Familie Baratz

De achternaam Baratz behoort tot de Hebreeuwse en Asjkenazische onomastiek, een terrein dat grote referentiewerken systematisch hebben verkend [Origins of Jewish Names ; Family Names in Israel ; The Book of Names]. De korte, tweelettergrepige vorm en de uitgang op -tz (transliteratie van het geluid ts, overeenkomstig de Hebreeuwse letter tsadé of de Jiddische spelling) plaatsen het in een grote familie van namen die wijd verbreid waren onder Joden uit Midden- en Oost-Europa.

Verschillende etymologische sporen moeten voorzichtig van elkaar onderscheiden worden. Het eerste verbindt Baratz met een verkorte of hypokoristieke vorm van een Hebreeuws voornaam, naar een procedure die goed bekend is in de Joodse onomastiek: veel achternamen zijn in werkelijkheid acroniemen (rashei tevot) die een formule of titel samenvatten. Het tweede spoor, in het Slavische en Jiddische domein, verbindt het geluid van de naam met wortels die het idee van wanorde, tumult of agitatie evokeert, een betekenis die men terugvindt in bepaalde Jiddische woordenboeken, een taal waarvan Jean Baumgarten de rijkdom van dialecten en lexicale plasticiteit heeft onderstreept [Baumgarten, 2002]. Het moet benadrukt worden dat geen van deze hypothesen als definitief kan gelden: de etymologie van Joodse achternamen is een terrein waar klankovereenkomst frequent tot misverstand leidt.

Wat echter wel vaststaat, is het historische kader van de fixering. Het Jiddisch, omgangstaal van een immense Joodse bevolking van de Weichsel tot de Dnjeper, diende als fonetische matrix voor de transcriptie van namen toen keizerlijke administraties hun registratie eisten [Baumgarten, 2002]. De spelling Baratz, met zijn kenmerkende uitgang, draagt het spoor van deze overgang van gesproken Jiddisch naar geschreven registers in Latijnse of Cyrillische karakters. De culturele renaissance van Joden in Midden- en Oost-Europa, bestudeerd door Delphine Bechtel, toont trouwens hoe zeer het taalkundig bewustzijn — Hebreeuws, Jiddisch en staatsvernaculairs — de Joodse identiteit structureerde op de drempel van de 19de en 20ste eeuw [Bechtel, 2002]. De naam Baratz is een object van deze taalkundige zowel als genealogische geschiedenis.

De Hebreeuwse naam van Joseph Baratz, יוסף ברץ, illustreert trouwens de spanning die eigen is aan deze gehele onomastiek: de eindstandige tsadé (ץ, eindvorm van צ) is een letter waarvan de fonetische waarde, scherp en sissend, het filter van het Jiddisch en de keizerlijke schrijvers is doorgegaan om de Latijnse spelling -tz op te leveren, onmiskenbaar. Het is diezelfde letter die in andere Asjkenazische achternamen de vormen -tz, -ts of -c oplevert, signaliserend aan de oplettende lezer een Hebreeuwse oorsprong onder Europese gedaante.

Om te begrijpen hoe een naam als Baratz zich heeft vastgesteld en werd doorgegeven, moet je terugkeren naar een beslissend keerpunt: de decreten die tussen 1787 en de jaren 1840 de Joden van de imperio's van Midden- en Oost-Europa dwongen een erfelijke familienaam aan te nemen. Tot dan toe berustte de traditionele Joodse naamgeving op het systeem van voornaam gevolgd door de naam van de vader (Isaac ben Abraham), verrijkt met bijnamen die op beroep, herkomstplaats of persoonlijke kenmerken wezen. De moderne staat, in haar verlangen naar fiscale, militaire en administratieve telbaarheid, legde naamvastheid op.

Deze verandering paste in het uitgebreide proces van emancipatie en transformatie van het jodendom dat onderzoek heeft aangeduid als de « geboorte van het moderne jodendom », waarvan Moses Mendelssohn een van de grondleggende figuren was [Bourel, 2004]. Het aannemen van een vaste naam was tegelijk een externe dwang en een instrument van burgerlijke integratie. Annie Kriegel heeft deze emancipatielogica geanalyseerd als een ambivalente beweging, waarbij toegang tot het burgerschap gepaard ging met een diepe herdefiniëring van Joodse zugehörigkeit [Kriegel, 1977]. De familienaam werd aldus het ontmoetingspunt tussen het verlangen naar burgerlijke erkenning en trouw aan een gemeenschappelijk geheugen.

