Familie Bentura

Vóór 1492 herbergde het Iberisch Schiereiland een van de oudste en meest florissante joodse bevolkingen van Europa. De Sefaradische Joden zijn leden van historische joodse gemeenschappen die in het Iberisch Schiereiland woonden of daarvan afkomstig zijn, voornamelijk uit Spanje en Portugal [Wikipedia, Sefaradim]. Onder moslimheerschappij van al-Andalus hadden zij een gouden intellectuele periode gekend, vervolgens, onder de christelijke koninkrijken van de Reconquista, nog een vruchtbare gemeenschapsleven in de 12de en 13de eeuw, voordat geleidelijk aan een marginaliseringsmechanisme zich installeerde.

Het is in deze voedingsbodem dat namen van het type Ventura zich vormden. De naamgevingslogica ervan is duidelijk: naast patroniemen die uit een beroep, plaats of lichamelijk kenmerk voortkwamen, bestond er een hele familie van wensnamen. Daarin vinden we Bueno ("goed"), Buendia ("goede dag"), Esperanza ("hoop") — allemaal ingevuld in de naamregisters van Iberische afkomst — en, in dezelfde geest, Ventura en Buenaventura, "goed fortuin". De verwantschap met het Italiaans is rechtstreeks: de glossaria geven aan dat Bonan voortkomt uit de Italiaanse uitdrukking "bueno anno" die ook Buonanno, Bonano oplevert [Harissa, Les noms de famille Sefarade], illustrerend dezelfde werkingsprincipe van heilzame naamgeving die gemeenschappelijk is aan de Hispanische en Italiaanse werelden.

Men dient hier twee werkelijkheden te onderscheiden. Aan de ene kant is Ventura/Bentura ook, onafhankelijk van alle jodendom, een zeer verspreide christelijke Middellandse Zee-naam: de eerste vorm is Italiaans, Spaans of Portugees, overeenkomend met een verkorting van de dooopsnaam Bonaventura [Geneanet, Ventura-artikel]. Aan de andere kant werd deze zelfde naam veel gedragen door joodse families, vaak voormalige bekeerlingen of conversos die, bij terugkeer naar het jodendom op de gastlanden, een Romaans uitziende patroniem behielden. Dit is deze homonymie — zonder twijfel gezocht in het tijdperk van vervolgingen, toen een neutraal naam kon beschermen — die van Bentura een exemplarisch geval maakt van de moeilijkheid om de jodendom van een patroniem vast te stellen aan de hand van alleen de naam. Serieuze studies van Sefaradische genealogie wijzen trouwens op dit obstakel, stellende dat het veld vaak moeilijker wordt gemaakt door zwakke online informatie, ongefundeerde naamspretenties, familielegen, en verwarring tussen traditie en bewijs [SephardicGenealogy.com].

Wat echter opvallend is, is dat de latere geschiedenis van de Ventura/Bentura-lignée alle neutraliteit zal tegenspreken: in de eeuwen na de uitwijzing zal dit patroniem gedragen worden door vooraanstaande rabbijnse geleerden, wier werken de eeuwen zullen doorkruisen, en wier namen in de grote encyclopedieën van het jodendom zullen voorkomen. De wens op goed fortuin vervat in de naam zal dus niet vergeefs zijn geweest — zij zal zich zelfs in de hoogste vorm hebben geopenbaard die de joodse wereld erkent: die van kennis, wet en interpretatie.

Het jaar 1492 markeert de beslissende breuk. In 1492 expulseerde het decreet van het Alhambra, uitgevaardigd door de Katholieke Koningen, de Joden uit Spanje, en in 1496 stelde koning Manuel I van Portugal een soortgelijk decreet in [Sephardic Jews, Wikipedia]. Het besluit, rijp gemaakt in de omgeving van Ferdinand en Isabella, bood de Joden de keus tussen bekering tot het katholicisme en vertrek, waarbij zij het gros van hun goederen moesten achterlaten [Kriegel, La prise d'une décision : l'expulsion des Juifs d'Espagne en 1492, 1978]. De omvang van de ontwrichting was zodanig dat de drie grote stromingen van het wereldwijde jodendom erdoor werden herverdeeld; de Séfarades, « Iberiërs », bevonden zich voortaan grotendeels verspreid over het Middellandse Zeegebied, waarbij velen onderdak vonden in het gehele Ottomaanse Rijk en zich vestigden in steden als Istanbul, Salonique en Izmir [Sephardic Jews, Wikipedia] [Méchoulan, Les Juifs d'Espagne : histoire d'une diaspora, 1992].

