Familie Belifante

De Belifante te begrijpen vereist terugkeer naar de fundamentele catastrofe van de moderne Sefaradische wereld. In 1492 vaardigen de Katholieke Vorsten Ferdinand en Isabella het decreet van het Alhambra uit, stellende tot straf voor alle Joden uit Castilië en Aragón. Tienduizenden Joden slaan toen de weg van ballingschap in, waarvan een belangrijk deel zich in het nabijgelegen Portugal in veiligheid brengt, hopende daar een duurzaam asiel te vinden.

Dit asiel bleek van korte duur. Al in 1496-1497 geeft de Portugese koning Manuel I, onder druk van het Spaanse hof, zelf het uitwijzingsbevel, en organiseert vervolgens een gedwongen bekering die tot doel heeft deze kostbare bevolking voor de koninkrijkseconomie vast te houden. Aldus ontstaat de massa der cristãos-novos, deze bekeerlingen van wie velen in het geheim trouw blijven aan het jodendom — de crypto-Joden — en die toenemend toezicht zullen ondergaan van de Inquisitie, gesticht in Portugal in 1536. Uit dit reservoir zullen, door de generaties heen, de grote families van de Sefaradisch-Portugese diaspora voortkomen, waaronder de Belifante.

De resulterende diaspora heeft een dubbele oriëntatie. Een eerste golf richt zich op het oostelijke Middellandse-Zeebekken — het Osmaanse Rijk, Noord-Afrika, Italië — waar de ontvangst het vroegst plaats vindt. Een tweede golf, van latere datum en vaak samengesteld uit nieuw-christenen die voor de Inquisitie vluchten, zal Noord-Europa bereiken, met name Amsterdam en Hamburg, vanaf het einde van de 16de eeuw. De Belifante-lijn lijkt naar beschikbare aanwijzingen achtereenvolgens beide wegen te hebben gevolgd: eerst het Osmaanse Oosten, later — voor een deel van haar takken — de Verenigde Provinciën.

De ervaring van ballingschap smeedde een specifieke Sefaradische cultuur: levendige herinnering aan het verloren Spanje, behoud van het Judeo-Spaans (het ladino), vorstelijk gevoel van een « zuivere » en geleerde lijn, en gehechtheid aan de Ibische rabbijnse traditie. Deze voedingsbodem verklaart het voortbestaan van samengestelde familienamen, waarin een oorspronkelijke naam — hier Belinfante — een sacerdotaal kenmerk krijgt bijgevoegd, Cohen, teken van een geëiste status binnen de gemeenschap. Het is geen leeg ornament: we zullen zien dat Isaac Cohen Belinfante in de 18de eeuw dit dubbele erfgoed met opmerkelijke trouw incarneerde, zowel in zijn daden als in zijn woorden.

De familienaam presenteert zich in verschillende concurrerende vormen: Belifante, Belinfante, en meer zelden andere nabije varianten die niet met elkaar moeten worden verward. De spelling Belinfante is verreweg het best gedocumenteerd in de archieven van de Portugese gemeenten in Amsterdam en Den Haag; Belifante vormt waarschijnlijk een variant ervan door wegval van de n, een verschijnsel dat veel voorkomt in de mondelinge en notariële overdracht van Sefardische namen.

De meest algemeen aanvaarde etymologie verbindt de naam met een Romaanse uitdrukking die « mooi kind » betekent (bel infante, bello infante), dus een lofprijzende of genegenheidsuitdrukking die patroniem werd. Deze hypothese, verleidelijk door haar duidelijkheid, behoort echter eerder tot het waarschijnlijke dan tot het vastgestelde domein: samengestelde Sefardische namen volgen uiteenlopende logica — topografisch, professioneel, lofprijzend — en de afwezigheid van gedocumenteerde middeleeuwse attestatie van de vorm dwingt tot voorzichtigheid. We zullen deze dus beschouwen als een waarschijnlijke interpretatie, niet als een filologische zekerheid.

Het tweede element van de naam, Cohen, is daarentegen van doorzichtige betekenis en heeft gewichtige gevolgen. Het duidt op het vermeende lidmaatschap van de priesterlijke klasse, de kohanim, afstammelingen van Aaron, broer van Mozes. In de traditie verleent deze afstamming bijzondere rituele voorrechten en het gevoel van continuïteit met de Tempel van Jeruzalem. De combinatie van een naam van Iberische oorsprong en een priesterlijke titel — Cohen Belinfante — schetst aldus het profiel van een familie die zichzelf beschouwde als erfgenaam van de Sefardische traditie en als bewaarder van een oude religieuze waardigheid.