In deze context behoren de Baratz naar alle waarschijnlijkheid tot het Oost-Asjkenazische gebied — Russisch Imperium, Tchertá ossedlosti (vestigingszone), Oekraïense en Moldavische regio's — waar de dichtheid van de Joodse bevolking en de vitaliteit van het Jiddisch de verspreiding van korte namen met fluitende uiteinden bevorderden. De precieze oorsprong van Joseph Baratz, geboren in 1890 in Coșnița in het gouvernement Kherson (tegenwoordig district Dubăsari, in Moldavië), verankert de familienaam in deze zone van dichte Joodse bevolking, op het snijpunt van Oekraïne en Bessarabië, waar het heder het leren van Bijbels Hebreeuws en dagelijks Jiddisch deed samengaan. Men moet zich echter hoeden voor elke lineaire reconstructie: dezelfde schrijfwijze kon op meerdere plaatsen onafhankelijk ontstaan, en latere migraties — naar West-Europa, Amerika en het Ottomaanse en latere Mandaatgebied Palestina — verspreidden dragers van de naam zonder directe verwantschapsbanden. De eenheid van de familienaam garandeert dus nooit de eenheid van de lignée.

De meest gedocumenteerde figuur die deze naam draagt is Joseph Baratz (יוסף ברץ, 8 mei 1890 – 14 december 1968), Zionistische pionier geboren in Coșnița in het gouvernement Kherson van het Russische Rijk — een plaats die tegenwoordig behoort tot het district Dubăsari in Moldavië. Opgeleid in een heder van zijn geboortedorp, sloot hij zich aan bij de beweging Tsiyon ha-Tsair (Jonge Sion) in Chișinău voordat hij in 1906, op zestienjarige leeftijd, naar het Ottomaanse Palestina immigreerde. Daar werkte hij achtereenvolgens op de velden van Petah Tikva en Rehovot, vervolgens als steenhouwer in Jeruzalem, Tel-Aviv, Atlit en Zikhron Ya'akov: al die plaatsen waar het pioniersbesef van de Tweede Aliya, in het zweet des aanschijns van handwerk, werd gesmeed.

Het was op 29 oktober 1910 dat Joseph Baratz, samen met tien mannen en twee vrouwen, deelnam aan de stichting van Degania, aan de oevers van de Jordaan ten zuiden van het Meer van Tiberias. Deze groep vormde de eerste kvutza — primitieve vorm van de kibboets — van het Land Israël. In zijn memoires getuigde Baratz van een ontstaan dat niets aan geïmporteerde ideologie te danken had: « De Kommuna was geen doctrine... Ze kwam niet van buiten naar ons, van andere volkeren, andere landen... Het is een lokale schepping van Eretz Israël. » Deze zin, die klinkt als een verklaring van intellectuele onafhankelijkheid, onthult iets essentieels in de ethos van Degania: de ervaring ging vooraf aan de theorie, de grond en de arbeid gingen vooraf aan het boek. Zijn vrouw Miriam, gezellin van het eerste uur, beaamde dit: « Het is geen theoretische benadering. » Het eerste kind dat op de kibboets werd geboren, was dat van Joseph en Miriam Baratz, een symbolisch feit dat de gemeenschap van Degania nooit heeft opgehouden te herdenken.

Buiten Degania diende Joseph Baratz zijn beweging als afgevaardigde: in Rusland in 1919, in de Verenigde Staten in 1921, in Oostenrijk in 1934, overal dragende het woord van het arbeidersZionisme in een tijd toen de grote beslissingen over de toekomst van de Yishouv zich even veel afspeelden in conferentiezalen van de diaspora als op de velden van Palestina. Gekozen in 1949 voor de eerste Knesset op de lijst Mapai — de arbeiderspartij die David Ben Gourion mee had helpen vormen —, behield hij zijn zetel niet bij de verkiezingen van 1951. Zijn hele leven bleef echter verankerd in Degania, waar hij op 14 december 1968 op achtenzeventigjarige leeftijd stierf.