Voor families met een naam van het type Ventura/Bentura tekenen zich twee belangrijkste trajecten af. De eerste leidt naar Italië, waar de klankovereenkomst van de naam met de lokale christelijke familienaam de vestiging vergemakkelijkte, en waar oude gemeenten de ballingen ontvingen. De tweede, de massaalste, leidt naar het Ottomaanse Rijk, voorkeurstevluchtstad. Het grote synthesewerk onder leiding van Henry Méchoulan over deze diaspora blijft de referentie voor het begrijpen van de algehele trajectorie van deze families van het schiereiland naar hun gastlanden [Méchoulan, Les Juifs d'Espagne — Histoire d'une diaspora 1492-1992, 1992]. Het archetypische parcours van de maraan die het Iberische hof ontvluchtte om een open joods leven in Italië opnieuw op te bouwen is meesterlijk gereconstrueerd door Yosef Hayim Yerushalmi aan de hand van de figuur van Isaac Cardoso [Yerushalmi, De la cour d'Espagne au ghetto italien, 1987], en het werpt licht op de bestemming van vele Sefardische italianiseerde families, onder wie de Ventura.

Onder de families die deze naam droegen, werden sommigen in Jeruzalem opgeleid voordat zij zich in andere steden van het Rijk vestigden. Dit wordt aangetoond door, voor de generaties na de ballingschap, de biografische gegevens van de geleerde Ventura: een mobiliteit die kenmerkend is voor de Iberische diaspora, die de vorming in de grote studiecentra — Jeruzalem, Salonique, Mantoue — combineerde met de uitoefening van rabbijnse functies in kleinere of randgemeenten. Deze mobiliteit was niet alleen geografisch; zij drukte ook een verhouding tot kennis uit: de rabbijnen Ventura werden opgeleid waar de kennis het levendigst was, en brachten deze vervolgens daarnaartoe waar zij ontbrak [Jewish Encyclopedia, Ventura, 1906].

Het is raadzaam voorzichtig te zijn: de Ottomaanse belastingregisters uit de 16de eeuw, hoewel zij de joodse huishoudens nauwkeurig registreerden, vermelden niet de familienamen, maar slechts de naam van de vader [SephardicGenealogy.com]. De reconstructie van een continue lignée over deze periode is dus grotendeels een kwestie van deductie eerder dan van direct bewijs.

Italië neemt een centrale plaats in in de geschiedenis van de naam Ventura/Bentura. De stad Livorno, in het bijzonder, speelde een centrale rol in de westerse Sefardische diaspora. Zoals de historiografie onderstreept, functioneerde de joodse gemeenschap van Livorno, in Italië, als de uitwisselingskamer voor personeel en tradities tussen vroege Sefardische subgroepen; zij ontwikkelde zich ook tot het belangrijkste centrum voor uitgeverijen [Sephardic Jews, Wikipedia]. Families met de naam Ventura zijn daar gedocumenteerd, en de familienaam komt voor in naamregisters van Livornese oorsprong.

Dit is waar traditie en archief het duidelijkst met elkaar corresponderen. De familietraditie van de Bentura/Ventura verbindt de naam vaak met een voorouder maraan die via Italië is getrokken; de naamkunde bevestigt de plausibiliteit van deze herinnering. De naam behoort inderdaad tot die Italo-Iberische voorraad waarvan bekend is dat deze zowel door christenen als door joodse families die naar hun geloof waren teruggekeerd, werd gedragen. De jodendom van de familienaam, in een bepaalde Italiaanse context, kan nooit uit de naam alleen worden afgeleid: deze moet geval per geval worden vastgesteld via gemeentelijke registers, rabbijnse akten en grafschriften. De naam Ventura, ook in zijn spelling Bentura, komt trouwens voor tot in recente officiële lijsten van geslachtsnamen die erkend zijn van Iberische Sefardische afkomst [Tribune Juive, Liste des noms juifs éligibles à la citoyenneté, 2023].

