancipatie en koloniale dominatie. Maar het is juist in deze verwevenheid dat de familie later wist te doen prevaleren de solidariteit van de gemeenschap: het handelsucces zou zich omvormen tot instrument van diensten, wanneer het uur van grote beproevingen en grote werken zou aanbreken. De bijdrage aan economisch handelen, bij de Braunschvig, bleef niet vruchtloos: het werd het fundament van een engagement.

De lignée bereikt haar hoogtepunt, in de orde van diensten aan het Joodse volk, met de figuur van Jules Braunschvig. Geboren in Sainte-Marie-aux-Mines op 21 juni 1908 en gestorven in Jérusalem op 19 oktober 1993, werd hij een van de grote leidinggevende figuren van de Alliance israélite universelle, waarvan hij het voorzitterschap op zich nam [Cairn.info, Archives juives]. Zijn leven vormt een brug tussen de drie werelden van de lignée: het Elzas van zijn geboorte, Marokko van zijn handelen, en Jérusalem waar hij zijn einde vond — alsof de naam afkomstig van Brunswick zijn loop voltooide in de stad die het hart is van Israëls herinnering.

Het was in Marokko dat Jules Braunschvig het wezenlijkste van zijn werk ontplooide. De Archives juives stellen vast dat aan het einde van de jaren twintig zijn belangstelling voor de Alliance israélite universelle vorm aannam [Cairn.info, Archives juives]; hij zou van deze verbintenis de zaak van zijn leven maken. De Alliance, gesticht in Parijs in 1860, was de instelling die de toestand van de Joden van de Maghreb het diepst had getransformeerd door daar een uitgebreid netwerk van scholen in te planten, onderwijs, het Frans en openheid naar de wereld brengende tot in de meest afgelegen mellahs. Zich wijden aan de Alliance was het omarmen van onderwijs als weg naar emancipatie en waardigheid.

Hier ontstaat deugd volledig uit vastgesteld feit. Door zijn fortuin en energie toe te wijden aan het onderwijs van Joodse kinderen in Marokko, belichaamde Jules Braunschvig twee kardinale waarden van de traditie: de talmud Torah — het gebod om te onderwijzen — en de tsedaka, de liefdadige gerechtigheid die de middelen van de rijke in dienst stelt van de arme. Het jodendom heeft kennis en solidariteit nooit gescheiden: het arme kind onderwijzen is tegelijkertijd een daad van liefdadigheid en een daad van gerechtigheid. Door de Alliance naar zijn voorzitterschap te brengen, maakte een zoon van Elzasser handelaren de belofte van emancipatie werkelijkheid voor generaties kinderen van de Maghreb. Het is hierdoor, zonder twijfel, dat de lignée raakt wat het universeelste is van Israëls collectieve herinnering: de overtuiging dat geen enkel volk zich verheft zonder eerst zijn kinderen op te heffen.

De naam Brunswig raakt in zijn verwantschappen ook het domein van het denken. De spelling Brunschvicg is die van Léon Brunschvicg, Franse filosoof geboren in Parijs in 1869 en gestorven in 1944, een van de meesters van de universitaire filosofie van zijn tijd. In 1909 werd hij benoemd tot professor in de filosofie aan de Sorbonne, en in 1920 lid van de Académie des sciences morales [Encyclopaedia Judaica]. Zijn dood in 1944 vond plaats onder omstandigheden van vervolging: achtervolgd door antisemitisme, had hij zich gevestigd in de vrije zone en stierf in Aix-les-Bains, trouw, zegt men, aan zijn beeld van rechtschapenheid en goedheid, zonder ooit te wanhopen in zijn ideaal van rede [Cairn.info, Dictionnaire des philosophes].

Historische voorzichtigheid dringt zich op: niets stelt met zekerheid een rechtstreekse genealogische band vast tussen de filosoof Brunschvicg en de Marokkaanse tak van de Braunschvig. De naam, zijn varianten en zijn Elzassische oorsprong rechtvaardigen de hypothese van een verre verwantschap, maar de beschikbare documentatie staat niet toe dit te stellen. Dit is waar de traditie — die graag dragers van dezelfde naam aan een gemeenschappelijke stam verbindt — en het archief — dat bewijs eist — op elkaar reageren zonder samen te vallen. Men zal dus, naar gelang van de geraadpleegde bronnen, zeggen dat deze figuren tot dezelfde onomastische sterrenbeeld en dezelfde regionale oorsprong behoren, niet meer.

Wat blijft, voorbij de onzekerheid van de band, is een convergentie van deugden. Dat de lignage aan de geschiedenis een leider van de Alliance gaf, gewijd aan onderwijs, en in zijn onomastische sfeer een filosoof gewijd aan rede, schetst dezelfde trouw: die van het jodendom aan het geestelijk leven. De bijdrage aan filosofische kennis en denken, bij de enen zowel als bij de anderen, verlengt een zeer oud geloof van Israël, volgens hetwelk studie een vorm van heiligheid is. En het gemeenschappelijk lot van Léon Brunschvicg en rabbi Robert Brunschwig, beiden in 1944 meegesleurd door dezelfde barbarie, herinnert eraan dat het geestelijk leven en de trouw aan de Wet in die donkere jaren evenzeer redenen waren om te sterven als om te leven.

Van Brunswig naar Casablanca, van Sainte-Marie-aux-Mines naar Jeruzalem, heeft de lineage Brunswig-Braunschvig een van de meest onwaarschijnlijke trajecten van het hedendaagse judaïsme beschreven: die van een asjkenazische familie uit de Haut-Rhin die een belangrijke rol is gaan spelen in het Joodse leven van de Maghreb. Haar geschiedenis snijdt de grote kraftlijnen van de eeuw aan — de Elzasische emancipatie, het koloniale avontuur, de catastrofe van de Shoah, het onderwijswerk in islamitisch gebied, en vervolgens de roep van Jeruzalem.

Elk van de grote momenten van de Joodse traditie vindt er een gedocumenteerd echo in: de eerlijke arbeid van de Elzasische koopman, de economische actie omgevormd tot instrument van solidariteit, de moed van de verzetter trouw aan de Wet, de plicht van herinnering tegen de vergetelheid van de slachtoffers, en het geestelijk leven gedragen door filosofische rede. Maar indien men, boven alles, de deugd moet benoemen die deze lineage het beste zal hebben uitgedrukt, dan is het zonder aarzeling die van onderwijs als liefdadigheid en als gerechtigheid — de talmud Torah verenigd met de tsedaka. Door zijn in het handelsverkeer verzamelde fortuin aan de Alliance israélite universelle toe te wijden, maakte Jules Braunschvig van de opvoeding van de Joodse kinderen van Marokko de vervulling van een familiale roeping [Cairn.info, Archives juives].

Daarin ligt de betekenis van dit Grote Boek: in de vervlechting van een enkelvoudig lot en van de collectieve herinnering van Israël. Een familie afkomstig uit het noorden van Duitsland, geworteld in de Elzas, getransplanteerd naar Marokko, zal tot het eind toe het overtuiging hebben gedragen dat men een volk alleen opricht door haar kinderen onderwijs te geven en dat geen succes de moeite waard is als het geen dienst vormt. Het is deze trouw, meer dan de naam zelf, die van de Brunswig een lineage van de Joodse herinnering maakt.