Familie Beyda

Voordat het de naam werd gedragen in Brooklyn, was Beyda een naam uit Aleppo. Om de lignée te begrijpen, moet men eerst beseffen wat deze stad betekende in de joodse verbeelding. De Joden van Aleppo noemden hun stad Aram Tsova, stellende haar gelijk aan een plaats genoemd in de Psalmen, en de traditie voerde de joodse aanwezigheid in de regio terug tot de tijd van koning David, ja zelfs tot de patriarchale oorsprong. Deze opgeëiste oudheid was niet simpele ijdelheid: zij drukte het bewustzijn uit dat men behoorde tot één van de oudste ononderbroken centra van joods leven ter wereld.

Aleppo was gedurende eeuwen een belangrijk karavanknooppunt tussen de Middellandse Zee, Anatolië, Mesopotamië en Perzië. Deze ligging maakte het een koopmannenstad, en de Joden hadden daarin een vooraanstaande plaats in de handel in textiel, specerijen en kostbare stoffen. Uit deze handelscultuur, gesmeed door generaties heen, zou de lignée Beyda erfenis ontvangen toen zij haar handelsvaardigheid naar de oevers van de Hudson zou overbrengen. Het handelstalent was voor de Joden van Aleppo niet slechts een ambacht: het was een doorgegeven kennis, een ethiek van het gegeven woord en solidariteit tussen families, een manier om in het economisch leven de deugd te belichamen die de joodse traditie emounah noemt — trouw, loyaliteit van hij wiens uitgestoken hand gelijk staat aan een eed.

Aleppo was ook een geestelijk centrum van immens uistraling. De stad herbergde gedurende eeuwen de Keter Aram Tsova, de Kroon van Aleppo, het oudste en meest gezaghebbende van alle volledige handschriften van de massoretische tekst van de Hebreeuwse Bijbel, herzien volgens de traditie door de grote massorete Aaron ben Asher en vereerd als een schat door gemeenschappen over de hele wereld. Dat het referentiehandschrift van heel het jodendom werd bewaard, beschermd en verdedigd door de gemeenschap van Aleppo zegt genoeg over de plaats die zij innam in het geweten van Israël. De Joden van Aleppo hadden de reputatie van strengheid in de naleving van de halakha, van vurig conservatisme in de liturgie en van verfijning in het heilig zingen, via het maqamat-systeem dat erfgenaam was van de oosterse muziek.

Uit deze grond putte de lignée Beyda wat haar elders zou definiëren: de nauwgezette gehechtheid aan tradities, het besef van het collectieve en het vertrouwen dat trouw aan de gebruiken der vaderen de zekerste bolwerk van identiteit was. De gemeenschap van Aleppo gaf deze eis van continuïteit door die andere centra van het middellandse jodendom eveneens hebben voortgekweekt, van Livorno tot Tlemcen, waar de instandhouding van de ritus en de herinnering aan de meesters het fundament van de gemeentelijke identiteit vormden.

De eeuwwisseling was voor de Joden van Aleppo een tijd van verspreiding. De economische neergang van de stad, versneld door de opening van het Suezkanaal in 1869 die de grote handelsroutes van de karavanroute afleidde, de instabiliteit aan het einde van het Ottomaanse Rijk en de aantrekkingskracht van de Nieuwe Wereld duwden duizenden families over de Atlantische Oceaan. De lignée Beyda was deel van deze beweging, en haar Amerikaanse geschiedenis heeft een nauwkeurig gedocumenteerd ankerpunt.

Volgens de collecties van het Jewish History Project van de Brooklyn Public Library werd Yousef Beyda geboren in 1860 in Aleppo, Syrië [Brooklyn Public Library, Yousef Beyda family collection]. Het was in 1900 dat hij Aleppo verliet in gezelschap van zijn broer Jacob om naar Amerika te gaan [Brooklyn Public Library]. In 1902 voegde zijn echtgenote Nizha Blanco, geboren in 1872, hem samen met hun vier kinderen [Brooklyn Public Library]. Een ander bronnenwerk, afkomstig uit de archieven van de Nationale Bibliotheek van Israël, plaatst deze verplaatsing van Aleppo naar New York rond 1901, via de getuigenis van een van zijn nakomelingen, de muzikant Jason Dweck, wiens overovergrootvader precies Yousef Beyda was [National Library of Israel, blog]. Deze twee getuigenissen, de ene archivaal en de andere familiaal, bevestigen elkaar en dateren de stichting van de Amerikaanse tak van de lignée in de allereerste jaren van de eeuw.