De verbinding tussen Italië en de intellectuele productie van de Ventura krijgt concrete en gedateerde vorm met de eerste uitgave van de Yemin Mosheh van Moïse ben Joseph Ventura, gepubliceerd in Mantua in 1624. Dit is geen detail: Mantua was in het begin van de 17de eeuw een van de grote uitgeverijcentra van het Europese jodendom, erfgenaam van een traditie van Hebreeuwse drukkerijen die teruggaat tot de 15de eeuw. Mantua kiezen om een halakhische commentaar te laten drukken betekende zich inschrijven in de continuïteit van een cultuur van het joodse boek op Italiaanse grond, en het werk verspreiding garanderen binnen de westerse Sefardische wereld van Europa. Italië hier is niet slechts een doorgangsplaats of toevluchtsoord: het is een land van uitgeverijen, overdracht en verspreiding van kennis.

De vorm Bentura eigenlijk blijft zeldzaam. Genealogische databases tellen slechts een bescheiden aantal dragers op, met name geconcentreerd in het Pyrenese gebied — « Naam gedragen in de Pyrénées-Orientales en Béarn » [Geneanet, artikel Bentura] — terwijl de vorm Ventura massaal veel frequenter is. Deze relatieve zeldzaamheid van de spelling Bentura nodigt uit om deze als een lokale en minderheidsvariant van een groter geheel te beschouwen, waarvan het mediterrane centrum Italiaans en Iberisch blijft.

Het was in het Ottomaanse Rijk dat de naam zijn breedste verspreiding binnen de joodse wereld kende. Salonica, ook wel de « Jeruzalem van de Balkan » genoemd, biedt het meest sprekende bewijs daarvan. De stad, aan het einde van de 15e eeuw vrijwel leeg van Joden, werd in enkele decennia een belangrijk Sefardisch centrum : de joodse gemeenschap van Thessalonica, die in 1478 niet bestond, telde in 1519 meer dan 16.500 leden en vertegenwoordigde in 1567-68 meer dan 60% van de stadsbevolking [Sephardic Jews, Wikipedia] [Naar, Jewish Salonica, 2016].

Welnu, onder de familienamen van de Salonica-gemeenschap vermelden de registers expliciet onze achternaam en zijn volledige variant. De lijsten van joodse namen van de stad vermelden, onder de familienamen van Spaanse oorsprong, de Algaba, Benrubi, Beraha, Buenaventura, Cuenca, Curiel, Errera, Molcho, Navarro, Saporta, Saragussi, Ventura [History of the Jews in Thessaloniki, Wikipedia]. De gezamenlijke aanwezigheid van Buenaventura en Ventura in dezelfde opsomming van Sefardische namen uit Salonica is waardevol : zij getuigt dat zowel de lange vorm als de verkorte vorm van de wens op « geluk » beide in dezelfde gemeenschap in omloop waren, wat het joodse verankering van de naam op de Balkan onder Ottomaans gezag bevestigt.

Deze vestiging strekte zich uit over alle grote Sefardische centra van het Rijk. Het Ottomaanse Rijk herbergde verschillende belangrijke Sefardische gemeenschappen, zoals Constantinople (Istanbul) en Smyrne (Izmir) in het huidige Turkije, evenals Salonica, Rhodos en Corfu [SephardicGenealogy.com] [Shaw, Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic, 1991]. In deze steden heropbouwden de Sefardische families een volledig gemeenschapsleven — synagogen georganiseerd naar plaats van herkomst, rabbijnse rechtbanken, drukkerijen, handelsnetwerken — waarvan de Hebreeuwse documentaire teksten verzameld door Michael Lehmann een levendig beeld geven [Lehmann, Sephardic Lives, 2015]. Het is in dit kader dat de naam Ventura/Bentura zich over meerdere generaties voortplantte, gedragen door zowel handelaren als geleerden.

