Familie Ben-Porat (Irak)

Elke Joodse lignage uit Irak is ingebed in een geschiedenis waarvan de oudheid die van bijna alle andere diaspora-gemeenschappen tart. Toen Nebukadnessar de Eerste Tempel van Jeruzalem vernietigde en de elites van Juda naar Mesopotamië deporteerde, creëerde hij niet alleen gevangenen: hij stichtte, zonder het te willen, de duurzaamste Joodse vestiging in de geschiedenis buiten het Land Israël. Psalm 137 — « Op de oevers van de rivieren van Babylonië zaten wij en huilde » — blijft het openingsteken van deze aanwezigheid, die slechts midden in de twintigste eeuw eindigde.

Het was in Babylonië dat, tussen de 3de en 6de eeuw, de zogenaamde Talmud van Babylonië werd samengesteld, een monumentaal werk dat de ruggengraat van de halakha voor het gehele Joodse volk werd. Daar, onder Moslimse overheersing na de Arabische verovering in de 7de eeuw, straalden de academies van Soura en Poumbedita, onder leiding van de gaonim, uit over de gehele diaspora, terwijl de exilarch — de resh galuta — als vermeend afstammeling van het huis van David een vorstelijke continuïteit van Joodse autoriteit belichaamde. De Irakese historicus Yūsuf Rizq Allāh Ghanīma, in zijn Wandeling van de neus voor nostalgie in de geschiedenis van de Joden van Irak (1924), wijdt aan deze oudheid en continuïteit een wezenlijk deel van zijn studie, de eerste grote synthese in het Arabisch over deze kwestie.

Uit deze matrix erft de Ben-Porat-lignage een fundamenteel kenmerk dat de Joodse traditie op de eerste plaats van haar deugden stelt: talmudische kennis als fundament van collectieve identiteit. Het Bagdadi-jodendom bleef, tot aan de drempel van het contemporaine tijdperk, diep geletterd, gehecht aan studie, synagoge en nauwgezetheid van observantie — een jodendom dat nooit was opgehouden daar te leven waar het was geboren. De familie Ben-Porat behoort, nog voordat de geschiedenis zijn individuele namen vastlegde, tot dit volk van studie en herinnering, bewaarder van de langste worteling van de diaspora.

Aan het begin van de twintigste eeuw was de joodse gemeenschap van Bagdad een van de belangrijkste en meest welvarende ter wereld in de Arabische wereld. Onder het vervallende Ottomaanse Rijk en vervolgens onder het Brits mandaat vormden de Joden van Bagdad een aanzienlijk deel van de bevolking van de stad en hadden zij een centrale plaats in de economie, handel, bankwezen en bestuur. De Judeo-Arabische taal, de Baghdadi-rituelen, de grote koopmansfamilies woven een wereld die zowel diep geïntegreerd was in de stad als trouw aan haar uniekheid. De wetenschappelijke studie van de Iraakse historicus Kāẓim Ḥabīb, The Jews of Iraq and Confiscated Citizenship (2015), beschrijft nauwkeurig deze integratie van Joden in het opkomende Iraakse volk, voordat dit hun geleidelijk zou worden ontnomen.

Het was in dit Bagdad dat Mordechai Ben-Porat in 1923 werd geboren. Volgens zijn eigen memoires — To Baghdad and Back, gepubliceerd bij Gefen — groeide hij op in een joodse familie van de stad, binnen een gemeenschap die met recht dacht dat zij sinds duizenden jaren thuis was. Het leven dat hij beschrijft is dat van een gewoon Baghdadi-kind van een wereld die zou verdwijnen: het huis, de synagoge, de straat, de markt, de nog mogelijke coëxistentie in een kosmopolitische stad. De titel van het werk zelf — « To Baghdad and Back: the Miraculous Return to the Land, Two Thousand Years Ancient, of the Jews of Iraq » — vat de stelling van een heel leven samen: dat de ballingschap van Babylonië zou eindigen niet door assimilatie maar door terugkeer naar Sion.