Zijn getuigenis, voor het eerst in het Engels gepubliceerd in 1954 door uitgeverij Harvill Press onder de titel A Village by the Jordan: The Story of Degania, vervolgens opnieuw uitgegeven in 1960 voor het jubileum van Degania door Ichud Habonim in Tel-Aviv, vormt een van de waardevollste eerstehands bronnen over de beginselen van het collectieve landbouwwerk in het Land Israël. Eleanor Roosevelt, die Degania had bezocht, schreef een inleiding voor deze jubileumuitgave, stellende dat de « wens om samen te leven en gezamenlijk te delen » een verheven vorm van denken en vrijgevigheid in het handelen vertegenwoordigt. Dit Amerikaanse presidentiële getuigenis — komend van een vrouw die de twintigste eeuw in haar meest heftige convulsies had doorstaan — zegt iets over de universele draagwijdte die de westerse wereld destijds bereid was aan Degania's ervaring toe te kennen.

De grondlegging van Degania is onlosmakelijk verbonden met de joodse deugd van de ahavat ha-briot — de liefde voor de menselijke schepselen —, die de talmoedische traditie verbindt met de figuur van Hillel de Oude en die hier opnieuw gestalte krijgt in een concrete landbouwbroederschap. Dat de gronders van Degania geen boeken over de kvutza gelezen hebben, dat zij hun gemeenschappelijke leefwijze uitsluitend uit de beperkingen van arbeid en wederzijdse solidariteit hebben uitgevonden, zegt iets over de wijze waarop een voorouderlijke waarde zich, zonder het te weten, in een geheel nieuwe vorm kan herinvleshafigen. De betrokkenheid bij het gemeenschappelijk leven, een deugd die de joodse traditie van de tempelraden tot de raden van de gemeenschap (kehilla) heeft gedragen, vond hier zijn meest radicale uitdrukking: geen hiërarchie, geen privébezit, geen aparte individuele rekening.

Het is belangrijk op te merken dat niets ons toelaat de dragers van de naam Baratz in het algemeen genealogisch aan deze figuur te koppelen. Joseph Baratz illustreert eerder een exemplarische loopbaan — die van de Russischtalige joodse jeugd die, tussen pogroms en revolutionaire verwachtingen, voor de Zionistische agrarische utopie kiest. Zijn traject geeft de achternaam een bijzondere resonantie in de geschiedenis van de Yishouv en, daarboven, in die van de Israëlische nationale vorming.

De volledige geschiedenis van Degania zou ernstig worden aangetast als men Miriam Baratz, echtgenote van Joseph, niet de plaats zou toekennen die haar toekomt in dit verhaal. Zij was een van de twee vrouwen die aanwezig waren bij de oprichting van Degania in oktober 1910, in een groep waar tien mannen waren. Haar getuigenis over de kvutza — « het is geen theoretische benadering » — is niet slechts een bijkomstig woord maar een zelfstandige reflectie op de beleefde ervaring: het is de vrouw die plantte, verzorgde, het eerste kind van de kibboets ter wereld bracht, die hier spreekt met het gezag van iemand voor wie het ideaal geen abstractie is maar vlees en grond.

De herinnering aan de vrouwelijke pioniers van de Tweede Aliya (1904–1914) vormt een nog onvoldoende behandeld hoofdstuk in de geschiedenis van de Yishouv. Zij kwamen uit Oost-Europa aan met dezelfde bagage als hun kameraden — het onderwijs van de heder of de Russische middelbare school, het lezen van Tolstoj en de Slavische populisten, de overtuiging dat het werken van de grond het joodse volk zou regenereren — maar moesten bovendien strijden tegen de vooroordelen van hun eigen kameraden over hun vermogen om de zwaarste landbouwwerk uit te voeren. Miriam Baratz behoorde tot die generatie vrouwen die van Palestina een totale levenskeuze maakten en niet slechts een begeleiding van het mannelijke project. Haar voornaam, ontleend aan de profetes zus van Mozes, klinkt in de joodse traditie als die van de vrouw die de bevrijding zingt aan de oever van de zee, figuur van de collectieve vreugde na de beproeving. Zij stierf te Degania, nadat zij de kibboets door de Onafhankelijkheidsverlogen en decennia van nationale opbouw had zien gaan.