De levensloop van Moïse ben Joseph Ventura illustreert deze geografie geleerd in pijn en mobiliteit van ballingschap : afkomstig uit of opgeleid in Jeruzalem — de bron zegt dat hij in de Heilige Stad onderwijs genoot — oefende hij de functie van rabbijn uit in Silistrie, een stad in Bulgarije aan de Donau, aan de noordelijke grenzen van het Ottomaanse Rijk [Jewish Encyclopedia, Ventura, 1906 ; Wikipedia, Moses Ventura]. Dit is allerminst een onbetekenend biografisch detail : rabbijn zijn in Silistrie in de tweede helft van de 16e eeuw betekende behoren tot die golf van Sefardische rabbijnen die wet en kennis tot aan de uithoeken van het Rijk brachten, waar de nieuw gevormde gemeenschappen begeleiding en leiding nodig hadden. In deze geografische afstand, vrijwillig of althans aanvaard, ligt iets dat lijkt op een roeping : die van dienen daar waar men het meest nodig is, in plaats van daar waar men het meest op zijn gemak zou zijn.

Dit hoofdstuk staat in het hart van dit Grand Livre, want hier biedt het archief eindelijk namen, data en titels. Drie figuren met de naam Ventura hebben een blijvend schriftelijk spoor in de geschiedenis van het joodse denken achtergelaten. Zij behoren tot verschillende generaties en steden, maar delen een gemeenschappelijke horizon: het bestuderen, commentariëren en doorgeven van de Wet.

*Moïse ben Joseph Ventura en de Yemin Mosheh***

De eerste van deze figuren, en zonder twijfel de bekendste onder historici van het rabbijnse recht, is Moïse ben Joseph Ventura, ook genoemd Ventura de Tivoli en Ventura de Jerusalem. Rabbijn van Silistrie in Bulgarije in de tweede helft van de 16e eeuw, ontving hij zijn opleiding in Jerusalem voordat hij zich in deze Donaugemeenschap vestigde [Jewish Encyclopedia, Ventura, 1906 ; Wikipedia, Moses Ventura]. Hij is de auteur van de Yemin Mosheh — letterlijk, « De rechterhand van Moïses » — commentaar op het onderdeel Yoré Déa van de Choulhan Aroukh, de grote wetboek van joods recht samengesteld door Rabbi Joseph Caro in de 16e eeuw.

De Yoré Déa, zij herinnerd, is het tweede onderdeel van de Choulhan Aroukh; het behandelt de wetten van wat toegestaan en verboden is — de kashrout, eden, rouw, de wetten van familiale en rituele zuiverheid [Wikipedia, Yore Dea]. Dit onderdeel commentariëren vereiste kennis van een uitgebreid juridisch corpus, het afwegen van meningen van de Rishonim (middeleeuwse autoriteiten) en Aharonim (moderne autoriteiten), en gezag voeren met onderzoek. Dat Moïse Ventura juist dit terrein koos — wetten die het dagelijkse leven, het lichaam, de tafel, de dood betreffen — zegt iets over zijn verhouding tot de wet: geen abstracte wet, maar een geïncarneerde wet die het dagelijks leven van elk joods gezin regelt.

Het werk had een opmerkelijke lange levensduur. Het werd voor het eerst gepubliceerd in Mantua in 1624, dus enkele decennia na de waarschijnlijke dood van de auteur — dit verschil tussen redactie en druk suggereert dat het manuscript circuleerde en zorgvuldig werd bewaard. Het werd heruitgegeven in Amsterdam in 1718, daarna in Den Haag in 1777. Drie edities in anderhalve eeuw, op drie verschillende plaatsen — Mantua, Amsterdam, Den Haag — traceren precies de kaart van de geleerdse westerse Sefardische wereld: eerst Italië, vervolgens de grote metropolen van de Verenigde Provinciën die in de 18e eeuw het voornaamste centrum van Hebraïsche uitgeverijen in Noord-Europa waren geworden. De Jewish Encyclopedia meldt bovendien dat Aaron Alfandari, in zijn commentaar getiteld Yad Aharon, aan Moïse Ventura een ander tekst toeschrijft, de Haggahot we-Hassagot 'al Bet Yosef, commentaar op Caro's Bet Yosef, die aan het begin van de 20e eeuw nog ongepubliceerd was [Jewish Encyclopedia, Ventura, 1906]. Een auteur wiens commentaar een eeuw na zijn dood nog in manuscriptcirculatie blijft, en wiens tweede tekst nog niet is gepubliceerd op het moment dat encycllopedisten het signaleren: dit spreekt boekdelen over de omvang van een werk en de moeilijkheid om het in zijn geheel te vatten.