Deze gemeenschap droeg hoog, in het collectieve Iraakse leven, een deugd die de joodse traditie als kardinaal beschouwt: betrokkenheid bij de stad, economische en intellectuele bijdrage aan de gastvrije samenleving, zonder zelfverloochening. De Joden van Bagdad waren bouwers van hun stad. Dat deze bijdrage, een generatie later, betaald zou worden met de prijs van ballingschap, behoort tot de schaduwen van dit verhaal en niet tot zijn lichten.

Het jaar 1941 markeert, in de herinnering van de Joden van Irak, de onherstelbare breuk. Op 1 en 2 juni, in Bagdad, tijdens het Shavouot-feest en in de machtsvacuüm die volgde op de ineenstorting van het pro-nazi-regime van Rashid Ali al-Gaylani, brak de pogrom uit die bekend staat als de Farhoud. Honderden Joden werden vermoord, vrouwen verkracht, huizen en winkels geplunderd en vernietigd. De Farhoud verbrijzelde bij velen het vertrouwen in de mogelijkheid van een Joodse toekomst in Irak.

Mordechai Ben-Porat was achttien jaar oud. Dit gebeurtenis, zoals hij het in zijn memoires beschrijft, was beslissend voor zijn traject: de overtuiging dat de veiligheid van de Joden van Irak niet langer kon berusten op de welwillendheid van de omringende samenleving. Zoals veel jongeren van zijn generatie wendde hij zich tot de clandestiene zionistische beweging die zich toen in de gemeenschap organiseerde, en tot het idee van een samenkomst in het Land Israël.

Het klimaat dat zich in de daaropvolgende jaren verslechterde — versterkt door de verdeling van Palestina in 1947, de oprichting van de staat Israël in 1948 en de daaropvolgende oorlog — plaatste de Joden van Irak in een steeds precairere situatie. De historicus Nissim Qazzāz documenteert in zijn studie The Jews of Iraq in the Era of 'Abd al-Karim Qāsim (2013) de manier waarop de juridische en sociale status van de Joden achteruitging, een welvarende gemeenschap omvormend tot een verdachte en bedreigde bevolking. Uit deze beproeving werd geboren de roeping die de grootheid van de lignage zou bepalen: niet wraak, maar redding — pikuach nefesh, het redden van levens, dat de halakha boven bijna alle geboden stelt.

Tussen 1950 en 1951 vond één van de grootste bevolkingsverhui­zingen in de moderne Joodse geschiedenis plaats: de uittocht van bijna de gehele Joodse gemeenschap van Irak naar de jonge Staat Israël. De operatie droeg de naam Ezra en Nehemia, naar de twee schriftgeleerden die in de vijfde eeuw voor onze tijdrekening de ballingen van de eerste terugkeer uit Babylonië naar Jeruzalem terugbrachten. De keuze van deze namen was niet willekeurig: zij plaatsten de gebeurtenis expliciet in de lange bijbelse duur van de terugkeer uit Babylonië.

Mordechai Ben-Porat stond in het hart van deze onderneming. Clandestien naar Irak gezonden, organiseerde hij daar, vanaf 1949, onder valse identiteit en op zijn leven na, de inschrijving en het vervoer van Joden die wilden vertrekken, gevolgd door de luchtbrug die via Cyprus en Teheran hen naar Israël transporteerde. Volgens zijn memoires coördineerde hij ter plaatse de immense clandestiene logistiek die de vrijwel volledige evacuatie van de gemeenschap — naar schatting tussen de honderdtwintig en honderddertig duizend personen — in iets meer dan een jaar mogelijk maakte. Hij werd gearresteerd, gezocht, gedwongen in de volledige clandestiniteit te leven. Zijn bijnaam, « Mordechai Bibi », bleef in het Iraakse geheugen verbonden aan deze figuur van de onzichtbare organisator van de uittocht.