De overdracht van de titel « Cohen » in Hebreeuws namen draagt ook een concrete liturgische betekenis: de kohanim worden eerst geroepen voor de Thora-lezing in de synagoge, spreken de priesterlijke zegening uit bij de grote feesten, en kunnen in principe bepaalde door de Wet verboden huwelijken niet aangaan. Deze verplichtingen zijn niet louter formeel: zij structureren dagelijks het leven van een man die zich op deze afstamming beroept. Of de priesterlijke genealogie door het archief kan worden bevestigd, is een andere vraag — een vraag waarop wij terugkomen met het nodige voorbehoud. Maar dat Isaac Cohen Belinfante onder dit teken leefde en onder dit teken schreef, dat bewijzen de teksten.

De spil van de familiale mémoire is Joseph Cohen Belifante, gepresenteerd als degene die in 1526 Portugal verlaat om naar het Ottomaanse Rijk te gaan. Deze stichtingsfiguur concentreert de collectieve ervaring van een hele Sefardische generatie. De datum 1526 sluit aan bij de context: zij gaat tien jaar vooraf aan de officiële vestiging van de Portugese Inquisitie (1536), op een moment waarop de druk op de nieuwe-christenen al intensifieerde en veel crypto-joden naar landen zochten waar zij openlijk tot het jodendom konden terugkeren.

Het Ottomaanse Rijk was inderdaad de voorkeurbestemming van deze ballingen. De sultans, in het bijzonder Bayezid II en daarna Soliman de Magnifieke, verwelkomden de Iberische joden vanwege hun handelsbekwaamheid, medische en diplomatieke vaardigheden. Saloniki, Constantinopel, Izmir en Adrianopel werden grote Sefardische brandhaarden waar het ladino eeuwenlang werd gehandhaafd. De geleidelijke integratie van deze gemeenschappen in het keizerlijke weefsel — tot aan een werkelijk gevoel van Ottomaanse burgerschap in de moderne tijd — is door recent onderzoek verfijnd geanalyseerd. De trajectorie die aan Joseph Cohen Belifante wordt toegeschreven, past precies in dit kader.

Dit stichtingsverhaal wordt op indirecte maar expliciete wijze bevestigd door zijn eigenlijke afstammeling. In een goedkeuring (haskamah) opgenomen in het werk Dibre David, reconstrueert Isaac Cohen Belinfante zijn eigen afstamming en vermeldt uitdrukkelijk Joseph Cohen Belinfante, vluchteling uit Portugal naar Turkije in 1526, als de voorvader waarop de lignée teruggaat. Deze getuigenis vormt geen archivale bewijsvoering in strikte zin — het is de familiale mémoire die de auteur zelf verslaagt — maar zij heeft kostbare documentaire waarde: zij vertelt ons dat in de 18de eeuw, in Amsterdam, de traditie levend en bewust van zichzelf was, van vader op zoon doorgegeven als een identitaire grondslag. Isaac is zoon van Elijah Cohen Belinfante, en het is in deze benoemde, opgeëiste erfenis dat zijn poëtisch werk zijn wortels vindt.

Een epistemische voorbehoud dient te worden aangetekend. Het verhaal van de vlucht van 1526 behoort in de huidige stand van het geverifieerde corpus waarover wij beschikken tot de doorgegeven mémoire: het is een genealogische traditie die met de geschiedenis aansluit, maar die wij niet kunnen steunen op een nominatieve archiefstuk in het kader van dit werk. Wij presenteren het daarom als een aannemelijk stichtingsverhaal — « volgens de familiale traditie » — waarvan de waarde zowel identitair als historisch is. Deze status neemt niets af van zijn reikwijdte: Sefardische genealogieën berusten vaak op een keten van mondelinge en gemeenschappelijke overdracht waarvan de betrouwbaarheid, hoewel niet absoluut, is gegrondvest in een werkelijke continuïteit van de lignages.

Indien het stichtende verhaal de lignatie naar het Ottomaanse Oosten oriënteert, bevond de best gedocumenteerde nakomelingschap van de naam Belinfante zich in de Verenigde Provinciën, waar vanaf de 17de eeuw een van de meest briljante Sefardische gemeenschappen van Europa floreerde. Amsterdam, bekend als het « Jeruzalem van het Noorden », ontving Portugese nieuwe-christenen die daar openlijk een joods leven heropenden, voorzien van synagogen, Hebreeuwse drukkerijen en geleerde instellingen.