De beschikbare bronnen maken het niet mogelijk de exacte geboortedatum noch de sterfdag van Miriam Baratz met zekerheid vast te stellen. Wij onthouden ons daarom van enige ongecontroleerde datum.

Voorbij individuen inschrijft de familienaam Baratz zich in een veel breder intellectueel en maatschappelijk verhaal: dat van de intrede van de joodse wereld in de moderniteit. Maurice-Ruben Hayoun heeft dit « moderne jodendom » beschreven als het product van een vruchtbare spanning tussen trouw aan de traditie en openheid voor de Europese Verlichting [Hayoun, 1992]. De joodse families van Oost-Europa die namen droegen als Baratz werden doorkruist door alle grote keuzes van hun tijd: handhaving van de orthodoxie, aansluiting bij de Joodse Verlichting (Haskala), socialistische of bundistische betrokkenheid, zionisme, of assimilatie in de gastmaatschappijen.

Het moderne joodse denken heeft bovendien een centrale plaats gegeven aan de vraag naar de naam en het spoor. Catherine Chalier, in haar commentaar op het werk van Emmanuel Levinas, heeft aangetoond hoe de Hebreeuwse bron de naam beschouwt als plaats van een verantwoordelijkheid en overdracht, ver buiten haar functie van administratieve identificatie [Chalier, 2002]. Evenzo herinnerde Shmuel Trigano eraan dat de naamgeving, in de traditie van de Tora, deelneemt aan een orde van betekenis waarin de naam een toebehoren en een roeping grondvest [Trigano, 1991]. Een naam als Baratz dragen betekent dus, vaak zonder het te beseffen, zich inschrijven in deze lange joodse meditatie over wat het betekent om genoemd te worden en je door te geven.

Het is waarschijnlijk — hoewel het archief dit niet uniform kan documenteren — dat de Baratz naar gelang de takken en plaatsen verschillende lotgevallen hebben gekend: sommigen gebleven in de ban van de traditionele religie, anderen meegesleurd door de transatlantische migraties van het einde van de negentiende eeuw, nog anderen betrokken bij nationale bewegingen. Deze verspreiding van levenslopenlijnen is regel voor familienamen van het oostelijk Asjkenazische gebied, en de naam Baratz vormt daarop geen uitzondering. De zending van Joseph Baratz als afgevaardigde van de zionistische beweging naar het revolutionaire Rusland in 1919, vervolgens naar de Verenigde Staten in 1921 en naar Oostenrijk in 1934, tekent precies de aardrijkskunde van deze Russischtalige diaspora die het arbeiderszionisme trachtte te mobiliseren: van Moskou naar New York via Wenen, dezelfde gemeenschappen waaruit de pioniers van Degania afkomstig waren.

Geen geschiedenis van een Joods geslacht uit Oost-Europa kan zich ontrekken aan de ramp van de twintigste eeuw. De gemeenschappen van Oekraïne, Wit-Rusland, Polen en Moldavië — precies de regio's waar de naam Baratz vermoedelijk het meest verspreid was — werden door de Shoah vernietigd. Bessarabië en het gouvernement Cherson, waarvan Joseph Baratz afkomstig was, behoorden tot de gebieden die het zwaarst werden getroffen door de massamoorden van 1941–1942. Het literaire en herinneringsgetuigenis blijft hier onvervangbaar: het werk van Charlotte Delbo getuigt door zijn tragische soberheid van wat geen statistisch archief kan weergeven, de concentratiekampervaring en de onherstelbare breuk in de geslachten [Delbo, 1970].

Dit hoofdstuk behoort tot het register van het doorgegeven zowel als het documentaire, want voor veel families is wat van de naam overblijft niet meer de geboorteakte maar de mondelinge herinnering, het verhaal van de overlevenden en soms alleen de familienaam gegraveerd op een monument. De geografische spreiding — naar Israël, de Verenigde Staten, Latijns-Amerika, Frankrijk of Zuid-Afrika — heeft de Baratz van een boom in een sterrenbeeld veranderd. Elke tak heeft in haar gastland een broze continuïteit weten op te bouwen.

