Familie Ben Tovim

Het eerste onderwerp van geschiedenis is de naam zelf. Ben Tovim wordt zonder enige dubbelzinnigheid opgedeeld: ben, « zoon », gevolgd door tovim, meervoudige vorm van het bijvoeglijk naamwoord tov, « goed ». Het gebruik van de meervoud is niet toevallig. Waar Ben Tov (« zoon van de goedenaar ») een vader met de naam Tov of een individuele familienaam kon aanduiden, verwijst de meervoudsvorm Tovim naar een collectiviteit — de familie, de voorouders, « de goederen » — en maakt van de naam een aanspraak op lineaire kwaliteit. Het onderscheid is vastgesteld door de Hebreeuwse lexicografie, die dit soort samenstellingen onder namen van status en zegen ordent [Origins of Jewish Names (Stahl, 2005)].

Deze semantiek van de goedheid is niet neutraal. Zij plaatst de familie al in haar naam onder het teken van een kardinale deugd van het judaïsme: de gemilout hassadim, de praktijk van goedheid en liefdadigheid, die de rabbijnse traditie onder de pijlers waarop de wereld rust telt. Een naam dragen die verkondigt dat men afstamt « van de goederen » verpligt: het is zich beroepen op een moreel reputatie die elke generatie moet eeren op straffe van deze te weerleggen. Hier wordt de waarde niet van buiten aan het verhaal toegevoegd; zij is in de familienaam zelf ingeschreven, een vastgesteld en verifieerbaar feit.

De Israëlische onomastische catalogi bevestigen bovendien dat de familienamen die op tov en zijn afleidingen zijn gebaseerd, in het repertorium van in Israël in de twintigste eeuw geattesteerde namen voorkomen [Family Names in Israel (Eshel, 1967); The Book of Names (Ariel, 1997)]. Hun aanwezigheid berust op twee verschillende dynamieken die men niet mag verwarren: enerzijds de blijvend bestaan van oude namen gedragen door Sefardische en Oosterse families; anderzijds de vrijwillige aanneming, door immigranten, van een Hebreeuwse naam met betekenis bij aankomst in het Land Israël. De naam Ben Tovim, in zijn moderne burgerlijke staat, kan uit het ene of het ander voortkomen — en de eerlijkheid gebiedt niet in te grijpen waar het archief zwijgt [Q137596473 — Wikidata].

Om te begrijpen hoe een naam van goedheid zich kon vestigen, moet je je wenden tot de Sefardische en Joods-Arabische wereld, waar de onomastiek van morele kwaliteit oud en vruchtbaar is. In de gemeenschappen van de Maghreb en het middeleeuwse Iberisch schiereiland waren namen die een zegen, een hoop of een deugd uitdrukken — equivalenten van bueno, bono, tov — gebruikelijk, soms in de volkstaal, soms in het Hebreeuws. De coëxistentie van literair Hebreeuws en Arabisch als cultuurlandschappen van het Joodse volk heeft dit repertoire blijvend gevormd [Ben-Shammai, 2004].

Het is daarom waarschijnlijk — hoewel geen enkele aaneengesloten archiefbron dit met zekerheid stelt — dat volkstaalvormen betekenend « de goede », « de goden » in deze gemeenschappen hebben gecirculeerd voordat een herbaïsering ze terug zou brengen tot Ben Tovim. Deze hypothese steunt op een goed gedocumenteerd fenomeen: de vertaling en hebraïsche restitutie van Sefardische familienamen, zowel in Marokko als na de vestiging in Eretz Israël [Origins of Jewish Names (Stahl, 2005)]. De Noord-Afrikaanse documentaire fondsen bewaard in de grote geleerde collecties getuigen van deze plasticiteit van namen, die zich aanpassen aan de opeenvolgende talen van dezelfde diaspora [Ben-Zvi Institute — Collections nord-africaines] ; [Fonds Laredo — Collection Ben-Zvi].

In deze voedingsbodem komt de waarde naar voren die de trouw aan een moreel erfgoed is, overgedragen door de naam. Ben tovim zijn in een Maghebbijnse gemeenschap betekende: tot een familie van goederepputatie behoren, waardig voor alliantie, geschikt voor gemeenschappelijke functies. Deze economie van eer en vertrouwen — waar de naam als borgtocht geldt — maakt deel uit van een Joodse opvatting van de lignée als collectieve verantwoordelijkheid, en niet als eenvoudige bloedstoots. De lignée bestaat alleen om het goede dat zij ontvangt, door te geven.

