Familie Borseti

Elk onderzoek naar de geslacht Borseti moet uitgaan van zijn enige bekende documentaire getuigenis : het werk van Samuele Schaerf. De auteur zelf legde uit dat er tot dan toe in Italië geen volledig of onvolledig werk bestond dat zich bezighield met de achternamen van Italiaanse Joden, en dat hij daarom nuttig had geacht het geduldig verzamelde materiaal ter perse te geven, dat hem als conferentieonderwerp in verschillende Italiaanse steden had gediend.

Het werk vertoont nauwkeurige bibliografische kenmerken. Het gaat om I cognomi degli ebrei d'Italia : con un'appendice su le famiglie nobili ebree d'Italia, van Samuele Schaerf, waarvan de fysieke beschrijving 89 pagina's vermeldt. De titel werd later als faksimile heruitgegeven : een anastase-herdruk van de editie van Florence, 1925, verscheen onder de titel I cognomi degli ebrei in Italia. Con un'appendice su le famiglie nobili ebree in Italia, uitgegeven door Libreria Piani.

De omvang van dit werk verdient gemeten te worden. Een lijst uit het werk van Schaerf inventariseert 1628 cognomi ; deze inventaris, gedateerd 1938, omvat de achternamen van Joodse families in Italië. In deze verzameling — of men die beschouwt onder zijn versie van 1925 of in zijn latere tellingen — vindt Borseti zijn plaats. De opname van een naam in de catalogus van Schaerf betekent niet dat alle dragers ervan Joods waren, maar wel dat het op Italiaanse schaal werd erkend als een achternaam verbonden aan Joodse families. Dit is de feitelijke basis, en de enige, waarop het geslacht Borseti zich vandaag met zekerheid kan beroepen.

Men moet onderstrepen dat de bedoeling van Schaerf, oorspronkelijk apologetisch en patriottisch, in de context van Italië in het interbellum een tragische kleur kreeg. Ontworpen ter viering van de rol van Joden in de nationale geschiedenis, werd het volume al gauw een echte « boemerang ». Een repertorium bedoeld voor eer kon dienst doen in het uur van de rassenw etten van 1938 ter identificatie en registratie. De naam Borseti, zoals zovelen, doorkruist aldus een document met twee gezichten : monument van trots en, tegen zijn wil in, instrument van aanwijzing.

Om te begrijpen wat een naam als Borseti kan betekenen, moet je de algemene grammatica van Italiaanse joodse patroniemen kennen. Deze vallen uiteen in grote typologische families die goed zijn geïdentificeerd door onderzoek. Een eerste categorie omvat sacerdotale en tribale namen: dus Coen (de priester), Levi (naam van de stam die van de Heer de priesterlijke eerstgeboorterecht ontving), of nog namen verbonden aan communautaire functies zoals Toaff of Gabbai (de ambtenaar van de gemeenschap).

Een tweede grote categorie, zonder twijfel de meest omvangrijke, is die van namen van geografische oorsprong. Maar hier is voorzichtigheid geboden. Zoals onderzoek eraan herinnert, is degene die een toponieem als patroniem draagt niet automatisch joods of afstammeling van jood; de meerderheid van Italianen die dit type naam dragen zijn het niet en zijn het nooit geweest. Omgekeerd zijn bepaalde toponiemen herkende onomastische markers van joodse afkomst geworden. Het is dus juist te zeggen dat bepaalde namen van joodse oorsprong zijn, zoals bijvoorbeeld « Ravenna », « Fano », « Rieti », « Ancona » of « Ottolenghi », waarbij dit laatste het toponieem is van de Duitse stad Ettlingen.

Waar Borseti in deze typologie plaatsen? Het document van Schaerf geeft geen uitsluitsel. De vorm van de naam — eindtekenletter op -eti / -etti, frequent in Italiaanse onomastiek — roept patroniemen op die zijn gevormd door afleiding, vaak verkleining of patronymica, vanuit een persoonsnaam, een beroep of een plaats. Het is hier passend voorzichtig te blijven: Borseti zou, door zijn morfologie, kunnen behoren tot de uitgebreide reeks « genaturaliseerde » Italiaanse namen, dat wil zeggen van eigennamen die algemeen voorkomen in de schiereilandbevolking en die een joodse familie droeg zonder dat deze naam haar eigen was. Dit is precies wat de onomastische classificatie toestaat en vereist: dit onderzoek hanteert, om de geografische wortels van verschillende groepen ebrei italiani op te sporen, classificatie volgens de patroniemen van joodse families, een methode ondersteund door analyse van historische taalkunde gecombineerd met onomastiek.