Het is in deze omgeving dat de naam Belinfante zich duurzaam onderscheidde, met name in de drukkerij-, boekhandel- en pers-ambachten — activiteiten die karakteristiek waren voor de Nederlandse Sefardische elite, op het kruispunt van joodse cultuur en Hollandse Verlichting. Deze ambachten waren allerminst willekeurig: zij gaven uiting aan een relatie tot de tekst, zijn reproductie en verspreiding die constitutief was voor de Sefardische intellectuele roeping. De familie Belinfante telde aldus drukkers en uitgevers die bijdroegen aan het intellectuele leven van de Lage Landen, met de naamgeving zich uitstrekkend tot in het hedendaagse tijdperk.

De grote synagoge 'Eẓ Hayyim — « de Levensboom » — was de instelling rond welke het lot van Isaac Cohen Belinfante zich knoopte. Het was daar dat hij als darshan optrad, dat wil zeggen als prediker: een rol die in de Sefardische gemeenschap van Amsterdam de rabbijnse welsprekendheid, de beheersing van de bijbelse en talmudische tekst, en het vermogen om tussen de Wet en het dagelijkse leven voor een vaak meertalige en geleterde gemeente begrijpelijke verbanden te leggen, combineerde. De darshan is niet alleen een man van kennis; hij is een man van het openbare woord, een bemiddelaar tussen traditie en zijn contemporeinen. Dit ambt oefende Isaac Cohen Belinfante in Amsterdam uit gedurende decennia, totdat zijn dood op 7 september 1781.

De continuïteit tussen de Ottomaanse wortel van 1526 en de Nederlandse takken behoort tot het waarschijnlijke: zij is aannemelijk in het licht van Sefardische circulaties tussen het Levant en Noord-Europa, maar het volledige genealogische bewijs zou een archiefonderzoek vergen dat het kader van de onderhavige band overstijgt. Wat echter zeker is, daarentegen, is dat de gemeenschap van Amsterdam deze afstamming kende en voor waar hield: Isaac zelf stelde deze openlijk.

De achttiende eeuw is voor de Sefaradische gemeenschap van Amsterdam een periode van bijzondere literaire en intellectuele bloei. Het is in deze context dat de figuur van Isaac Cohen Belinfante volledig tot zijn recht komt — geboren rond 1720, zoon van Elijah Cohen Belinfante, gestorven in Amsterdam op 7 september 1781. Dichter, bibliofiel, darshan : dit driedubbel portret vat een leven samen dat gewijd was aan kennis en de schoonheid van de heilige taal.

Zijn gedrukte werk, bescheiden in omvang maar significant in bereik, is gestructureerd rond drie Hebreeuwse stukken die het Zakhor-corpus heeft bewaard en die de primaire bronnen van dit hoofdstuk vormen.

De eerste, Minḥat Nedavah — « Het vrijwillige offer » —, is een gedicht gedrukt in Amsterdam in 1764, samengesteld ter ere van de dichter David Franco Mendes. Deze titel verdient het om te worden gewaardeerd : de minḥah is het groffofferande, nederig en zonder bloed, die de Schrift voorschrijft als daad van eerbetoon; het bijvoeglijk naamwoord nedavah, « vrijwillig », onderstreept dat het gebaar niet voortvloeit uit verplichting maar uit de neiging van het hart. Door zijn gedicht aldus te betitelen, plaatst Isaac Cohen Belinfante zijn literaire hulde onder het teken van vrijgevige generositeit — en zegt daarmee iets over zijn opvatting van poëtische schepping : geen schuld, maar een gave. David Franco Mendes was zelf een centrale figuur in het Sefaradische-Nederlandse intellectuele leven, een hebreeuwse man van letters, vroege vertegenwoordiger van de Haskalah in Holland, wiens dramatische en poëtische werk een hele generatie inspireerde. Dat de eerste gedrukte tekst van Isaac Cohen Belinfante een huldegedicht aan deze oudergenoot is, onthult het bewustzijn dat hij zich inschreef in een levende traditie en een literaire gemeenschap.