Er zit in deze uitgaverlongeviteit een les die het jodendom al eeuwen onderwijst: een commentaar op de Wet veroudert niet als een literaire essay; het blijft levend zolang de gemeenschap die het bestudeert zelf levend is. Dat de Yemin Mosheh een eeuw na Mantua in Amsterdam en Den Haag werd herdrukt, is het bewijs dat lezers in nieuwe gemeenschappen er voortdurend nut in bleven vinden. Dit is een vorm van onsterfelijkheid die eigenlijk halachisch is.

*Shabbethaï ben Abraham Ventura en de Nehar Shalom***

De tweede figuur is Shabbethaï ben Abraham Ventura, auteur van een werk getiteld Nehar Shalom — « De rivier van vrede » —, gepubliceerd in Amsterdam in 1775. De titel zelf is een sterk bijbels beeld: de rivier van vrede verwijst naar Jesaja (66, 12), « Ik zal vrede naar haar toe doen stromen als een rivier », en in de rabbijnse traditie duidt dit beeld vaak op de Torah zelf, oneindige bron van innerlijke en collectieve vrede.

Het feit dat men weinig over de biografie van Shabbethaï ben Abraham Ventura weet, doet niets af aan de betekenis van zijn werk. De uitgave in Amsterdam in 1775 past in de periode van grote intellectuele effervescentie die de Franse Revolutie voorafgaat: Amsterdam was toen niet alleen het eerste centrum van Hebraïsche uitgeverijen van de westerse wereld, maar ook een ontmoetingsplaats tussen de rabbijnse traditie en de eerste winden van de Verlichting. Daar publiceren, op dat moment, betekende zich inschrijven in een ruimte waar joods denken zichzelf wilde vernieuwen zonder zichzelf te verloochenen. De Nehar Shalom getuigt zo, op haar manier, van een traditie van kennis die zich voortplant in de Ventura-lijn, van commentator naar commentator, over meer dan twee eeuwen.

*Elijah ben Abraham Ventura — de Kokeba di-Shebiṭ en de Responsa van Salonique*

De derde figuur is misschien wel de meest voltooide vanuit het oogpunt van de verscheidenheid van zijn bijdragen. Elijah ben Abraham Ventura, geleerde van de 18e eeuw, is de auteur van een werk in drie delen gepubliceerd in Salonique in 1799. Het eerste deel, de Kokeba di-Shebiṭ — « De ster van de komeet », mogelijke allusie op de plotselinge en voorbijgaande glans van een licht aan de hemel — verzamelt novellae (hiddoushim) op diverse talmudische passages. Het tweede deel, een Kontres, brengt commentaren samen op de werken van Elijah Mizrahi, de grote rabbijn van Istanbul van de 15e-16e eeuw. Het derde deel, de She'elot u-Teshubot, is een verzameling responsa — van halachische vragen en antwoorden [Jewish Encyclopedia, Ventura, 1906].

Deze drievoudige structuur zegt veel over de werkwijze van de auteur. De responsa zijn met name het genre dat het meest rechtstreeks in het werkelijke leven is geworteld: het zijn antwoorden op concrete vragen die door gelovigen of rabbijnen worden gesteld, betrekking hebbend op nieuwe situaties die de oude wet moet leren op te lossen. Het schrijven van responsa in Salonique aan het einde van de 18de eeuw betekende het uitoefenen van een levende rabbijnse autoriteit, in een gemeenschap die worstelde met de transformaties van de moderne wereld — de uitbreidende handel, de relaties met niet-Joden, de vragen over persoonlijke status in een veranderend Rijk. De publicatie in Salonique in 1799 verankert tenslotte stevig de geslacht Ventura in het grote Sefardische centrum van de Balkan, juist daar waar de familienaam voorkomt in de historische lijsten van de families van de stad.

