Familie Brandwein (Stretyn)

De stichter van de dynastie is Yehuda Tsvi Hirsch Brandwein van Stratin. De referentiebronnen stemmen overeen over de essentie van zijn loopbaan, met slechts geringe afwijkingen in de dateringen. De stichter, Yehudah Tsevi Brandwein (circa 1780–1844), was een ritueel slachter uit het dorp Stratin; hij volgde zijn meester Uri van Strelisk op en werd beschouwd als een van de belangrijkste tsadikim van zijn tijd. De Encyclopaedia Judaica stelt zijn dood in 1854 en herinnert aan zijn afstamming: Judah Zevi Hirsch van Stretyn, stichter van een chassidische dynastie in Oost-Galicië, was de telg van een vooraanstaande familie van rabbijnen en tsadikim, en de meest opmerkelijke discipel van Uri (Ha-Saraf) zoon van Phinehas van Strelisk.

Het detail van het ambacht is niet toevallig. Voordat Yehuda Tsvi een zielengids werd, was hij een shohet, een ritueel slachter. Deze functie, op het kruispunt van de Wet en het dagelijks leven, vereist nauwgezetheid en een grondige beheersing van de halakha: de shohet is tegenover zijn gemeenschap verantwoording schuldig voor de kasjer-status van elk dier, dus voor de tafel van elk gezin. Dat de chassidische traditie van Galicië een dergelijk man tot rang van geestelijk meester verhief, illustreert een kardinale trek van de beweging opgericht door de Baal Shem Tov: de overtuiging dat heiligheid huist in concrete dienst, in het exacte gebaar en de zorg voor anderen, evenzeer als in studie. Zoals het onderzoek naar de oorsprong van de beweging heeft aangetoond, waardeerde het chassidisme juist deze religiositeit van ervaring en ritueel dat voor het grote publiek toegankelijk is [Baumgarten, 2006].

De YIVO Encyclopedia, een grootmacht op het gebied van de Oost-Europese joden, bevestigt deze directe filiatie: de discipel en opvolger van Uri van Strelisk was Yehudah Tsevi Brandwein van Stratin (1780–1844), die ritueel slachter was geweest voordat hij tsadik werd. Het is in deze overgang van het mes van de shohet naar het woord van de meester dat de originele deugd van de lignée wordt geknoopt: de bescheidenheid van een man uit het volk geroepen om te leiden, die deel uitmaakt van die geheugenisraël waarin de grootste — van David de herder tot Hillel de houtkapper — uit de gelederen der arbeiders werden genomen.

Men begrijpt Yehuda Tsvi alleen in het licht van zijn meester. Uri de Strelisk, bijgenaamd Ha-Saraf, « de Seraf » of « de vuurengel », was één van de meest intense figuren van het Galicische chassidisme. Rabbi Uri Klughaft de Strelisk (1757–1826), bijgenaamd HaSaraf, « de brandende engel », was een chassidische rabbijn van de dynastie van Strelisk, opmerkelijk om zijn verspreiding van het chassidisme in Galicië. Geboren in armoede, zoon van een oude ambachtsman, belichaamde hij een ideaal van gloeiende gebed en vrijwillige ontbering.

De traditie vertelt over zijn chassidim een karakteristieke trek die alles zegt over de ethiek van deze school. De dynastie van Strelisk zou mogelijk afstammen van Feiwel Katzenellenbogen ; de meeste van zijn chassidim waren arm, en wanneer men Rabbi Uri vroeg waarom dit zo was, antwoordde hij dat zij niet voor rijkdom baden, maar om gezegend te worden in de goddelijke dienst. Het was in deze voedingsbodem — een vroomheid van onbaatzuchtigheid, een gloeiend gebed dat weigert de hemel te smeken voor stoffelijke goederen — dat Yehuda Tsvi Brandwein werd gevormd. Uri's leer werd bovendien door zijn leerlingen verzameld en gedrukt : het werk Imrei Kadosh, verzameling van de lessen van Rabbi Uri de Strelisk, werd in 1872 te Lemberg gepubliceerd naar de manuscripten van zijn leerling Rabbi Ze'ev Wolf de Lvov, die elk woord dat hij van zijn meester hoorde, opschreef.