Het tweede stuk, Gilah we-Ranen — « Vreugde en zang » —, is een epithalamium samengesteld in Amsterdam in 1777. Het epithalamium is het huwelijksgedicht : een genre dat tegelijk feestelijk en plechtig is, geworteld in de Hebreeuwse traditie van het Hooglied en de Spaans-Hebreeuwse middeleeuwse poëzie. Een epithalamium componeren betekent de schoonheid van taal in het dienst stellen van collectieve vreugde ; het betekent, door de pen, een van de grondgeboden van het jodendom vervullen, sameaḥ ḥatan ve-kallah, de bruidegom en bruid verblijden. Dat dit stuk laat in het leven van Isaac verschijnt — hij nadert dan de zestig — doet vermoeden dat zijn poëtische ader niet met de jaren uitputte en dat de gemeenschap hem bleef oproepen voor haar feesten.

Het derde stuk is het ernstigst : Ḥinnah — « Klaaglied » —, elegieën over de vernietiging van de Tempel, gedrukt in Amsterdam in 1768 en opgenomen in het gebedenboek Mishmerot ha-Layelah, « De wachten van de nacht ». De Kinot, de klaagliedjes over de vernietiging van de Tempel, vormen een van de oudste en hartverscheurendste genres van joods-liturgische poëzie. Ze worden voorgezegd op Tisha be-Av, de negende dag van Av, dag van vasten en universele rouw. Dat Isaac Cohen Belinfante eraan bijdroeg — en dat zijn elegieën geschikt werden bevonden om te worden opgenomen in een gemeenschappelijk gebedenboek — getuigt van het aanzien waarin hij door zijn tijdgenoten werd gehouden. Maar het zegt ook iets essentiëels over de lignée : een Belinfante, wiens voorvader twee eeuwen eerder voor vervolging was gevlucht, schreef in 1768 elegieën over de vernietiging van de Tempel. De herinnering aan de ramp — die het jodendom sinds 70 van de gewone jaartelling heeft gevormd — sluit in deze tekst aan bij de herinnering aan de Sefaradische ballingschap. Dit is geen toeval van de kalender : het is de diepe coherentie van een traditie die van verlies en trouw twee zijden van dezelfde munt maakt.

Voorbij deze drie stukken is het werk van Isaac Cohen Belinfante uitgebreider. Hij stelde twee preken in het Portugees samen — Sermão do Nada Moral (Amsterdam, 1761) en Sermão Moral Sobre o Temor Heroyco (Amsterdam, 1767) — getuigenis van dat Hebreeuws-Portugese tweetaligheid dat de intellectuele elite van de Sefaradische gemeenschap van Amsterdam kenmerkten, nog diep gehecht aan de Lusofone taal van hun voorouders. Hij schreef ook talrijke Hebreeuwse odes (shirim) gedrukt in werken van andere auteurs — gebruikelijke praktijk in dit milieu waar literatuur werd gebouwd door uitwisselingen, hommages en gekruiste parateksten. Tot slot herzag hij de siddur — het gebedenboek — van Sefaradische ritus gedrukt in Amsterdam in 1726 : een daad die zowel liturgisch als filologisch is, die diepgaande beheersing van Hebreeuwse grammatica en erkende autoriteit binnen de gemeenschap veronderstelt.

Het is zijn gedicht Kinyan Torah — « De verwerving van de Torah » — dat wellicht het volledige portret van de man geeft. Daaruit leren we dat hij schreef over de Talmud, de grammatica, de ethiek, de Kabbala en de filosofie. Deze opsomming is niet een lijst van ijdelheden : ze beschrijft een universele geest binnen de traditie, een man voor wie de heilige tekst zich niet sloot aan de deur van één discipline, maar zich opende in alle richtingen van joods denken. Dat deze man ook bibliofiel was — verzamelaar en bewaarder van boeken — voltooit zijn bepaling : Isaac Cohen Belinfante beperkte zich niet tot het produceren van teksten, hij hield van ze, zocht ze, bewaarde ze. In de wereld van het Hebreeuwse boek in Amsterdam had dit een zuiver gemeenschappelijke waarde.

Het onderdeel Cohen van de familienaam nodigt uit tot nadenken over de intellectuele en religieuze roeping die deze titel in zich draagt. In het geval van de Belifante is dit motief niet alleen symbolisch: het is gedocumenteerd. Isaac Cohen Belinfante werd inderdaad erkend als kohen binnen zijn gemeenschap, en het was als zodanig dat hij zijn teksten ondertekende, in het Hebreeuws aangeduid als « Yitzḥak ben Eliyahu Ḥizkiyahu ha-Kohen Belinfanti ». De titel ha-Kohen — « de priester » — gaat vooraf aan zijn patroniem: het is geen eretitel maar een fundamentele identiteitsaanduiding.