Dit vertrek van twee broers, Yousef en Jacob, is kenmerkend voor de Aleptyse migratie: men trok zelden alleen weg, en de reis was allereerst een mannenaventuuur, waarbij de echtgenote en kinderen volgden zodra het vestigings zeker was. Dit patroon — de pionier die eerst over steekt, dan de zijnen laat komen — spreekt van een discrete en diepe deugd: de zorg voor het gezin, de verantwoordelijkheid van degene die de weg voorbereidt voordat vrouw en kinderen aan onzekerheid worden blootgesteld. Door ervoor te zorgen dat Nizha en hun vier kinderen de oceaan pas overstaken nadat hij de fundamenten van een huishouden had gelegd, belichaamde Yousef Beyda deze ethiek van shalom bayit, de vrede en bescherming van het huishouden, die de Joodse traditie in het hart van de taken van de man plaatst. Wat de Beyda meemaakten, beleefden duizenden Syrische families tegelijkertijd: de Joden van Aleppo en Damascus begonnen in deze jaren in New York aan te komen, vormend de kern van een gemeenschap met een uniek lot [Feet in 2 Worlds][Brooklyn Jewish Historical Initiative].

Aangekomen in New York schreven de Beyda zich in bij een gemeenschap die, in tegenstelling tot zovele andere immigraties, weigerde op te gaan. De Syrisch-joodse gemeenschap van New York bestond oorspronkelijk uit twee groepen, Joden afkomstig uit Aleppo en die uit Damascus, en zij wist deze cohesie te handhaven door zich in Brooklyn te vestigen [Brooklyn Jewish Historical Initiative]. Dit is een zeldzaam en kostbaar kenmerk: terwijl talloze immigrantengezinnen opgingen in de Amerikaanse smeltkroes, maakten de Halabim de tegenovergestelde keuze, die van een nauwe overdracht.

De eerste decennia in New York zagen de gemeenschap zich vestigen in de buurt van Bensonhurst, in Brooklyn. Voornamelijk bevolkt door colporteurs en detailhandelaren, richtte deze gemeenschap in 1921 al de congregatie Magen David op en het schoolgebouw ernaast, op 67th Street nabij 20th Avenue, een synagoge die precies diende voor Joden afkomstig uit Aleppo [Brooklyn Jewish Historical Initiative]. De Beyda-lignée, handelsgeslacht van oudsher, behoorde tot die kring van handelaren en detailhandelaren die, steen voor steen, de instellingen van de gemeenschap opbouwde.

In deze gezamenlijke inspanning spreekt een kardinale waarde van het jodendom: betrokkenheid bij het gemeenschapsleven, het gevoel van kehilla. Eerst een synagoge bouwen, dan onmiddellijk een school, was uitspreken dat het voortbestaan van een gemeenschap van ballingen afhing van gemeenschappelijk gebed en van de opvoeding van kinderen — de twee zuilen van de joodse continuïteit. Het portret dat historici van de Syrisch-joodse gemeenschap van Flatbush hebben geschetst, benadrukt hoeveel zij zich inspande om, op Amerikaanse bodem, de gebruiken na te bootsen die zij in Aleppo en Damascus had gekend [Brooklyn Public Library, Center for Brooklyn History]. De reconstructie op vreemde aarde van een volledige gemeenschapsorde — synagogen, scholen, wederzijdse hulp — berust op dezelfde deugd van collectieve trouw die andere verspreide gemeenschappen, van Sousse tot Fes, in staat stelde hun cohesie te bewaren door de omwentelingen van de geschiedenis heen.

