Familie Bahorjudà

De enige vaste bevestiging van de familienaam Bahorjudà komt uit het werk van Samuele Schaerf, gepubliceerd in Florence in 1925 onder de titel I cognomi degli ebrei d'Italia. Dit dunne maar belangrijke geschrift vormt de eerste systematische inventarisatie van Joodse familienamen in het schiereiland. Schaerf verzamelde daarin, op basis van gemeenschapsregisters, burgerlijke stand en familiegeheugen, de achternamen van Italiaanse Joden, stellende zich ten doel soms hun geografische of linguïstische oorsprong aan te geven.

De opname van Bahorjudà in deze catalogus geeft hem een onweerlegbare documentaire status: de naam heeft bestaan, werd gedragen, doorgegeven, geregistreerd. Dit is het vaste fundament waarop al het overige rust. Dat de naam zeldzaam is — hij verschijnt niet onder de grote families van de gemeenschappen van Rome, Venetië of Livorno — getuigt misschien van een bescheiden, discrete lignee, van diegenen die de gewone draad van een volk vormen zonder monumentale sporen na te laten. Maar juist deze discretie roept een vorm van bescheidenheid op in de blik van de historicus: erkennen dat een Joods leven dat het waard is verteld te worden, niet illustrious hoeft te zijn geweest.

Schaerfs werkwijze zelf behoort tot een deugd die lange tijd door de Joodse traditie is gekweekt: zorg voor de herinnering aan namen. Van de Bijbelse genealogieën tot de registers van de gemeenschappen, het benoemen en gedenken van degenen die waren, is een daad van trouw. Door zelfs de meest vervaagde familienamen op te tekenen, neemt de inventaris van 1925 deel aan deze collectieve plicht van zakhor [Yerushalmi, 1984].

Om Bahorjudà te begrijpen, moet het in de geschiedenis van Joodse Italiaanse namen worden geplaatst. Het schiereiland was sinds de Oudheid een van de oudste centra van de diaspora, en zijn Joodse bevolking stratificeerde zich door de eeuwen heen: Joden van Italiaanse stam ("italkim") van Romeinse origine, Asjkenazi's uit het Noorden, Sefardim verdreven uit Spanje in 1492 en later uit Portugal, en Joden uit Noord-Afrika en het Levant, met name naar de vrije haven van Livorno.

De patroniem Bahorjudà draagt de sporen van deze verscheidenheid. De component Bahor — uit het Hebreeuws bekhor, de eerstgeborene — komt frequent voor in Sefardische en Noord-Afrikaanse gebieden, waar Bahor of Bohor werd gebruikt als voornaam gegeven aan de oudste zoon, met name in de gemeenschappen van Noord-Afrika en het Ottomaanse Rijk. De component Judà verwijst naar de stamvader Juda. De samenvoeging van beide suggereert een lignage die op een gegeven moment de voornaam van een stamvader-stichter — "Bahor, zoon van Juda" of "Bahor Yehuda" — in een erfelijke naam crystalliseerde. Deze hypothese, aannemelijk gezien de bekende mechanismen van naamvorming, blijft conjecturaal zonder precieze aktes.

Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de Joodse maatschappij van de Italiaanse Renaissance, verre van slechts een object van tolerantie of vervolging te zijn, een eigen identiteit ontwikkelde, gearticuleerd rond het gezin, de synagoge en de kennis [Bonfil, 1994]. In deze wereld was de naam niet neutraal: hij plaatste het individu in een ketens van afkomst, verbindend elke drager met de herinnering aan Juda, dat wil zeggen met het hart zelf van de identiteit van Israël. Judà in zijn naam dragen, was het dragen van de naam van het hele volk — de bescheidenheid van een bepaalde familie aansluitend bij de trots van een collectieve toebehoring.