Deze episode belichaamt, met zeldzame intensiteit, twee deugden die de Joodse traditie voortdurend heeft verheerlijkt: de zorg voor de ander tot aan zelfopoffering, en de verantwoordelijkheid van het individu jegens de gemeenschap — kol Israël arevim ze la-ze, « heel Israël staat voor elkaar in borg ». De omvang van de ontwrichting valt ook te begrijpen in de bredere context van de geboorte van Israël, het moment waarop, zoals historici van de periode analyseren, Ben-Gourion en zijn tijdgenoten van het samenbrengen van de ballingen — de kibboutz galouyot — de as van de nationale opbouw maakten. Ben-Porat was een van de anonieme bouwers van deze doctrine, toegepast op de oudste van alle diaspora's.

Men mag echter de schaduwkanten niet verzwijgen. De massale aankomst van de Joden uit het Oosten in het Israël van de jaren 1950 ging gepaard met discriminaties en marginalisering die de nieuwkomers, ondergebracht in de doorgangskampen — de ma'abarot —, hard ondergingen. De historicus Bryan K. Roby heeft in The Mizrahi Era of Rebellion aangetoond hoezeer de strijd van de Mizrahi-Joden voor gelijkheid een onderdrukt deel van de Israëlische geschiedenis was. De levensloop van Ben-Porat, die later een woordvoerder van deze gemeenschap werd, kan niet buiten deze spanning tussen redding en vernedering, tussen gedroomde terugkeer en moeilijke ontvangst worden begrepen.

Gevestigd in Israël wijdde Mordechai Ben-Porat de tweede helft van zijn leven aan het openbare leven en de zaak van zijn gemeenschap van herkomst. Hij was burgemeester van Or Yehuda, een stad in de voorsteden van Tel-Aviv met een grote bevolking van Iraakse immigranten, en zetelde meermalen in de Knesset, waar hij de ervaring en belangen van de Joden uit Arabische landen vertegenwoordigde. Hij vervulde ook ministeriële functies. Zijn politieke carrière, vaak onafhankelijk, maakte hem een erkende stem van de Mizrahim in een Israëlisch landschap dat lange tijd werd gedomineerd door elites van Europese afkomst — een voortzetting op het democratische toneel van dezelfde deugd van betrokkenheid bij het collectieve leven die de Joden van Bagdad had gekenmerkt.

Maar het werk waardoor hij het meest aansloot bij Israëls lange geheugen was de oprichting in Or Yehuda van het Centrum voor het erfgoed van de Babylonische Joden — Babylonian Jewry Heritage Center. Stellende dat de exodus van 1951 tweeënhalf duizend jaar geschiedenis had afgesloten en dat deze wereld risico liep uit te wissen met het verdwijnen van degenen die hem hadden gekend, wijdde hij zijn energie aan het verzamelen, bewaren en doorgeven van het erfgoed van de gemeenschap: rituele objecten, manuscripten, foto's, getuigenissen, reconstructie van synagogen en Bagdadse woningen. Dit gebaar is een uitdrukking van een diep joodse deugd: zakhor, « gedenk », het gebod van geheugen, dat van overdracht een heilige plicht maakt.

Zijn memoires, To Baghdad and Back, voortspruitend uit dezelfde bedoeling: vastleggen door het geschrevene wat de ballingschap had kunnen ontbinden. De geleerde en de man van actie kwamen erin samen, zoals in hem de twee gezichten van de Babylonische traditie — het gezicht van studie en dat van verantwoordelijkheid — samenkwamen. Hij stierf in 2022, op negenennegentighjarige leeftijd, laatste groot getuige van de operatie die de cyclus sloot die door de deportatie van Nabonasser was ingeleid.