Deze traditie is allereerst die van mystiek en hermeneutiek. De Sefardische wereld was de bakermat van de Kabbala, deze « ontvangst » van esoterische wijsheid waarvan Joseph Dan een meesterlijke synthese heeft voorgesteld. Onder de belangrijkste figuren van dit denken ontwikkelde de Kastiliaanse kabbalista Joseph Gikatilla een hermeneutiek van taal en goddelijke namen van bijzondere diepgang. Deze achtergrond verlicht de verhouding die Sefardische priesterlijke families met de tekst, de letter en de naam onderhielden — een verhouding waarvan de samengestelde familienaam zelf als het ware een echo is. Dat Isaac Cohen Belinfante zelf over de Kabbala schreef, volgens wat zijn eigen gedicht Kinyan Torah vermeldt, toont aan dat deze achtergrond voor hem geen abstractie was maar een levende intellectuele praktijk.

De naam Cohen roept ook, in de grote geschiedenis van het Joodse denken, een bijzondere verhouding tot de Wet op. De kohanim zijn, in de talmudische traditie, onderworpen aan strengere zuiverheidsregels dan andere leden van de gemeenschap; zij zijn ook, symbolisch, de bewaarders van de goddelijke dienst. Deze positie tussen het volk en het heilige impliceert een verantwoordelijkheid van voorbeeldigheid. Men kan in de veelheid van genres die Isaac aansneed — preek, gedicht, lofrede, klaaglied, liturgische herziening — een uitdrukking van deze verantwoordelijkheid zien: hij beperkte zich niet tot één register, maar bood zijn gemeenschap het geheel van wat een leven gewijd aan de tekst kan voortbrengen.

Het is hier, evenals in het vorige hoofdstuk, passend om onderscheid te maken tussen symbolische horizon en aangetoonde afstamming. De naam Cohen roept onvermijdelijk belangrijke figuren uit het moderne Joodse denken op, zoals Hermann Cohen, grondlegger van de School van Marburg, wiens werk het judaïsme als religie van de rede trachtte te hervormen. Geen enkele bloedverwantschap tussen deze filosoof en de geslachtslijn Belifante wordt hier beweerd; het gaat erom het motief Cohen in zijn volledige culturele uitstraling in te schrijven, als symbolische horizon en niet als afstamming.

Het lot van de Sefardische lignées laat zich niet tot twee polen reduceren. Voorbij Amsterdam en Constantinopel verspreidde de Sefardische diaspora zich over een sterrenbeeld van mediterrane gemeenschappen, waarvan de geschiedenis, inmiddels goed gevestigd door onderzoek, de noodzakelijke achtergrond vormt voor elke genealogie van de Sefardische wereld — ook die van de Belifante.

Noord-Afrika, in het bijzonder, was een belangrijk gebied van Joodse hersamenstelling. In Tunesië, Algerije en Marokko ontwikkelden gemeenschappen een rijke Judeo-Arabische literatuur, waarvan Joseph Chetrit een overzicht heeft opgesteld. In Sousse is de geschiedenis van een eeuw Joods leven — van oriëntaliteit tot verwestelijking — in detail beschreven door Claire Rubinstein-Cohen. Deze werken tonen de plasticiteit van mediterrane Joodse identiteiten, verscheurd tussen oosters erfgoed en Europese invloed.

De intellectuele geschiedenis van het judaïsme van deze periode bevat ook haar opvallende rabbijnse figuren buiten de eigenlijke Sefardische wereld, zoals Yom-Tov Lipmann Heller, een rabbijn uit de zeventiende eeuw wiens portret de dynamiek van Joods Europees weten verlicht. Deze ijkpunten herinneren eraan dat de Sefardische diaspora zich inschikt in een bredere Joodse wereld, in constant dialoog tussen Ashkenazische, Sefardische en oosterse tradities.

Voor de lignée Belifante betekent deze pluraliteit dat de naam, door de eeuwen heen, trajecten kan hebben gekend die het archief niet allemaal heeft bewaard. Dit hoofdstuk streeft er niet naar de familie namentelijk aan deze Noord-Afrikaanse centra te verbinden ; het stelt het gevestigde kader ervan ter beschikking, opdat de lezer de omvang kan beoordelen van de wereld waarin een Sefardische lignée circuleert, zich transformeert en voortduurt.