Wat deze drie geleerden met elkaar verbindt, buiten de naam om, is een opvatting van de Wet als levend werk: niet een verstarde herhaling van voorbije gezaghebbende figuren, maar een voortdurende herinterpretatie, uitgevoerd met respect voor de keten van overlevering. Mozes commenariëert Caro, Elijah commenariëert Mizrahi, en elk van hen antwoordt op de vragen van zijn tijdgenoten. Dit is halakha in actie: een gesprek door de eeuwen heen, waarvan de Ventura, op hun manier, actieve en identificeerbare deelnemers zijn geweest.

De naam Bentura kan alleen volledig worden begrepen binnen de judeo-Spaanse beschaving die deze heeft bewaard. De Séfarades van het Ottomaanse Rijk behielden meer dan vier eeuwen lang hun uit Spanje erfde taal. Te Salonique bad en studeerde men in het Hebreeuws en Aramees, en gebruikte men, zoals alle Séfaradische gemeenschappen, het ladino, terwijl het djudezmo als volkstaal diende, beide geschreven in zowel Hebreeuwse als Latijnse karakters [History of the Jews in Thessaloniki, Wikipedia]. Het was in deze idioom, het judeo-Spaans, dat de wens vervat in de naam — buena ventura — onmiddellijk begrijpelijk bleef voor degenen die deze droegen, eeuw na eeuw.

Maar de beschaving van de Ventura was niet alleen die van de gesproken taal. Het was vooral die van het Hebreeuwse boek. De drie werken gedocumenteerd in het Zakhor Corpus — de Yemin Mosheh, de Nehar Shalom, de Kokeba di-Shebiṭ — zijn alle drie gesteld in rabbijnisch Hebreeuws, de taal van de geleerde traditie, degene die een tekst samengesteld te Silistrie of Salonique in staat stelde om gelezen en besproken te worden te Amsterdam, Den Haag of Livorno. Deze universaliteit van de heilige taal is een van de meest opmerkelijke feiten van de Joodse beschaving: zij gaf geografisch verspreide gemeenschappen de middelen voor een blijvend intellectueel gesprek. Dat de Yemin Mosheh meer dan een eeuw na zijn samenstelling te Amsterdam opnieuw werd uitgegeven, toont aan dat deze transatlantische dialoog werkelijk functioneerde.

De 19de eeuw en het begin van de 20ste eeuw zagen de bloei van een moderne judeo-Spaanse cultuur: pers, mooie kunsten, theater. Olga Borovaya heeft aangetoond hoe de ladino-pers en de literaire productie van het einde van de Ottomaanse periode een oorspronkelijke Séfaradische moderniteit vormden [Borovaya, Modern Ladino Culture, 2012]. Kranten als La Buena Esperansa van Smyrna, waarvan de titel zelf een semantische neef van Ventura is, getuigen van deze bruisende activiteit van de judeo-Spaanse letteren [La Buena Esperansa — Gazeta Sefardí de Esmirna, 1917]. In deze kolommen staan de namen van Séfaradische families uit Izmir en Salonique — waaronder de Ventura/Bentura — betrokken bij handel, onderwijs en maatschappelijk leven.

De geleidelijke openstelling naar het Westen, met name door de scholen van de Alliance israélite universelle, introduceerde het Frans en het Italiaans in deze gemeenschappen. Te Salonique stimuleerde de haskala onderwezen door Franse Joden het onderwijs van het Frans in de scholen van de Alliance israélite universelle, waarbij Italiaans in mindere mate ook werd onderwezen [History of the Jews in Thessaloniki, Wikipedia]. Sommige Séfaradische families hadden bovendien vreemde nationaliteiten verworven, Spaans of Italiaans, dankzij het systeem van de Ottomaanse Capitulaties, een status die in de 20ste eeuw zwaar zou wegen.