Geen archief verbindt rechtstreeks een familie Ben Tovim aan de grote geleerde dynastieën van het Joodse Iberia. Het zou oneerlijk zijn dit te beweren. Maar de historicus kan terecht de culturele context situeren waaruit een dergelijke naam voortkwam, door deze te relateren aan de brandpunten waar Joodse deugd en kennis tot bloei kwamen — Toledo in de eerste plaats.

Daar straalde Meïr ben Todros Aboulafia, een van de grondleggers van de rabbijnse literatuur in Iberia, zijn invloed uit — een figuur van onverzoenlijke halakhische eruditie en hartstochtelijk engagement in de grote controverses van zijn tijd [Ben-Shalom, 2007]. Daar illustreerde ook de dichter Todros ben Judah HaLevi Aboulafia de Sefardische fusie van vroomheid en profane cultuur, waarvan het spoor aanwezig blijft in de vandaag uitgegeven literaire corpora [Sefaria — Todros ben Judah HaLevi Abulafia, 2024]. En in Toledo transformeerde Rabbi Asher ben Yehiel, de Rosh, afkomstig uit Duitsland, het Joodse leven van Toledo door er een nieuwe talmoedische nauwgezetheid in te voeren, waardoor de Asjkenazische traditie en het Sefardische erfgoed werden verbonden [Ray, 2004].

Deze figuren oproepen is niet zich naar hen claim stellen: het is erkennen, als aangenomen gissing, de intellectuele horizon waaraan een patroniem « der goeden » zijn waardigheid ontleent. De hier belichte deugd is die van talmoedische kennis en overdracht — dat geloof, gedragen door het collectieve geheugen van Israël, dat de studie van de Wet zelf een daad van goedheid tegenover de generaties is. Als de Ben Tovim geen Rosh onder hen tellen, behoren zij tot de wereld die van de talmid hakham, de wijze, het ideaal van een goede lignée heeft gemaakt. Het bewustzijn dat deze gemeenschappen van hun eigen verleden hadden, voedde deze eis [Ben-Shalom, 2022].

De Marokkaanse wereld biedt de meest concrete illustratie van wat « de goden » in de praktijk kunnen betekenen. Zonder een directe genealogische verbinding te stellen, kan men hier waarnemen hoe rabbijnse families door hun daden de deugd belichaamden die de naam Ben Tovim in woorden verkondigt.

De figuur van Raphaël Encaoua, bijgenaamd « de Ben Ish Haï van Marokko », domineert dit verhaal. Grote beslissingsnemer, halakhaïsche autoriteit en voorzitter van het opperste rabbijnse tribunaal, belichaamde hij de eenheid van geleerdheid en dienst aan de gemeenschap [Toledano, 2010]. Voor hem had de dynastie der Ankawa het Marokkaanse judaïsme bepaald: Abraham ben Mordekhaï Ankawa, halakhist en codificator, werkte aan het vaststellen en doorgeven van rabbijns recht [Encyclopedia.com — « Ankawa, Abraham ben Mordecai », 2024]; Raphaël ben Mordekhaï Ankawa was een van de grote religieuze autoriteiten van zijn tijd [Encyclopedia.com — « Ankawa, Raphael ben Mordecai », 2024].

Deze mannen maken de waarde waarvan de patroniem het thema vormt, tastbaar: de tsedaka en zorg voor de ander, niet uitgeoefend als gevoel maar als instelling — tribunalen, beslissingen, bijstand aan de armen, geschillenbeslechting. In het Marokkaanse judaïsme heeft de hagiografische traditie de wijzen trouwens omgevormd tot vereerde figuren, onderwerpen van bedevaarten en volksverhalen, waar de herinnering aan het vollbrachte goed de man overleeft [Ben-Ami, 1984]. Het is deze doorgave — half-archief, half-herinnering — die dit hoofdstuk zijn status geeft: de feiten zijn vastgesteld voor de genoemde figuren, maar de verbinding met de Ben Tovim-lignage behoort tot het ontvangen verhaal, niet tot de bewezen daad. De goedheid wordt hier een gemeenschappelijk erfgoed waarvan iedere drager van de naam moreel gezien de erfgenaam is.

De draaiende moment van de naam Ben Tovim, in zijn moderne vorm, vindt plaats met het zionisme en de wedergeboorte van het Hebreeuws. De beweging van hebraïsering van namen — een patroniem van ballingschap opgeven voor een Hebreeuwse naam vol betekenis — was een van de stichtende gebaren van het Yishouv en vervolgens van de Staat Israël. Ben Tovim aannemen of herstellen betekende in het burgerlijk register een oude eis opnieuw inschrijven: behoren tot de goederen mensen, en dit in de teruggevonden taal proclameren [Origins of Jewish Names (Stahl, 2005); Family Names in Israel (Eshel, 1967)].