Welke plaats de familie Bahorjudà ook mocht kiezen, haar leven werd onvermijdelijk gestructureerd door de instellingen van de kehillah, de georganiseerde gemeenschap. De werken van Robert Bonfil hebben dit collectieve leven helder gemaakt: de synagoge als spiritueel en sociaal centrum, de liefdadigheidsbonden (ḥevrot), wederzijdse hulp, het onderwijs aan kinderen en het gezag van de rabbijnen in de interpretatie van de Wet [Bonfil, 1994].

Hier tonen zich de meest constante deugden van het Italiaanse judaïsme. De tsedaka — die men te eng met « liefdadigheid » vertaalt terwijl zij vooral « gerechtigheid » betekent — structureerde het gemeenschapsleven: de bonden zorgden voor zieken, voorzagen arme meisjes van een uitzetgoed, begroeven de doden, kochten gevangenen vrij. Een bescheiden familie als de Bahorjudà nam deel aan dit netwerk van solidariteit, niet als schitterende weldoener, maar als lid van een lichaam waarin ieder naar vermogen bijdroeg. Deze betrokkenheid bij het gemeenschapsleven — de zorg voor de ander — vormt een van de diepste uitdrukkingen van de joodse Wet, die persoonlijk heil ondergeschikt maakt aan verantwoordelijkheid jegens anderen [Bonfil, 1994].

Armand Abécassis heeft benadrukt dat het joodse denken ethiek en het heilige nooit scheidt: God dienen betekent vooral verantwoording afleggen voor het gelaat van de ander [Abécassis, 1987]. Léon Askénazi stelde op zijn beurt dat de joodse traditie minder wordt doorgegeven als een lichaam van leerstellingen dan als een manier om de wereld te bewonen, van generatie op generatie [Askénazi, 1999]. Een onbekende lignage als die van de Bahorjudà was op haar schaal een van de schakels van deze stille overdracht.

Het Joodse Italië was een buitengewone bron van geschreven cultuur. Nog vóór de uitvinding van de boekdrukkunst produceerden Joodse schriftgeleerden daar handschriften van grote schoonheid, zoals Giulia Tamani heeft aangetoond in haar studies over verlichte Hebreeuwse handschriften van het schiereiland [Tamani, 2010]. Bijbels, talmudische verhandelingen, geboekenboeken en filosofische werken circuleerden van hand tot hand, gekopieerd, geannoteerd, doorgegeven als erfenis.

Het is niet aangetoond dat de familie Bahorjudà geleerde of beroemde kopiisten voortbracht; het zou oneerlijk zijn dat voor te geven. Maar de naam zelf, dragend de inschrijving van Judà, verbindt haar met de cultuur van het Boek, want Juda is ook, in de traditie, de figuur van degene die het woord neemt en borg staat (Genesis 44). Colette Sirat heeft eraan herinnerd hoe veel de middeleeuwse Joodse filosofie alleen kan worden begrepen door de materiële geschiedenis van haar handschriften, deze fragiele objecten waarin de gedachte van Israël zich heeft afgezet [Sirat, 1983]. En Maurice-Ruben Hayoun heeft de continuïteit aangetoond van een Joodse filosofische reflectie gevoed door dit geschreven erfgoed, van Al-Andalus tot Italië en daarbuiten [Hayoun, 2023].

In deze context was de bijdrage aan kennis — talmudische, literaire, filosofische — de voornaamste deugd van de Joden van Italië. Zelfs een familie zonder ondertekend werk nam deel aan deze beschaving van de tekst: door religieuze alfabetisering, door de scholing van kinderen, door de verering van het boek. Het is een van de grote krachten van het Joodse geheugen dat het studeren tot een daad van vroomheid heeft gemaakt die voor iedereen toegankelijk is, en niet het voorrecht van een elite.