Uit deze matrix erfde Yehuda Tsvi een opvatting van de Joodse mystiek die verankerd was in woord en gebed — deze vroomheid die vereisten stelde en die onderzoek heeft geanalyseerd als een specifiek model van de Joodse mystieke ervaring, waar visioen en woord elkaar beantwoorden [Pedaya, 2002], en waar gebed een techniek van vereniging met het goddelijke wordt [Idel, 2005]. De deugd die de dynastie hier uit putte, is die van onbaatzuchtige dienst : niet voor jezelf bidden, maar voor het vermogen zelf om te dienen. Zij verbindt het kleine dorp Stratin met de lange keten van de mystici van Israël, van de kringen van de oude Merkava [Elior, 2004] [Schäfer, 2009] tot aan de meesters van de Zohar en de Kabbala van Safed [Liebes, 1993].

Toen hij in 1826 meester werd na de dood van Uri, richtte Yehuda Tsvi Brandwein zijn eigen hof op in Stratin, in Oost-Galicië. De dynastie van Stratin was een lignée van chassidische leiders die actief was in Oost-Galicië van de jaren 1820 tot de Shoah, waarvan enkele takken naar Israël, de Verenigde Staten en Canada gingen.

De reputatie van de stichter berust voor een groot deel op de traditie — op het register van het chassidische geheugen, gemaakt van opbouwende verhalen (sippurim) die van generatie op generatie werden doorgegeven. De meester van Stratin figureert hierin als een wonderdoener en zielbeteraar, wiens zegen en voorbede ver buiten zijn dorp werden gezocht. Dit type verhaal, dat de historicus voorzichtig moet hanteren, vormt desondanks een authentieke bron voor het begrip van de sociale functie van de tsadik: bemiddelaar, trooster, toevlucht van de nederigen. Het Galiëische chassidisme maakte van de tsadik precies de spil van een collectieve vroomheid, die het ritueel en de maatschappij opnieuw ordende rond de figuur van de rechtvaardige [Baumgarten, 2006].

Het is hier dat de lignée de deugd van de goedheid en van de zorg voor de ander (gemilut hasadim) uitdrukt. De tsadik van Stratin, evenals de meesters van zijn school, cultiveerde geen eenzame heiligheid: hij droeg de last van de ellende van zijn gemeenschap, luisterde, zeggende, troostte. In een Galicië waar de joodse bevolking vaak behoeftig was, verlengde deze beschikbaarheid voor de geteisterden het talmudische ideaal volgens hetwelk de begeleiding van de medemens gelijk staat aan studie en gebed. Het doorgegeven geheugen en het weinige dat het archief bevestigt, komen hier samen om de figuur te tekenen van een man van toevlucht — een trek die, meer dan enig ander, het blijvende prestige van de naam Brandwein vast stelde.

Een van de best gedocumenteerde — en meest verhelderend — episoden uit de geschiedenis van de dynastie vond plaats na de dood van de stichter. De kwestie van de opvolging zette een erfgenaam en een leerling tegen elkaar af, en dit conflict werd voorgelegd aan een van de hoogste hassidische autoriteiten van Galicië. Het geschil werd voorgelegd aan Ḥayim van Sandz, die in het voordeel van Langner besliste en bepaalde, in strijd met het dynastieke principe dat destijds universeel werd aanvaard in de hassidische beweging, dat het hassidische leiderschap niet noodzakelijk erfelijk is, maar moet worden bepaald door persoonlijke kwaliteiten.

Deze uitspraak is opmerkelijk. Op een moment waarop het chassidisme grotendeels was omgevormd tot erfelijke dynastieën, die de functie van tsadik van vader op zoon doorgaven als erfgoed, was het hof van Stratin het toneel van een breuk: de erkenning dat verdienste boven geboorte gaat. Het bereik van deze uitspraak voor het Joodse idee van autoriteit is groot. Het herknopt aan met een oude intuïtie van de traditie — die, van de Talmoed tot de responsa, weigert de waardigheid van een ambt met het voorrecht van bloed te verwarren, en maakt persoonlijke waarde tot de enige legitieme titel om Israël te leiden.

Na deze beslissing vertakte de dynastie zich. In de volgende generaties splitsten de chassidim van Stratin zich in verschillende takken; de belangrijkste werd gesticht door de zoon van Langner, Yehudah Tsevi van Stratin (circa 1845–1907), van wie de vijf zonen zelf leiders werden. Uit deze verspreiding ontstonden de takken die de familienotitie aangeeft — Stretyn-Żółkiew en Zydaczów-Stretyn —, elk vestigde het hof in een nieuwe plaats in Galicië. De deugd die uit dit hoofdstuk voortkomt, is die van de gerechtigheid (din) en institutionele bescheidenheid: accepteren dat een buitenstaande arbiter, in naam van de Wet en het belang van de gemeenschap, tegen de logica van voorrecht beslist.