Dit onomastische gebaar maakt deel uit van een collectief project dat de generatie van de oprichters tot zijn politieke top heeft gebracht. David Ben Gourion zelf, geboren Grün, belichaamde deze overtuiging dat de terugkeer naar het land en de taal een terugkeer naar de Hebreeuwse naam vereiste, symbool van een volk dat weer contact met zichzelf maakte [Shapira, 2014]. De familienaam Ben Tovim, geverifieerd in het repertorium van Israëlische namen van de twintigste eeuw, behoort tot deze uitgebreide beweging waar identiteit zich door de taal hervormt [The Book of Names (Ariel, 1997)].

De waarde die zich hier voordoet is de betrokkenheid bij het collectieve leven: de naam houdt op een privéaangelegenheid te zijn en wordt een daad van nationale toebehorting. Ervoor kiezen jezelf « zoon der goederen » in het Hebreeuws te noemen, in het Jeruzalem of Tel-Aviv van de eeuw, betekent je individuele lot aan de hoop van een volk verbinden. De status blijft evenwel waarschijnlijk: de mechanismen zijn gedocumenteerd, maar het precieze parcours van elke familie Ben Tovim ontsnapt meestal aan het nominatieve archief [Q137596473 — Wikidata].

Het blijft nog uit te leggen wat zo'n naam oplegt en wat hij verzwijgt. Want de eerlijkheid van dit Grote Boek schuilt ook in zijn zwijgen. We beschikken niet, voor de lignée Ben Tovim, over een aaneenschakeling van notariële akten, van ondertekende responsa, van ononderbroken gemeentelijke registers die het mogelijk zouden maken een familiebiografie in strikte zin te schrijven. Deze leegte is geen mislukking: zij is de normale toestand van de meeste joodse families, wier bestaan slechts verspreide sporen heeft nagelaten tussen de talen en de ballingschappen heen.

Wat dan overblijft, is de morele last van de naam — wat de traditie shem tov noemt, de « goede reputatie », die de Prediker verkiest boven kostbare olie en die de wijzen hoger achten dan kronen. Ben Tovim heten, betekent: in erfenis ontvangen — niet goederen noch titels, maar een eis: die van de nederigheid die weet dat het verdienste der voorvaders geen verworven recht is maar een lening. De joodse traditie noemt dit zekhout avot, het verdienste der vaderen, deze voorrraad deugd waarvan men erft en die men door eigen daden moet aanvullen.

Het is hier, in het register van de doorgegeven herinnering, dat de lignée zich het meest intiem aansluit bij de collectieve herinnering van Israël. Elke joodse familie is, in zekere zin, ben tovim: dochter van een lange keten van mensen die hebben geprobeerd, tussen vervolging en ballingschap, goed te blijven. De bijzondere naam maakt slechts expliciet wat iedereen in stilte draagt. En haar eigen deugd — die geen enkele daad bewijst maar die de naam zelf uitspreekt — is het besef dat goedheid geen toestand is, maar een breekbare overdracht die elke generatie opnieuw moet verdienen.

Aan het einde van deze reis dringt een evidentie zich op: de lignage Ben Tovim laat zich niet vatten door een genealogie van archieven, maar door de waarde die zijn naam uitroept en die door zijn hele waarschijnlijke geschiedenis loopt. Van de vastgestelde semantiek van de familienaam — « zonen der goden » — naar de sefardische en joods-arabische bodem, van de grote centra van Iberisch weten naar de rabbijnse tribunalen van Marokko, van de zionistische re-hebreeïsering naar de doorgegeven goede naam, spant zich een enkele draad.

Wat deze lignage boven alle deugden het best heeft uitgedrukt, is de goedheid verheven tot erfenis — de gemilout hassadim en de shem tov niet als voorbijgaande gevoelens, maar als verantwoordelijkheid ingeschreven in de naam en van generatie op generatie doorgegeven. Waar andere lignages zich hebben onderscheiden door een werk, een functie of een fortuin, wordt deze gedefinieerd door een morele eis die zijn familienaam onuitwisbaar maakt: behoren tot de mensen van goed, en zonder ophouden zich daardig aan moeten tonen. Daarin voegt het singuliere lot van de Ben Tovim zich bij de meest oude roeping van Israël, dit volk voor wie de goedheid jegens de ander niet een deugd onder anderen is, maar het teken zelf van het verbond. Het overige — de data, de plaatsen, de gezichten — blijft gedeeltelijk gissing; maar de trouw aan het goed, die is geschreven in de naam.