De geschiedenis van de Syrische gemeenschap van Brooklyn is ook een geschiedenis van economische stijging, en de lineage Beyda, betrokken bij handel en onroerend goed, volgde deze beweging. In de jaren 1940 en 1950 verwierven de meest welvarende leden van de gemeenschap huizen in de Ocean Parkway-sector in Brooklyn; binnen enkele jaren verliet de gehele gemeenschap Bensonhurst om zich rond deze welgesteldere verkeersader te groeperen [Brooklyn Jewish Historical Initiative]. Deze geografische verplaatsing was het zichtbare teken van een materieel succes dat in twee of drie generaties was opgebouwd, van de eerste ambulante handel tot eigendom.

Bij deze beweging voegde zich gedurende de twintigste eeuw de zomerhuisvesting en vervolgens permanente vestiging in Deal aan de kust van New Jersey. De gemeenschap, geboren in Brooklyn, ontwikkelde een tak in Deal, waar de meeste families hun voorouderlijke wortels in Damascus of Aleppo inplanden, lang erkend als het centrum van het Joodse leven in het Midden-Oosten [Feet in 2 Worlds]. Deal werd de tweede pool van de Syrische gemeenschap, plaats van toevlucht en gesloten kring waar de banden die in Brooklyn waren geweven, voortleefden. De aanwezigheid van de lineage Beyda in handel en onroerend goed, zowel in Brooklyn als in Deal, plaatst haar in het hart van deze dynamiek.

Economische activiteit is in de Joodse traditie niet slechts een streven naar winst: zij is ook de grondslag van de tsedaka, gerechtigheid als weldadigheid, en het middel om gemeenschappelijke instellingen te ondersteunen. De Syrische gemeenschap van Brooklyn ontwikkelde een dicht netwerk van onderlinge hulp, bruidsschatten voor meisjes zonder middelen en wederzijdse hulpverlening, dat steunde op de welvaart van haar kooplui en op hun gevoel van plicht jegens de minderbedeelden. Door zich in handel en eigendom in te laten, diende een handelslignage als de Beyda niet alleen haar eigen vestiging: zij voedde, door haar succes, het vermogen van de gemeenschap om de haren ter zijde te staan. Economische actie werd zo de concrete basis van een deugd van liefdadigheid, waar de verworven rijkdom haar rechtvaardiging vond in de zorg voor de ander.

Geen enkel relaas van de Syrische gemeenschap van Brooklyn zou volledig zijn zonder het ter sprake brengen van haar onverbrekelijke band met de Joden die in Syrië zijn gebleven, gegijzelaars van een regime dat na 1948 hun emigratie lange tijd verbood. Deze solidariteit vormt een van de meest aangrijpende hoofdstukken uit de geschiedenis van de Halabim van Amerika, en zij werpt licht op de waarden waarbinnen de lignée Beyda heeft geleefd.

Het meest indringende moment daarvan was dat van de « Syrische bruidegommen ». In juni 1977 namen twaalf jonge Syrisch-Joodse vrouwen deel aan huwelijken bij volmacht met mannelijke leden van de Syrisch-Joodse gemeenschap van Brooklyn — volslagen onbekenden — om naar de Verenigde Staten te kunnen emigreren [American Jewish Historical Society]. Deze operatie was het fruit van lange maanden geheime onderhandelingen, gevoerd met medewerking van Amerikaanse kiesgerechtigden, om deze vrouwen uit hun isolement te bevrijden en hun de weg naar vrijheid te openen [American Jewish Historical Society]. Dat mannen uit Brooklyn ermee akkoord gingen om vrouwen te huwen die ze nog nooit hadden gezien om hen te redden, zegt iets: de band tussen de verspreide Joden van Aleppo en degenen die in het land waren gebleven, was niet verbroken door de oceaan en ook niet door decennia.

Hier beantwoorden traditie en archief elkaar. De familiale geheugen van de Halabim van Brooklyn — waarvan de lignée Beyda de geschiedenis deelt — had zichzelf altijd beschouwd als één gemeenschap, gescheiden door geografie maar niet door het hart; en het archief documenteert, in dit episode van 1977, de concrete vertaling van deze overtuiging in daden van bevrijding. Hierin herkennen wij twee van de hoogste deugden van het jodendom: de pidyon shevouyim, de bevrijding van gevangenen, die de Talmud-traditie beschouwt als een gebod van uiterste ernst, en de arevout, de onderlinge verantwoordelijkheid die van iedere Jood de borg van zijn broer maakt. Door vanuit Brooklyn en Deal toezicht te houden op het lot van de laatste Joden van Aleppo, heeft de gemeenschap waaruit de Beyda voortkomend zijn deze solidariteit belichaamd die van eeuw tot eeuw Israël verenigd heeft gehouden voorbij alle grenzen.