Door de gehele negentiende eeuw en tot in de eerste decennia van de twintigste eeuw behielden de takken van Stratin levendige hoven in het oostelijk Galicië van de Habsburgse monarchie, en later in het wederopgebouwde Polen. Deze gemeenschappen deelden het lot van alle Galiëlaanse joden: dichte vroomheid, vaak armoede, een rijke jiddische cultuur, en een precaire positie tussen opkomend nationalisme.

De Tweede Wereldoorlog bracht deze geschiedenis op abrupte wijze tot een einde. Oost-Galicië, bezet en vervolgens geïntegreerd in de gebieden onderworpen aan de « Endlösung », zag de overgrote meerderheid van zijn joden vermoord. De dynastie van Stratin was, zoals de bronnen aangeven, actief tot de Sjoa. De historiografie heeft aangetoond hoe totaal en methodisch de vernietiging van deze chassidische werelden in Oost-Europa was, zodat slechts verspreide fragmenten behouden bleven [Bauer, 2001]. De onderhandelingen en reddingspogingen aan de marge van de ramp hadden slechts betrekking op een minuscule minderheid en veranderden het lot van de massale joodse bevolking van Galicië niet [Bauer, 1994].

Uit deze schipbreuk redden enkele overlevenden en nazaten de naam. Bepaalde takken van de dynastie bereikten Israël, de Verenigde Staten en Canada. De deugd die dit hoofdstuk draagt, is niet triomfantelijk: zij is die van trouw in de catastrofe — de eigenzinnige overdracht, door een handvol overlevenden, van een herinnering en een manier van God te dienen die de vijand had willen uitwissen. Hierin deelt de lijn Brandwein het lot en de plicht van heel Israël na de Sjoa: getuigenis dragen.

De geschiedenis van de lignage in de twintigste eeuw

De geschiedenis van de lignage kende in de twintigste eeuw een bijzondere telg, die de mystieke draad ervan opnieuw aanhaalde in een geheel nieuwe context. Yehuda Tsvi Brandwein (1903–1969), kabbalistisch auteur, was een afstammeling van de chassidische dynastie van de rabbijn van Stretyn ; geboren in Safed, studeerde hij in de jesjivahs van Jeruzalem waar hij ordinatie ontving van grote autoriteiten zoals A. I. Kook en H. Sonnenfeld.

Deze afstammeling werd een van de voornaamste discipelen en editors van de grote kabbalist van zijn tijd. Rabbi Yehudah Tzvi Brandwein was een vooraanstaande leerling van Rabbi Yehudah HaLevi Ashlag (de Baal HaSulam) en bezat een uitgebreide kennis van het louriaanse kabbalistische systeem. Hij was ook zijn zwager, onderhouding met hem een relatie die familiaire verbondenheid mengde met spirituele overdracht — een zeldzame configuratie die een absoluut vertrouwen tussen meester en voortzetter bezegelde.

Wat Yehuda Tsvi Brandwein onderscheidde van studeerkabinetkabalisten, was de levenskeuze die hij maakte toen hij de arbeidende Yishouv binnenging. Weigering om van de rabbijnische functie te leven, gaf hij de voorkeur aan handmatig werk en werkte zich uit als bouwer, metselaar, vakman van de opbouw van het land. Deze keuze was geen toegeving aan noodzaak: het was volstrekt bewust gekozen, uitdrukking van een wereldvisie waar nachtelijke studie en gebed hun legitimiteit ontlenen aan dagelijks werk. Er zit in dit gebaar iets wat door de generaties heen antwoordt op de stichtende figuur van de schochet van Stratin: beiden weigerden ervoor te zorgen dat kennis van concrete inspanning zou bevrijden. Overdag bouwde hij muren; 's nachts mediteerde hij over de diepten van de Zohar. Het is in deze nachtelijke ruimte dat het meest duurzame werk van de lignage zich voltrekt.