Voor de Baratz die in Palestina en later in Israël bleven, was de oorlog van 1948 een ander beproeving. Degania zelf werd tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog rechtstreeks bedreigd: in mei 1948 rukten Syrische kolonnes tot vlak bij de kibboets op voordat zij werden teruggedrongen. Joseph Baratz, toen achtenvijftig jaar oud, beleefde de oorlogsverklaring van de staat waarvan hij had bijgedragen aan het leggen van de fundamenten. Zijn verhouding tot de oorlog was die van een landman die nooit het gevecht had gezocht maar nooit had geweigerd te verdedigen wat hij had opgebouwd. Deze houding — noch abstract pacifisme noch bellicisme, maar concrete verdediging van een arbeidsgemeenschap — is representatief voor een bepaalde arbeidszionistische ethiek tegenover geweld.

Men moet zich hier voor alle hoede voor het doen van algemene genealogische stellingen: de eerlijke historicus erkent dat de reconstructie van de Baratz-afstamming vóór de grote breuken van de twintigste eeuw, gezien de beschikbare bronnen, grotendeels vermoedelijk blijft. Wat de herinnering doorgeeft — de gehechtheid aan een naam, de herinnering aan een plaats van herkomst, de trots op een pioniers- of geleerde afkomst — geldt als spoor, niet als bewijs. Het is precies deze verbinding tussen doorgegeven herinnering en schaarsheid van archief die het werk aan Joodse geslachtsnamen uit Oost-Europa bepaalt.

In de Staat Israël behoort de familienaam Baratz tot de namen van diasporische oorsprong die de nationale opbouw hebben vergezeld. De referentiewerken op het gebied van naamkunde — die van Abraham Stahl over de oorsprong van Joodse namen, van M. H. Eshel over familienamen in Israël, en van Ariel over de meest voorkomende patroniemen — maken het mogelijk de naam in het landschap van Hebreeuwse en gehebreeuwste namen van het land in te passen [Origins of Jewish Names ; Family Names in Israel ; The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel].

Het Israëlische geval biedt een bevoorrecht observatorium voor het lot van diasporische patroniemen. Een deel van de immigranten, in de drang van de nationale wedergeboorte, hebreeuwsten hun naam om de sporen van de verbanning uit te wissen ; anderen daarentegen behielden hun oorspronkelijke familienaam als herinnering aan de diaspora waaruit zij afkomstig waren. Het behoud van de naam Baratz, in zijn traditionele vorm, getuigt van deze keuze voor continuïteit. De taalkunde van het Hebreeuws, zoals deze door Moshe Bar-Asher is onderzocht voor de Hebreeuwse componenten van Joodse talen, herinnert ons eraan dat het Hebreeuws nooit opgehouden heeft de Joodse namen door te dringen, zelfs in hun meest afgelegen volkstaalevormen [Bar-Asher, 1992].

Het is opvallend dat Joseph Baratz zelf zijn familienaam niet wijzigde toen hij emigreerde en gedurende zijn hele leven in Palestina en vervolgens in Israël: hij bleef ברץ, Baratz, en weigerde zo stilzwijgend de systematische hebreeuwsing die sommigen van zijn tijdgenoten in naam van de nationale wedergeboorte aanvaarden. Deze discrete keuze zegt iets over de relatie van deze man tot zijn eigen geheugen: het spoor van Coșnița, van de heder, van het Jiddisch van Bessarabië, bleef behouden in dit eenvoudige suffix -tz, dat een hele verdwenen beschaving samengevat. Dit hoofdstuk is degelijk onderbouwd in zoverre het steunt op referentiewerken op het gebied van naamkunde, die de aanwezigheid en verspreiding van de naam documenteren. Het bevestigt het Hebreeuwse karakter van de naamstam zoals opgetekend in de hedendaagse databases [Q4077946 — Wikidata], terwijl het deze opnieuw in de levende dynamiek van een samenleving plaatst waar de namen voortdurend in dialoog zijn tussen de erfenis van de verbanning en de bevestiging van een nieuwe identiteit.