Deze wereld is ook die waarin de waarde van gastvrijheid — hakhnasat orhim, de gastvrrijheid jegens de vreemdeling — een constitutieve rol speelde. De Sefardische diaspora was niet slechts een gemeenschap van vluchtelingen : zij was ook, op veel plaatsen, een gemeenschap die gasten ontving. De verbindingen tussen Sefardische centra, de circulatie van geleerden, boeken en manuscripten door de Middellandse Zee, vormden een netwerk van intellectuele en materiële solidariteit waarvan het onderzoek slechts nu begint de dichtheid te meten. Dat de eerste gedrukte publicatie van Isaac Cohen Belinfante een huldegedicht aan een voorganger is — Franco Mendes — en dat zijn liturgische elegieën in een collectief gebedenboek zijn opgenomen, zegt volop dat de waarde van betrokkenheid bij het collectieve leven voor hem geen abstract principe was maar een dagelijkse praktijk.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lineage Belifante als een exemplarisch geval — en, in zijn best gedocumenteerde vorm, bijzonder volmaakt — van de Sefardische voorwaarde. Naar verluidt ontstaan uit de vlucht van Joseph Cohen Belifante uit Portugal naar het Ottomaanse Rijk in 1526, concentreert zij in één naam de ervaring van verbanning, ballingschap en wederopbouw. Dit uitgangspunt, consistent met de historische context van de vervolgingen van de Portugese cristãos-novos, berust echter even zeer op overgedragen geheugen als op het archief: wij hebben het met de nodige voorzichtigheid gepresenteerd. Maar het werd overgedragen: Isaac Cohen Belinfante rapporteerde het zelf, twee eeuwen later, in een goedkeuring opgenomen in een geleerd werk. Het geheugen was hier niet verloren gegaan.

Rond deze kern heeft het Groot Boek de concentrische kringen van de Sefardische wereld ontplooid: de Iberische matrix van de verbanning, de Ottomaanse route van de ontvangst, de Nederlandse vertakking rond Amsterdam en Den Haag, en de bredere horizon van de Middellandse Zee- en Noord-Afrikaanse diaspora's. Het motief Cohen maakte het mogelijk de lineage in de dubbele traditie van het priesterschap en de kennis in te schrijven — van de Kastiliaanse Kabbala tot de filosofie van de rede — zonder ooit symbolische horizon en bewezen afstamming te verwarren.

Maar dit Groot Boek heeft ook, voor het eerst, de figuur aan het licht gebracht die deze lineage haar documentaire samenhang geeft: Isaac Cohen Belinfante, dichter, bibliofiel en darshan te Amsterdam, gestorven in 1781. Door zijn drie werken bewaard in het Zakhor Corpus — de Minḥat Nedavah van 1764, de Ḥinnah van 1768, en de Gilah we-Ranen van 1777 — heeft hij een spoor nagelaten dat zowel literair als liturgisch is: een ere-gedicht voor een gelijkhertigenaar, elegieën over de vernietiging van de Tempel, een bruidslied. Vreugde en rouw, trouw aan het verleden en viering van het heden: de drie registers van het Joodse bestaan, bij elkaar gehouden door één man.

Wat deze lineage beter dan alle andere heeft uitgedrukt, is de deugd van de kennis in dienst van de gemeenschap — wat de Hebreeuwse traditie Torah li-shema noemt, de studie van de Torah voor haarzelf, maar ook voor anderen. Isaac Cohen Belinfante hield zijn kennis niet voor zichzelf: hij predikte, stelde preken samen, herzag geboedenboeken, earde zijn gelijken door de pen, beweende openbaar de vernietiging van de Tempel en zong openbaar de huwelijken van zijn tijdgenoten. Daarin belichaamde hij een deugd die het Sefardische judaïsme door de eeuwen heen als een fakkel heeft gedragen: het geloof dat kennis geen privé-eigendom is maar een gemeenschappelijk goed, dat de geleerde een schuld heeft tegenover de gemeenschap die hem heeft gevormd, en dat de schoonheid van de Hebreeuwse taal een erfenis is om door te geven, niet om op te hopen. De Belifante-lineage, van Joseph die voor vervolgingen vlucht tot Isaac die de Tempel beweent en de huwelijken zingt, heeft deze schuld met trouw en elegantie nagekomen.

Toekomstig onderzoek, ondersteund door de analyse van Ottomaanse en Nederlandse gemeentelijke registers, alsmede door grondige studie van de Hebreeuwse handschriften van Amsterdam bewaard in grote openbare verzamelingen, zal dit beeld kunnen bevestigen, nuanceren of verrijken. Het materiaal is daar, levend.