De afwezigheid van een specifieke etymologische nota over Borseti bij Schaerf dwingt ons tot redenering bij analogie. Verschillende sporen verdienen het om te worden opgeworpen, als aangenomen redactionele hypothesen, en niet als zekerheden.

Het eerste spoor is lexicaal. De Italiaanse wortel borsa (de beurs, de zak, en bij uitbreiding de financiële functie) heeft een familie van afleidingen voortgebracht — borsetta (« kleine zak, beurs »), borsetti, borsetto — waarvan Borseti een grafische variant zou kunnen zijn. Een dergelijke naam zou dan een beroepsoorsprong of bijnaam hebben, aanwijzend naar een maker van beurzen, een wisselaar, of een drager van de functie. Deze hypothese stemt overeen met een goed gedocumenteerde neiging in de joodse en koopmansnaamgeving, waar namen van ambachten met betrekking tot handel en krediet frequent waren.

Het tweede spoor is toponymisch. Het schiereiland telt micro-toponiemen verwant aan deze wortel, en het achtervoegsel -eti kan een herkomst aanduiden. De naam zou dus de geografische oorsprong van een familie kunnen aanduiden, naar analogie van Ravenna, Fano of Ancona, reeds genoemd.

Het derde spoor, het voorzichtigste, bestaat eruit te erkennen dat de overgeleverde vorm — Borseti met een enkele t — het resultaat kan zijn van een orthografische variatie ten opzichte van meer verspreide vormen zoals Borsetti. De schrijfwijzen van Italiaans-joodse patroniemen zijn lange tijd gevarieerd, afhankelijk van notariële registers, gemeentelijke akten in geslachtverbeterde Hebreeuwse transliteratie en burgerlijke volkstellingen. Op dit punt verplicht de eerlijkheid ons elke etymologische reconstructie als gissing te kwalificeren : geen van de drie sporen kan op grond van alleen de nota van Schaerf als vastgesteld worden beschouwd. Zij vormen een bundel mogelijkheden die coherent zijn met de onomastische kennis, zonder dat enige documentaire bron tot op heden deze voor de Borseti-lignee in het bijzonder kan bevestigen.

Ongeacht de exacte wieg van de Borseti, hun geschiedenis past in die van een unieke gemeenschap. Italiaanse Joden laten zich niet terugbrengen tot een van de grote gebruikelijke categorieën van de diaspora. Noch Ashkenazische noch Sefardische, Italiaanse Joden vormen een raadsel: Ashkenazisch, Sefardisch, Mizrachi, maar ook Bukhara, Falasha en Romanioot — Italië brengt deze aanduidingen samen en overstijgt ze.

Deze bijzonderheid is te wijten aan de uitzonderlijke ouderdom van de Joodse aanwezigheid in het schiereiland, ouder dan de vorming van de grote Ashkenazische en Sefardische middeleeuwse takken zelf. De groep « italkim », met eigen liturgie en ritueel (de minhag italiani), leefde door de eeuwen heen samen met Ashkenazische aankomers uit het Noorden en Sefardische ballingen die in 1492 uit Spanje en in 1497 uit Portugal waren verdreven. Uit deze gelaagdheid voortvloeien de meest uiteenlopende familienamen: Hebreeuwse namen, toponymische namen die naar Italiaanse of buitenlandse steden verwijzen, beroepsnamen en geïtalianiseerde zelfstandige naamwoorden. Een naam als Borseti getuigt door zijn volledig Italiaanse vorm van de diepe inzeteling en linguïstische aculturatie van Joodse families die sinds generaties in het Italiaans spraken, schreven en noemden terwijl zij hun religieuze identiteit bewaarden.

Dit onderzoek naar de oorsprong van namen is overigens niet slechts een oefening in geleerdheid: het is een erkende methode geworden om de kaart van de interne migraties van de Italiaanse diaspora opnieuw op te stellen, door linguïstische en onomastische aanwijzingen met elkaar te verbinden. De lignée Borseti is in dit opzicht een onderdeel van een demografisch puzzel dat de onderzoeksters nog steeds proberen te reconstrueren.

Voorbij het document bestaat er een ander verhaal van de Borseti-lignage: dat van de meer ongrijpbare familiale en gemeenschappelijke herinnering. Voor een geslachtsnaam waarvan het enige wetenschappelijke bewijs zich in een enkele regel beperkt, vormen de mondelinge traditie, de registers van gemeenschappen, de grafstenen van oude Joodse begraafplaatsen in Italië zoveel potentiële bronnen — hier nog niet onderzocht, en die eerder tot het domein van het doorgegeven dan van het vastgestelde behoren.

