Familie Belilhos

De Sefardische onomastiek vormt een veeleisende wetenschap, waarin elke naam het spoor van een geografie en een geschiedenis bewaart. De naam Belilhos neemt daarin een plaats in die bepaald wordt door de grote patroniemische catalogi. Het referentiewerk in deze materie handhaaft zonder enige twijfel de interpretatie via contractie: Belilhos is afgeleid van de contractie van ben (zoon van) en Elisha [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipedia], een toewijzing die steunt op de onomastische werkzaamheden die in dit corpus zijn opgenomen. De vorm « Elisha » verwijst naar de profeet Elisja (Elishaʿ), leerling en opvolger van Elia, wiens naam door generaties Joden werd gedragen.

Het verlies van de initiële klinker van de voornaam en de samenvoeging met het filiatiefvoorvoegsel produceren de sequentie Bel-ilhos, waarbij de uitgang in -os duidelijk het Lusofone gebied aangeeft: dit is een waardevol aanwijzing, want het wijst naar een Portugese bakermat in plaats van een Castiliaanse. De vastgestelde varianten — Belilios, de meest voorkomende vorm in Engelstalige en Venetiaanse bronnen, Belilo, Bellilos — weerspiegelen de opeenvolgende aanpassingen van de naam aan de grafische systemen van de gastlanden: Italiaans van de lagune, Nederlands van Amsterdam, Engels van Gibraltar en de Indische eilanden. De toebehoring van de naam tot de Sefardische erfenis wordt bevestigd door zijn voorkomen in de patroniemische lijsten die eraan gewijd zijn, die hem rangschikken onder de namen van families afkomstig uit het Iberisch schiereiland [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipédia].

Het is van belang de aard van deze attestatie te onderstrepen: zij behoort tot de vastgestelde lexicografische catalogus, niet tot de genealogische legende. De voorgestelde etymologie is een filologische reconstructie gebaseerd op de morfologie van de naam en op gedocumenteerde Sefardische onomastische gebruiken, en niet het gevolg van een overdraagde familietradities. Dit is waarom dit hoofdstuk behoort tot de vastgestelde geschiedenis: de naam zelf, zoals hij in de naslagwerken voorkomt, is het eerste document van de lignage.

De notitie die het onderhavige werk grondvest, plaatst de oorsprong van de familie in het Portugese marranism, een judaïsme dat na de gedwongen bekeerlingen van 1497 in Portugal tot het verborgen bestaan werd veroordeeld. De Belilhos zouden tot deze cristãos-novos — nieuwe christenen — hebben behoord, die gedurende de hele zestiende eeuw trachtten de Iberische schiereiland te verlaten om naar landen te gaan waar zij openlijk het geloof van hun vaderen konden herbelijden. De Venetiaanse bestemming, die door de familietraditie aan het begin van de zeventiende eeuw wordt genoemd, komt exact overeen met wat historiografie heeft vastgesteld over de marranische routes van die tijd.

De itinerarium dat de Belilhos wordt toegedicht — van de Iberische schiereiland naar Noord-Italië — volgt het model dat Yosef Hayim Yerushalmi meesterlijk beschrijft voor andere marranische families, wier overgang van het schijnbare christelijke leven naar de aanvaard jodendom zich precies in steden als Venetië of Livorno voltrok [Yerushalmi, 1987]. Venetië bood kooplieden van Iberische afkomst een relatief beschermd statuut: de Serenissima, bezorgd om haar handelsbelangen, tolereerde in haar getto een gestratificeerde joodse gemeenschap, waar de Ponentini (Ponantijnen, uit het Iberische Westen afkomstig) naast de Levantini en Joden van Italiaanse ritus verkeerden. Zoals Minna Rozen aantoonde, was de sociale en familiaire organisatie van joodse gemeenschappen in de Middellandse Zee in de vroegmoderne tijd gebaseerd op verwantschaps- en handelsnetten die politieke grenzen overstegen [Rozen, 2014].