Na de dood van zijn meester Ashlag ondernam Yehuda Tsvi Brandwein het op zich om af te maken wat deze niet had kunnen voltooien. Ashlag had zijn leven gewijd aan het toegankelijk maken van de Zohar — het vertalen naar modern Hebreeuws, ervan een stap-voor-stap commentaar schrijven, kolom na kolom, opdat het grote boek van de joodse mystiek zou ophouden het voorbehouden domein te zijn van een aristocratie van de geest. Dit monumentale werk, bekend onder de naam HaSulam (« de Ladder »), bleef onvoltooid bij de dood van de meester.

Het was Yehuda Tsvi Brandwein die op zich nam dit project af te ronden. In 1958 publiceerde hij de Ma'alot ha-Sullam (מַעֲלוֹת הַסֻּלָּם, « De Graden van de Ladder »), de voltooiing van het Zohar-commentaar dat door Ashlag was begonnen. De titel is op zichzelf al een programma: de graden van de ladder zijn de opeenvolgende treden waarlangs de ziel opstijgt naar eenwording met het goddelijke — een metafoor die door de joodse mystiek heen loopt vanaf Jacobs visioenen tot de tractaten van de hemelse opstijging (Merkava) [Elior, 2004], en die de luriaanse Kabbala herformuleerde in termen van op te heffen vonken en kosmische herstel (tikoun). Door deze titel aan het supplement van een werk dat niet het zijne was te geven, gaf Brandwein te kennen zowel zijn trouw aan de meester als zijn eigen spirituele ambitie: doorgaan met stijgen, stap voor stap, waar de ander was gestopt.

Twee jaar later, in 1960, publiceerde hij zijn Commentaar op de Tikkunei ha-Zohar. De Tikkunim (תִּקּוּנֵי הַזֹּהַר, « Herstellingen van de Zohar ») vormen een van de moeilijkste en meest vereerde secties van de zoharische literatuur: zeventig kabbalistieke hoofdstukken, gerangschikt als meditaties op de mysteries van het eerste woord van Genesis, Bereshit, en op de grote structuren van de godheid en het universum volgens de Kabbala. Ashlag was overleden voordat hij dit terrein had kunnen beginnen. Brandwein waagde zich er alleen aan, schrijvend een commentaar waarvan de beschikbare bronnen preciseren dat hij slechts de eerste tweeëntwintig tikkunim van de zeventig kon behandelen — de dood greep hem in het midden van het werk in 1969, laten de Tikkunim 23 tot 70 zonder commentaar uit zijn hand.

Deze onderbreking op de drempel van tweederde van het werk vermindert het onderwerp niet; het geeft het een aanvullende ernst. De loopbaan van Yehuda Tsvi Brandwein is die van een man die zijn leven besteedde aan het voltooien van wat een ander was begonnen, en die vervolgens zelf door de dood halverwege werd tegengehouden — alsof de taak om de Zohar uit te leggen van nature oneindig was, elke generatie het werk voortzettend waar de vorige het had moeten neerleggen. Dit beeld van een altijd opnieuw aangevatte overdracht, van een toorts die nooit definitief wordt neergezet, is misschien de meest passende metafoor die de Brandwein-linie aan het collectieve geheugen van Israël heeft nagelaten.

Het belang van deze twee werken gaat verder dan de kring van specialisten. Door de HaSulam af te ronden en het project van de Tikkunim te openen, zette Brandwein Ashlags democratische onderneming voort: de Zohar leesbaar, van commentaar voorzien, beschikbaar maken voor wie zich er serieus mee wil bezighouden. Modern onderzoek heeft de complexiteit en diepte van deze grondleggande tekst van de joodse mystiek vastgesteld [Liebes, 1993] [Idel, 1992]; het behoort tot commentatoren als Ashlag en Brandwein om te hebben geprobeerd tussen deze tekst en zijn lezer een brug van stap-voor-stap uitleg te werpen, trouw aan de pedagogische bedoeling van de Zohar zelf, die, volgens een uitspraak die door zijn aanhangers wordt aangehaald, bestemd was om Israël uit ballingschap te bevrijden door studie. In dit licht had de traditie van Safed de Zohar in de zestiende en zeventiende eeuwen bevorderd [zakhor-online.com, artikel over de Kabbala van Safed], en zette Brandwein haar uitstraling voort in de twintigste eeuw, van het werkersschrift van Jisjoev tot de studietafels van Jeruzalem.