Joseph Baratz (יוסף ברץ, 8 mei 1890 – 14 december 1968) — Zionistisch pionier en Israëlisch politicus, geboren in Coșnița in het gouvernement Kherson van het Russische Keizerrijk (nu district Dubăsari, Moldavië). Opgeleid in een heder en lid van de Jonge Sion-beweging in Chișinău, emigreerde hij in 1906 naar Ottomaans Palestina. Hij behoorde tot de tien mannen en twee vrouwen die op 29 oktober 1910 Degania oprichtten, de eerste kibboeats van Israël. Auteur van A Village by the Jordan: The Story of Degania (Harvill Press, 1954 ; heruitg. Ichud Habonim, 1960), diende hij ook als zionistisch emissaris in Rusland, de Verenigde Staten en Oostenrijk, en werd gekozen in de eerste Knesset in 1949 op de Mapai-lijst. Hij stierf in Degania Alef, de kibboeats die hij nooit verlaten had.

Miriam Baratz (precieze data's onbekend) — Echtgenote van Joseph Baratz en een van de twee vrouwelijke medeoprichters van Degania in oktober 1910. Haar getuigenis over de kvutza — stellende dat het gemeenschapsleven van Degania niet voortkwam uit een theoretische benadering maar uit concrete ervaring — vormt een primaire bron over de oorsprong van de kibboeatsbeweging. Zij bracht ter wereld het eerste kind dat in Degania werd geboren, een symbolisch feit in de geschiedenis van de kibboeats. Haar stem, veel te lang verborgen achter die van haar man, vertegenwoordigt de herinnering van de vrouwelijke pioniers van de Tweede Aliya, zonder wie het avontuur van Degania niet mogelijk zou zijn geweest.

Aan het einde van deze zoektocht blijkt de lineage Baratz minder een continue genealogie dan wel een prisma te zijn waardoor de hele geschiedenis van de moderne joodse wereld zichtbaar wordt. Van de geforceerde vastlegging van familienamen in de imperium's van Oost-Europa tot de nationale wedergeboorte in het Land Israël, van het vernaculaire Jiddisch tot het herontdekte Hebreeuws, van burgerlijke emancipatie tot catastrofe en wederopbouw — de naam Baratz draagt in zich de grote breuken en grote hopen van een zich verplaatsend volk.

De eerlijkheid van de historicus gebiedt te erkennen wat de beperkingen van deze onderneming zijn. De precieze etymologie van de naam blijft onzeker, oscillerend tussen Hebreeuwse en Jiddische hypothesen [Baumgarten, 2002]. De genealogische continuïteit blijft, vóór de twintigste eeuw, grotendeels buiten bereik van het archief. Maar wat men niet met zekerheid kan vaststellen, kan men ten minste met nauwkeurigheid in het licht plaatsen: de naam Baratz is een Hebreeuwse naam uit het oostelijke Asjkenazische gebied [Q4077946 — Wikidata], gedragen door exemplarische trajecten — waaronder die van de pionier Joseph Baratz van Degania —, en ingeschreven in de lange joodse meditatie op naamgeving en overdracht [Chalier, 2002 ; Trigano, 1991].

Van al de waarden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het de betrokkenheid bij het collectieve leven — kehilla, gemeenschap, betrokkenheid van elk individu in het gemeenschappelijk lot — die de lineage Baratz het best heeft belichaamd. Niet als abstractie, maar als levend vlees: tien mannen en twee vrouwen die besloten dat hun rekening niet gescheiden was van die van hun buur, en op zand en vulkanische rots van de Jordaan een communautaire vorm oprichtten die niets aan boeken verschuldigd was en alles aan arbeidersolidariteit. Joseph Baratz was geen wijze in de traditionele zin — hij was noch rabbi noch halakische beslissingsnemer —, maar hij droeg in daden uit deze oude joodse overtuiging dat de wereld door solidariteit tussen mensen wordt gehouden, lo tov heyot ha-adam levado: het is niet goed dat de mens alleen is. Daarin, en voorbij de grenzen van het arbeiderszionisme heen, verbindt hij zijn unieke lot met de collectieve herinnering van Israël.

Het Grote Boek van de Baratz blijft van nature een open boek. Elke tak, elke familie kan er zijn herinnering, zijn handeling, zijn getuigenis aan toevoegen. Want in de joodse traditie is een naam nooit voltooid: het is een belofte die wordt doorgegeven.