In dit kader valt de Venetiaanse verankering van de Belilhos te begrijpen. De meest solide biografische bron waarover wij beschikken, bevestigt dit retroactief: bij vermelding van Emanuel Raphael Belilios wordt eraan toegevoegd dat zijn vader, Raphael Emanuel Belilios, lid was van een Venetiaanse joodse familie van sefaradische afkomst [Emanuel Raphael Belilios — Wikipedia]. Deze vermelding — « Venetiaanse familie van sefaradische afkomst » — vat in enkele woorden de gehele veronderstelde levensloop samen: een Iberische stam, toevlucht in de lagune, duurzame integratie in het Venetiaanse jodendom. Hier antwoorden familiale Herinnerering en archief elkaar: de traditie van een marranische ballingschap naar Venetië vindt in de biografie van de beroemdste nakomeling een indirecte documentaire bevestiging, zonder dat ons de akten van de zeventiende eeuw bereikt hebben om dit in detail vast te stellen. Vandaar de waarschijnlijke status van dit hoofdstuk, waarin het waarschijnlijke uit convergente aanwijzingen wordt afgeleid in plaats van uit directe archiefstukken.

Zeldzaam zijn de Sefardische families waarvan de geschiedenis zich in één enkele stad laat opsluiten. De Belilhos, eenmaal gevestigd in Venetië, namen deel aan de grote dispersiebeweging die van de zeventiende tot de negentiende eeuw de Joden van Iberische oorsprong verspreidde langs de routes van de wereldhandel. De familienaamnotitie signaleert hun aanwezigheid in Amsterdam, Gibraltar en Cochin — drie emblematische polen van de Sefardische geografie en haar oostelijke verlengstukken.

Amsterdam was reeds in de zeventiende eeuw de « Noord-Jeruzalem », hoofdstad van de Sefardim Portugezen die daar een welvarende en geleerde gemeenschap hadden hersteld. Gibraltar, vanaf 1704 een Brits sterkpunt, trok een joods bevolking aan die grotendeels afkomstig was uit het naburige Marokko en uit de Sefardische gemeenschappen van de westelijke Middellandse Zee; zijn positie als sluiting tussen de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee maakte er een natuurlijke schakel van de handel. Béatrice Leroy heeft deze continuïteit van het Sefardische avontuur getekend, « van het Iberische schiereiland naar de diaspora », waar dezelfde families zich van de ene haven naar de andere terugvinden, handelings- en huwelijksnetwerken weefselend [Leroy, 1986].

Het is echter naar het Oosten dat de baan van de Belilhos zijn meest opvallende buiging neemt. Hun aanwezigheid in Cochin, aan de kust van Malabar, verbindt hen aan een van de oudste centra van het Indische jodendom, terwijl hun inschakeling in de koopmansdias­pora van Azië hun glandrij­kste lot voorafschaduwd. Want aan het einde van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw vulden zich de grote handelsroutes van de Indische Oceaan met een nieuwe joodse diaspora, die van de Baghdadi — Joden afkomstig uit Bagdad, Aleppo, Basra en andere centra van het Nabije Oosten, die de expansie van de Europese mogendheden volgden. Halverwege de negentiende eeuw werd de handel tussen Bagdad en Indië geacht zich geheel in joodse handen te bevinden [Baghdadi Jews — Wikipedia]. Calcutta, opkomende hoofdstad van het Britse Raj, werd het centrum van de Baghdadi-joodse koopmansdias­pora van Judeo-Arabische taal in Azië, aan het einde van de achttiende eeuw gesticht door handelaren afkomstig uit Aleppo en Bagdad [History of the Jews in Kolkata — Wikipedia].

Het huwelijk van een Venetiaanse Sefardische lignage met deze Baghdadi-wereld heeft niets onwaarschijnlijks: in de grote Aziatische havens mengden oorsprongen zich binnen dezelfde joods-commerciële bourgeoisie. De Belilhos, dragers van een Iberische naam en een Venetiaanse cultuur, voegden zich in dit weefsel in — zoals getuigd wordt voor de volgende generatie door de familiale verbintenis aan de kant van Aleppo. Dit hoofdstuk, gesteund op solide historische bronnen wat het algemene kader betreft maar zonder naamgevende akten voor elke etappe, behoort tot een waarschijnlijke geschiedenis: de context is vastgesteld, de precieze inschakeling van de familie blijft door deductie gereconstrueerd.