De relatie tussen de Ventura-geleerden en hun gemeenschap verdient hier overweging. De rabbijnen die responsa schrijven zijn geen mannen van de studeerkaamer afgescheiden van de werkelijke wereld. Zij worden geraadpleegd door handelaren, ambachtslieden, vrouwen in juridische nood, wezen om wier erfenis wordt getwist. Op deze vragen antwoorden is een vorm van intellectuele liefdadigheid uitoefenen — zijn kennis in dienst stellen van de meest kwetsbaren, van diegenen die niet alleen door de teksten kunnen navigeren. In dit opzicht is de halachische activiteit van de Ventura niet los te zien van hun betrokkenheid bij het collectieve leven: kennis was bij hen in dienst van de gemeenschap.

Vertaling

De overgang van het Osmaanse Rijk naar nationale staten zorgde voor grote veranderingen in de Sefardische gemeenschappen. Na de Griekse verovering van Saloniek in 1912 werd het Grieks opgelegd in de scholen en spraken verschillende generaties Joodse inwoners van Saloniek het [Naar, Jewish Salonica. Between the Ottoman Empire and Modern Greece, 2016]. De emigratie versnelde, gedreven door economische en politieke veranderingen: emigratiegolven lijken te zijn veroorzaakt door de opening van het Suezkanaal in 1869 en door de sociale en politieke hervormingen na de oprichting van de Turkse Republiek in de jaren 1920 [SephardicGenealogy.com]. Families Bentura/Ventura raakten zo verspreid naar West-Europa, Amerika en later Israël.

In dit interbellumperiode verdient een figuur vermelding voor het nageslacht, hoewel hij niet rechtstreeks tot de lijn van Ottomaanse Sefardische rabbi's behoorde: Moïse Ventura, geboren in Smyrne in 1893, gestorven in 1978, was rabbi en geleerde, opgeleid aan het rabbijnse seminarie van Istanbul en vervolgens aan de Universiteit van Parijs [Encyclopedia.com, Ventura, Moïse]. Zijn loopbaan — van Izmir naar Istanbul en dan naar Parijs — tekent ook deze kaart van Sefardische mobiliteit in de twintigste eeuw, tussen de afstervende Ottomaanse wereld en de nieuwe westerse diaspora.

De Shoa trof de Sefardische gemeenschappen van de Balkan in het hart. De meeste deportaties uit Saloniek vonden plaats tussen maart en mei 1943; eind augustus 1943, na meer dan vier en een halve eeuw Sefardische aanwezigheid, is de stad judenrein: « De Jeruzalem van de Balkan » bestaat niet meer [Zakhor Online, Les Juifs de Grèce et la Shoah]. De status van vreemde nationaliteit, verworven in het Ottomaanse tijdperk, bood enkelen fragiele bescherming: enkele honderden buitenlandse Joden slaagden erin aan de Duitsers te ontsnappen, vooral Spaanse en Italiaanse Joden, deze nationaliteiten waren verworven sinds het tijdperk van de capitulaties van het Osmaanse Rijk, voornamelijk in de negentiende eeuw [Zakhor Online, Les Juifs de Grèce et la Shoah]. Voor de families Ventura die in het bezit waren van Italiaanse papieren — en men zal hier niet vergeten dat de Yemin Mosheh precies eerst in Mantua was gepubliceerd, dat de Italiaanse editie altijd nauwe banden met deze naam had onderhouden —, kon deze omstandigheid in bepaalde gevallen het verschil zijn tussen overleven en deportatie. Familiale herinnering en administratief archief kruisen elkaar hier, zonder dat men een uniek lot kan veralgemenen.