De naam Ben-Porat verdient het dat we ervan stilstaan, op het kruispunt van traditie en geschiedenis. We moeten eerst, met voorzichtigheid, opmerken dat in het Israël van de eerste generatie de hebraïsering van namen een wijdverbreide en vaak aangemoedigde praktijk was: veel immigranten namen aan, of ontvingen, een Hebreeuwse naam vol betekenis, in breuk met de achternaam uit de Joods-Arabische erfenis van de diaspora. Het is waarschijnlijk — zonder dat we dit hier met archivale strengheid kunnen vaststellen — dat de naam Ben-Porat voortkomt uit deze beweging van identitaire herstichting, waarin de terugkeer naar Sion gepaard ging met een terugkeer naar de heilige taal.

Maar deze keuze, als het inderdaad een keuze was, is geladen met een betekenis die het individu overstijgt. Ben porat is de zegening van Jozef, de man van de Egyptische ballingschap die in vreemd land de redder van de zijnen werd en hen uiteindelijk terug deed gaan naar het Beloofde Land. De Joodse traditie heeft van Jozef het model gemaakt van de tsaddik die zijn trouw bewaart ver van zijn huis en die diep in de ballingschap de bevrijding voorbereidt. Dat deze naam degene aanduidt die de « terugkeer » van de Joden uit Babylon organiseerde, raakt de bijbelse figuur tot duizelingen toe: de herinnering van de tekst en de geschiedenis van de twintigste eeuw antwoorden elkaar.

Dit snijvlak verlicht de plaats van de lignée in het collectieve geheugen van Israël. Vergeleken met de grote rabbijnse lineages van het middeleeuwse Westen — de Abulafia van Toledo of het huis van de Rosh getransplanteerd naar Iberia, waarvan historici de geleerde autoriteit hebben nagetrokken — behoort de lineage Ben-Porat niet tot de aristocratie van de kennis maar tot die van de actie en het getuigenis. Haar grootheid liegt niet in de responsa noch in de commentaren, maar in het redden van een volk en in de zorg voor zijn herinnering. Het is een ander, en even joods, manier van dienen: niet door de pen van de beslissingsnemer, maar door het betrokken lichaam en door het bewaarde archief.

De Ben-Porat lineage doorkruist de joodse geschiedenis als een brug tussen het oudste en het meest recente: van de rivier van Babylon waar de ruïnen van Jeruzalem werden beweend, tot aan de vliegtuigen die in 1951 de nakomelingen van deze ballingen terug naar het herontdekte Land brachten. Laat takje van het oudste judaïsme van de diaspora, heeft zij diens geleerde erfenis verzameld, maar heeft deze op een eigen wijze tot uitdrukking gebracht.

Want moet men, onder alle, de deugd noemen die deze lineage het best heeft belichaamd, dan is het de zorg voor de ander die tot redding voert — die onderlinge verantwoordelijkheid waardoor heel Israël voor elkaar borg staat —, en haar verlengstuk in de plicht tot herinnering, de zakhor. Waar andere lineages Israël meesters van de Wet hebben gegeven, heeft deze hem een redder en een bewaarder gegeven. Het organiseren van de clandestiene exodus van een hele gemeenschap op het spel van zijn eigen leven, en vervolgens zijn ouderdom wijden aan het verhinderen dat deze ondergegane wereld in vergetelheid verdwijnt: deze twee gebaren zijn slechts één. De levenden redden, de herinnering aan de doden redden — het is dezelfde trouw.

Zo zou de profetische naam zich vervullen. De « vruchtbare tak bij de bron » zou, als de Josef van Genesis, de muur van de ballingschap hebben doorbroken en de zijnen naar huis hebben teruggebracht. En in het Babylonische erfgoedcentrum van Or Yehuda, evenals in de pagina's waar Mordechai Ben-Porat zijn reis « naar Bagdad en terug » vastlegde, blijft de lineage het volk van Israël het oudste van zijn geboden zeggen: gedenk.