Met Emanuel Raphael Belilios treedt de lignée uit de schemer van reconstructies om voluit de gedocumenteerde archieven in te gaan. Zijn biografie is stevig vastgesteld. Emanuel Raphael Belilios (14 november 1837 – 11 november 1905) was een bankier, opiumhandelaar, filantroop en zakenman, geboren in Calcutta, in Brits-Indië, en actief in Hong Kong ; zijn vader, Raphael Emanuel Belilios, was lid van een Venetiaanse joods gezin van Sefardische afkomst [Emanuel Raphael Belilios — Wikipedia].

Zijn persoonlijk leven en migratie naar het Verre Oosten zijn eveneens gedocumenteerd. Belilios trouwde in 1855 met Simha Ezra, en in 1862 vestigde hij zich in Hong Kong waar hij handel dreef [Emanuel Raphael Belilios — Wikipedia]. Zijn opgang daar was verbazingwekkend. Volgens bronnen verzameld over het Joods erfgoed van Hong Kong bekleedde hij van 1876 tot 1882 de functie van voorzitter van de Hongkong and Shanghai Banking Corporation (HSBC) en was hij in 1888 bestuurder van de Hong Kong, Canton & Macao Steamboat Company [Jewish Heritage in Hong Kong — J3]. Hij was bovendien in de jaren 1870 voorzitter van het bedrijf Hongkong and Shanghai Hotels.

Zijn vermogen berustte op de netwerken die hij van zijn familie had geërfd : Belilios was geboren in een familie met een verleden van handelssucces, die haar rijkdom in Calcutta had opgebouwd dankzij handelsnetwerken die Europa, het Nabije Oosten en Indië omspanden ; zijn moeder, Salha Lanyardo, kwam uit een vooraanstaande familie uit Aleppo [Jewish Heritage in Hong Kong — J3]. Deze dubbele afkomst — de Venetiaanse vader van Sefardische afkomst, de moeder uit Aleppo — illustreert precies de samensmelting van werelden die in het vorige hoofdstuk werd aangehaald : aan de oevers van de Zee van China herendigden het oude Sefarad en het Joodse-Arabische Nabije Oosten zich in één enkel koopmanshuis.

Het succes van Belilios bezorgde hem officiële erkenning op het hoogtepunt van de koloniale samenleving. Hij werd op 23 augustus 1881 door gouverneur Sir John Pope Hennessy benoemd tot niet-officieel lid van de Wetgevende Raad van Hong Kong [Emanuel Raphael Belilios — Grokipedia]. De Britse pers van die tijd noemde hem, volgens dezelfde bronnen, een « merkantiele prins van de kolonie ». Men moet zich echter hoeden voor idealisering van deze loopbaan : de bronnen zijn unaniem in hun herinnering dat een deel van zijn vermogen voortkwam uit de opiumhandel, een toen wettelijke maar moreel belaste activiteit, die de basis was van veel grote handelhuizen in koloniaal Azië. De geschiedenis wordt hier gelezen in de officiële registers van de Wetgevende Raad zoals in de archieven van de HSBC : zij is volledig vastgesteld.

Indien de naam der Belilhos lang na het verdwijnen van hun meest beroemde vertegenwoordiger heeft standhouden, dankt dit grotendeels aan het filantropische werk van Emanuel Raphael Belilios. In de joodse traditie van tsedaka — de liefdadige gerechtigheid die de rijke verplicht zijn gemeenschap en de stad te ondersteunen — zoals ook in het model van de koloniale notable bezorgd om zijn prestige, wijdde Belilios een aanzienlijk deel van zijn fortuin aan het algemeen welzijn van Hong Kong.