De dubbele ordening die Brandwein ontving — van rav Kook, zanger van een open religieus zionisme, en van rav Sonnenfeld, figuur van traditionele anti-zionistische orthodoxie — zegt in een notendop in welke geest hij dit werk uitvoerde. Twee werelden die elkaar tegenspraken samen houdend, belichaamde hij een zeldzame tolerantie en begaafheid voor verzoeking, weigerend te kiezen tussen erfenissen om ze beter in zijn werk in dialoog te laten treden. Deze houding is zelf een oude joodse deugd: die van de machloket le-shem shamayim, het debat gevoerd voor uitsluitend de eer van de Hemel, waar tegengestelde standpunten elkaar wederzijds verlichten zonder dat de ene de andere moet vernietigen.

De inzet in het collectieve leven die Brandwein toonde — kabbalist die met zijn handen werkte in de arbeidersmaatschappij van Jisjoev — zet aldus, in een modern gewaad, de grondleggende deugd van de linie voort: die van een shohet die meester werd, ervan overtuigd dat heiligheid het echte volk moet dienen, in zijn ambachten en zijn gevechten, en dat kennis alleen waard is wanneer zij toegankelijk is gemaakt voor de gehele gemeenschap.

Van de rituele slachter van Stratin die tsadik werd tot de twintigste-eeuwse kabbalisme-geleerde die de laatste steen legde op een onvoltooide commentaar van de Zohar, beschrijft de Brandwein-lignee een samenhangende curve. Ontstaan uit een herbergiersnaam, gevormd in de school van de brandende ontbering van Uri van Strelisk, heeft zij zich ontplooid in Galisische takken die de Shoah vernietigde, voordat zij fragmentarisch werd herboren op drie continenten. Het archief stelt de belangrijkste mijlpalen vast — de stichter, de verbintenis met Strelisk, het besluit van Ḥayim van Sandz, de vertakking, de kabbalistische nakomeling — terwijl het chassidische geheugen de tussenruimten kleurt met verhalen van heiligheid die men moet ontvangen voor wat zij zijn: een bron over de functie van de rechtvaardige, niet over ruwe feiten.

De twintigste eeuw voegde aan deze curve twee tekstuele monumenten toe: de Ma'alot ha-Sullam van 1958, voltooiing van het Zohar-commentaar dat meester Ashlag niet had kunnen afmaken, en het Commentaar op de Tikkunei ha-Zohar van 1960, alleen in de stilte van de nacht begonnen en ook onvoltooid gelaten. Deze twee werken zijn geen werken van persoonlijke glorie: het zijn werken van dienst, volbracht door een man die overdag het land bouwde en 's nachts de Zohar commentarieerde, weigering tot het einde toe dat mystieke kennis het voorrecht van een kaste zou zijn.

Van alle deugden die deze lignee heeft aangeraakt — de pieteit van belangeloos dienst overgeërfd van de Serafijn, de goedheid jegens de lijdenden, de rechtvaardigheid geheiligd door het rechtsgeding van Sandz tegen dynastiek voorrecht, de trouw in de catastrofe, de verdraagzaamheid van zijn twintigste-eeuwse afstammeling —, springt er een uit en verenigt zij allemaal: de bescheidenheid van kennis in dienst van het volk gesteld. Van het mes van de shohet tot de pen van de uitgever van de Zohar hebben de Brandweins geweigerd van heiligheid en kennis een kasteprivilege of bloedrecht te maken. De stichter was een slachter voordat hij een meester werd. Zijn meest volleerde nakomeling was een metselaar voordat hij een kabbalisme-geleerde werd. Beiden droegen hun wetenschap in hun handen voordat zij die in boeken droegen — en dit gebaar, met een eeuw tussenafstand herhaald, is het kenmerk van de lignee.

Daarin neemt de Brandwein-lignee van Stratin deel aan een deugd die de joodse traditie door eeuwen en continenten heeft gedragen: de overtuiging dat de Torah en haar mystiek aan niemand toebehoren, en dat zij alleen waarde hebben wanneer zij bescheiden aan het leven van de Israëlitische gemeente worden teruggegeven. Dit is wat de Zohar zelf had aangekondigd door te beloven dat zijn studie Israël uit de ballingschap zou bevrijden — niet door de magie van een cirkel van ingewijden, maar door de geduldig opstijging, trap na trap, van allen die het voet op de Ladder willen zetten.