Van deze duizendjarige geschiedenis blijft vandaag een verspreiding van dragers van de naam over de hele wereld, waarbij de vorm Bentura aanmerkelijk zeldzamer is dan Ventura, waarvan de genealogische databases enkele tienduizenden dragers registreren [Geneanet, vermelding Ventura]. Van Sefardische synagogen in Tel-Aviv tot die in Montreal of Barcelona wordt de naam nog steeds gedragen. En in de bibliotheken van de Joodse wereld, in de catalogi van de Nationale Bibliotheek van Israël of van de grote Hebreeuwse verzamelingen in Europa zijn de boeken van de rabbijnen Ventura nog steeds geregistreerd, worden ze nog wel eens geraadpleegd, en zijn ze nog altijd aanwezig in het lange geheugen van de teksten.

De naam Bentura vat in drie lettergrepen een lange geschiedenis van de Sefardische diaspora samen. Een wens van "goed geluk" afkomstig van de Romaanse naamgeving, werd het gedragen door zowel christenen uit het Middellandse-Zeegebied als door Joodse families uit Iberia, wat het onmogelijk maakt om daaruit alleen aan de hand van de naam een bewijs van Joodsheid af te leiden: de Joodse verankering van een bepaalde drager moet altijd door archiefstukken worden vastgesteld. Wat echter wel zeker is, is dat de vorm Ventura — en zijn variant Bentura — inderdaad tot het repertoire van Sefardische familienamen van Spaanse oorsprong behoort, gedocumenteerd van Livorno tot Saloniki, en aanwezig in de grote Ottomaanse centra die Constantinopel, Izmir en Rhodos waren.

De geschiedenis van deze lignée volgt dus die van een heel volk: de glanzende Iberische periode, de breuk van 1492, de Italiaanse en Ottomaanse ontvangst, de bloei van een Joods-Spaanse beschaving in taal en letters, en vervolgens de dubbele beproeving van de modernisering en de catastrofe van de twintigste eeuw.

Maar het huidige Groot Boek brengt, dankzij de integratie van bronnen uit het Zakhor-corpus, nu iets veel beslissenders: het noemt. Het noemt Mosheh ben Jozef Ventura, rabbijn van Silistrie opgeleid in Jeruzalem, wiens Yemin Mosheh werd gepubliceerd in Mantua, Amsterdam en Den Haag. Het noemt Shabbethaï ben Abraham Ventura, auteur van de Nehar Shalom, gepubliceerd in Amsterdam in 1775. Het noemt Elijah ben Abraham Ventura, geleerde en beslisser wiens responsa en Talmudische commentaren in 1799 in Saloniki verschenen. Drie namen, drie eeuwen van gedocumenteerde rabbijnse activiteit, drie werken die de grenzen van het Ottomaanse Rijk, Italië en Nederland overstegen.

Wat deze lignée beter dan alle andere heeft uitgedrukt, is de verhouding tot Talmudische en Halakha-kennis als collectieve roeping en als dienst. Niet kennis voor zichzelf, maar kennis die wordt doorgegeven, becommentarieerd, herzien, ter beschikking gesteld van gemeenschappen die ver uit elkaar liggen in tijd en ruimte. De Yemin Mosheh die een eeuw na Mantua opnieuw werd uitgegeven, zegt dat: er bestaat in de lignée Ventura een opvatting van kennis die het onderzoek nooit van verantwoordelijkheid tegenover de gemeenschap scheidt, nooit het commentaar van het antwoord op de levende vragen van levenden. Dit is een deugd die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen onder de naam talmud Torah — het bestuderen van de Torah als een op zichzelf heilig handelen — en die de rabbijnen Ventura met opmerkelijke continuïteit hebben belichaamd, van Silistrie naar Amsterdam, van Jeruzalem naar Saloniki.

Daar waar bronnen ontbreken — en zij ontbreken nog steeds voor veel familieleden, wegens het ontbreken van familienamen in oude Ottomaanse volkstellingen —, gebiedt voorzichtigheid om te spreken van waarschijnlijke veeleer dan zekere afstamming. De Bentura blijft in dit opzicht een wensnaam: zij spreekt de hoop uit op een goed geluk dat de geschiedenis afwisselend heeft waargemaakt en tegengesproken. Maar voor minstens drie van haar dragers heeft het geluk slechts één vorm aangenomen die het judaïsme werkelijk duurzaam acht: die van een openboek, van een gestelde vraag, van een gezochte en doorgegeven antwoord.