Zijn naam blijft verbonden aan duurzame instellingen. Hij financierde onderwijs op royale wijze, en een openbare school in Hong Kong — de Belilios Public School, bestemd in het bijzonder voor het onderwijs van jonge meisjes — draagt zijn naam tot vandaag de dag voort. Hij droeg ook bij aan de stedelijke ontwikkeling van de kolonie, met name aan parken en openbare voorzieningen, waardoor hij in de toponymie en scholiere instellingen van Hong Kong een voetafdruk naliet die zijn handelshuizen overleefde. De bronnen gewijd aan het joods erfgoed van de stad onderstrepen dat deze vrijgevigheid, gesteund op zijn voorzitterschap van de HSBC en zijn commerciële fortuin, hem tot één van de markante figuren van het lokale openbare leven maakte [Jewish Heritage in Hong Kong — J3].

Dit hoofdstuk behoort tot het snijvlak tussen Herinnering en Geschiedenis, maar op een bijzonder manier: hier is de herinnering geen onzekere mondeling traditie, maar een gematerieerde herinnering — een naam gegraveerd op de gevel van een school, ingeschreven in de geografie van een stad. Het archiefstuk (de oprichtingsregisters, de schenkingsakten) bevestigt en perpetueert wat het collectieve geheugen van Hong Kong heeft behouden. De ontmoeting is dus stevig gevestigd: de herinnering aan Belilios wordt niet alleen doorgegeven, zij is gedocumenteerd en geïnstitutionaliseerd. Aldus heeft de geschiedenis, van een Sefardische naam betekenend « zoon van Elisja », geboren in de marra-clandestiniteit en de Venetiaanse lagune, aan het andere uiteinde van de wereld, de naam van een openbare weldoener gemaakt — een omslag die alleen al de buitengewone plasticiteit van de lot van de diaspora samenvat.

De lignée der Belilhos biedt, in verkleinde vorm, een waarachtig kernschema van de Sefardische geschiedenis in haar wereldwijde dimensie. Alles begint met een naam — deze samentrekking van ben Elisha, « zoon van Elisa », die de onomastische repertoria hebben bewaard als het eerste document van de familie [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipedia]. Deze naam draagt in zich een geografie: zijn lusofone uitgang verwijst naar het Portugal van de cristãos-novos, waarvan de Belilhos zouden afkomstig zijn voordat zij zich, aan het begin van de zeventiende eeuw, naar het toevluchtsoord van de Venetiaanse lagune begaven, waar de familie wordt geatesteerd als een Venetiaanse joodse familie van Sefardische afkomst [Emanuel Raphael Belilios — Wikipedia].

Vanuit Venetië heeft de lignée zich langs de grote handelsroutes ontvouwd — Amsterdam, Gibraltar, Cochin — om zich vervolgens te mengen, in Indië, met de Bagdadische diaspora van Calcutta, waar de handel tussen het Oosten en het Westen zich toen concentreerde in joodse handen [History of the Jews in Kolkata — Wikipedia]. Uit deze smeltkroes kwam in de negentiende eeuw de figuur van Emanuel Raphael Belilios tevoorschijn, bankier en filantroop, voorzitter van de HSBC en lid van de Wetgevende Raad van Hong Kong [Emanuel Raphael Belilios — Wikipedia]. In hem kwamen samen de Venetiaanse Sefarad van de vader en het judaeo-Arabische Aleppo van de moeder, levende synthese van twee joodse werelden.

Tot slot dient men het aandeel van het vastgestelde en dat van het waarschijnlijke in te schatten. De naam, de Venetiaanse Sefardische oorsprong en de biografie van Emanuel Raphael Belilios rusten op solide documentaire bronnen. Daarentegen blijven de details van de tussenstappen — de precieze passage van Amsterdam naar Gibraltar, de verankering in Cochin, de afstamming akte na akte — gereconstrueerd uit aanwijzingen en uit de algemene context. Deze epistemische eerlijkheid is de prijs van een trouwe geschiedenis: zij laat aan toekomstig archiefonderzoek over om nauwkeurig te bepalen wat de herinnering heeft doorgegeven en wat de naam, op zichzelf, volstond om door eeuwen en oceanen heen te dragen.