De laatste deugd van deze lignage is misschien de meest discrete en meest volhardende: de Herinnering. De Joden van Aleppo onderscheidden zich door hun weigering van de vergetelheid, door de zorg besteed aan het behouden van hun gezangen, hun gebruiken en hun verhalen. Deze inspanning van behoud illustreert de lignage Beyda door haar nakomelingen en door de archiefstukken die haar documenteren.

Het getuigenis van een nakomeling van Yousef Beyda, de muzikant Jason Dweck, sluit aan bij deze continuïteit. Hoewel hij ver van Aleppo is opgegroeid, bekende hij toch ervan te dromen op een dag terug te keren naar het Syrië van zijn voorouders mocht de situatie daar stabiliseren, stellende de Herinnering aan een stad die zijn familie drie generaties eerder had verlaten levend. [National Library of Israel] Deze droom van terugkeer, doorgegeven van generatie op generatie ondanks de ballingschap, is de uitdrukking van een trouw aan de plaats van herkomst die de joodse traditie sinds de verwoesting van de Tempel heeft gedragen: Aram Tsova vervangt hier Jeruzalem in het hart van een lignage, zonder haar ooit uit te wissen.

Het feit dat de collectie van de familie Yousef Beyda aan het Jewish History Project van de Brooklyn Public Library werd overgedragen, getuigt van dezelfde deugd van Herinnering. [Brooklyn Public Library] Zijn foto's en herinneringen aan een instelling toevertrouwen, is weigeren dat de geschiedenis van een familie verloren gaat; het is deelnemen aan het schrijven van het collectieve geheugen. De Syrische Joden van Brooklyn zijn het onderwerp van geleerdenstudies naar hun liturgie en muziek geweest, met name naar het systeem van de maqam dat hun heilige gezang structureert, bewijs dat hun cultureel erfgoed kostbaar genoeg werd geacht om door onderzoek gedocumenteerd en bewaard te worden. [New York Public Library, Research Guides] Door dit erfgoed door te geven, neemt de lignage Beyda deel aan de meest oude roeping van Israël: die van de zakhor, van het souvenir verheven tot heilige plicht.

Aan het einde van deze reis onderscheidt zich één figuur en stelt zich één deugd op de voorgrond. Die figuur is Yousef Beyda, geboren in Aleppo in 1860, die in 1900 samen met zijn broer Jacob de Atlantische Oceaan overstak om in de Nieuwe Wereld de Amerikaanse tak van de lineage [Brooklyn Public Library] te stichten. Die deugd, boven al die andere deugden die deze geschiedenis naar boven heeft gebracht — handelsgetrouwheid, gemeenschappelijke liefdadigheid, de vrijkoop van gevangenen, herinnering —, is de trouw: trouw aan de Wet en de gebruiken van Aleppo, trouw aan de groep die weigerde op te gaan, trouw aan de broers die in Syrië gevangen bleven, trouw tenslotte aan de herinnering aan de verloren plaats.

Want wat de Beyda-lineage en de gemeenschap waaruit zij voortkomt, onderscheidt, is deze hardnekkige trouw die van een handvol Alepijnse immigranten niet Amerikanen maakte die in de smeltkroes opgingen, maar de bewaarders van een verplant Aleppo, met zijn synagogen, zijn scholen, zijn liederen en zijn solidariteit. Hierin nemen de Beyda deel aan een deugd die de joodse traditie door alle verbanningen heen heeft gedragen: de overtuiging dat een volk niet door getal noch door macht overleeft, maar door zijn trouw aan wat hem werd overgedragen. Van de citadel van Aleppo tot de oevers van de Hudson, van de Keter Aram Tsova tot de archieven van Brooklyn, de helderheid die hun naam draagt — Beyda, de witte, de zuivere — zal die geweest zijn van een herinnering die nooit is gedoofd.