Men moet de plaats van het zwijgen erkennen. De notitie geeft noch de woonplaats, noch de generaties, noch het lot van de familie gedurende de twintigste eeuw aan. Evenwel weten we dat het repertorium van Schaerf, ontworpen ter eer, door de geschiedenis werd misbruikt. De context van de fascistische rassenbepalingen van 1938 en de daaropvolgende Shoah weegt op elke Joodse Italiaanse naam die in die periode werd geregistreerd. Voor de Borseti-lignage en duizenden anderen vormt de overgang van het boek dat de nationale bijdrage viert naar het document bruikbaar voor rassenregistratie een historisch litteken dat geen enkele genealogie aan haar aandacht kan onttrekken.

Wat de herinnering doorgegeven heeft, indien zij voortduurt, zijn verhalen van afstamming, gevoelens van verbondenheid aan een stad — Florence, Livorno, Mantua, Venetië, Rome of Ferrara, belangrijke centra van het Italiaans jodendom — en soms het bewustzijn van een naam als erfenis gedragen. Bij afwezigheid van rechtstreekse getuigenissen met betrekking tot de Borseti in de geraadpleegde bronnen, beperkt dit hoofdstuk zich ertoe het veld uit te zetten: het wijst aan waar het toekomstig onderzoek zou moeten zoeken, zonder eraan te willen zeggen wat het nog niet heeft gevonden.

Het geval Borseti illustreert exemplarisch de eisen en grenzen van het Italiaans-joodse genealogische onderzoek. De eerste les is die van onomastische voorzichtigheid, reeds gesteld: het dragen van een naam die door Schaerf is geregistreerd, stelt op zichzelf geen onderbroken joodse afstamming vast, evenmin als de afwezigheid van een naam een dergelijke afstamming uitsluit. Het principe blijft: een patroniem, zelfs toponymisch, maakt niemand automatisch joods noch nageslacht van een jood.

De tweede les is die van de hiërarchie der bronnen. Het werk van Schaerf is een referentiecatalogus; het getuigt van de toebehorigheid van een naam aan een corpus, niet van de geschiedenis van een afzonderlijke familie. Om van de naam tot de lignée over te gaan, zou dit fundament met primaire bronnen moeten worden gekruist: registers van de burgerlijke staat, communautaire pinkassim, notariële akten, grafstellingregisters, archieven van de gemeenschappen (Comunità ebraiche). Alleen tegen deze prijs wordt een waarschijnlijke genealogie een vastgestelde genealogie.

De derde les, tenslotte, is ethisch van aard. Een Groot Boek gewijd aan een lignée moet zijn stiltes aanvaarden in plaats van ze door uitvinding in te vullen. Waar het archief zwijgt, geeft de historicus onzekerheid aan; waar de traditie zonder bewijs spreekt, geeft hij de status van de overdracht aan. Dit is deze epistemische eerlijkheid — onderscheid maken tussen het vastgestelde, het waarschijnlijke, het overgeleverde en het veronderstelde — die de waarde van een trouwe familieherinnering bepaalt, in tegenstelling tot een meegaande legende.

De lineage Borseti staat op het exacte punt waar de geschiedenis geheugen wordt en waar het geheugen om geschiedenis vraagt. Één feit, en slechts één, verankert het in de documentaire bodem: zijn naam komt voor tussen de familienamen van Italiaanse joodse families geregistreerd door Samuele Schaerf in zijn Florentijnse werk van 1925, eerste en duurzame referentie in deze materie. Dit werk, dat de namen van bijna tienduizend Italiaanse joodse families inventariseert, behandelt ook hun oorsprong en etymologie. Al het overige — geografische wieg, betekenis van de naam, nauwkeurige genealogie — behoort, gezien de geraadpleegde bronnen, tot het waarschijnlijke of het geveronderstelde.

Door zijn volkomen Italiaanse morfologie getuigt de naam Borseti van de meerdere eeuwen durende wortelvorming van een joodse gemeenschap die in het schiereiland noch geheel Ashkenazisch noch geheel Sefardisch was, maar diep Italiaans in taal en vormen. De Italiaanse Joden blijven in dit opzicht een mysterie dat onderzoek blijft bevragen. Het Groot Boek van de Borseti zal daarom open blijven: het roept om andere archieven, andere stenen, andere stemmen, opdat de naam geregistreerd in 1925 ooit weer het gezicht terugvindt van de mannen en vrouwen die hem droegen.