De component Bahor van de patroniem nodigt uit om het zicht te verbreden buiten Italië, naar de Sefardische en Magrebijnse diaspora's waar deze voornaam bijzonder levendig was. De vrijhaven van Livorno, bestudeerd door Lionel Lévy, was een draaischijf die Italië verbond met Noord-Afrika, Amsterdam en Tunis: de « Portugese joodse Natie » floreerde daar, en veel Livornese Joden vestigden zich vervolgens in Tunis en Algerije [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Het is aannemelijk — hoewel het archief dit niet bevestigt voor deze specifieke familie — dat een naam die Bahor en Judà mengde, langs deze maritieme routes circuleerde, waarbij Italië en de Maghreb één culturele en commerciële ruimte vormden. De gemeenschappen van Tlemcen, beschreven door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000], en van Sidi Bel Abbès, waarvan de rabbijnse archieven zijn bewaard gebleven [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès], getuigen van de rijkdom van dit Noord-Afrikaanse jodendom waar de voornaam Bahor/Bohor algemeen was. Deze hypothese van een rondreizende naam blijft een aangenomen redactionele veronderstelling, aangeboden aan de lezer als een spoor en niet als een feit.

Wat deze circulaties echter met zekerheid onthullen, is een voortdurende deugd: de verhouding tot de vreemde en gastvrijheid. Livorno ontving de ballingen uit Portugal, de vluchtelingen van de Inquisitie, handelaren van alle herkomst. De economische activiteit van joodse handelaren was daar onafscheidelijk verbonden met een ethiek van gastvrijheid en solidariteit tussen verspreide gemeenschappen [Lévy, 1999]. Het joodse volk, getest door ballingschap, wist van de ballingschap van anderen een gelegenheid voor broederschap te maken.

Iedere familiegeschiedenis heeft zijn schaduwzijden, en eerlijkheid gebiedt deze te benoemen. Van de familie Bahorjudà kennen we met zekerheid alleen de naam en zijn vermelding bij Schaerf. Al het overige — gezichten, beroepen, vreugde, rouw — is verloren gegaan in het stilzwijgen van de archieven. Dit stilzwijgen is geen tekort van het verhaal: het is het verhaal. Het spreekt over de toestand van de overgrote meerderheid van de Joden, die leefden, baden en gaven door zonder ooit in geschiedenisboeken terecht te komen.

Dominique Natanson heeft door zijn werk van gedenken en onderwijs herinnerd hoe belangrijk het is deze anonieme existenties van vergetelheid te redden, hen een naam en waardigheid terug te geven [Natanson, 1997]. De twintigste eeuw, met de Shoah en de omwentelingen van mediterrane gemeenschappen, verzwolg hele geslachten waarvan soms slechts een regel in een register overblijft. Gedenken aan Bahorjudà is dus een gebaar vervullen dat de joodse traditie voor heilig houdt: weigeren dat de naam van een wezen geheel verdwijnt.

Hier uit zich de uiteindelijke deugd, die alle andere omvat: de trouw. Trouw aan de keten der generaties, aan het verbond, aan de naam die werd ontvangen en doorgegeven. Yerushalmi heeft aangetoond dat het joodse geheugen niet primair berust op kritische geschiedenis maar op liturgie en rituaal, op de herhaling die het verleden heden maakt [Yerushalmi, 1984]. Door in haar naam zelf de oudste (Bahor) en Juda (Judà) te dragen, schreef deze familie de voorrang en continuïteit in het hart van haar identiteit — alsof de naam zelf een gelofte van trouw was.

Aan het einde van deze reis, wat kan men onthouden van de familie Bahorjudà ? Weinig feiten, maar een diep gevoel. Een naam waarvan Schaerf in 1925 de authenticiteit heeft vastgesteld [Schaerf, 1925], samengesteld uit Bahor, de eerstgeborene, en Judà, de stamvader van Israël. Rond deze vaste kern ontvouwt de geschiedenis van de Joden in Italië en hun mediterrane diaspora's een hele wereld van gemeenschapsleven, geschreven kennis, solidariteit en trouw.

Van al de deugden die de Joodse traditie heeft gedragen, is het de trouw aan de herinnering en de overleving die deze familie het best heeft uitgedrkt — niet door glorieuze werken die geen archief haar toeschrijft, maar door het feit van haar naam zelf : een naam die, door de oudste en Juda te verbinden, de voorrang van erfenis en de continuïteit van het verbond uitdrukt. In haar bescheidenheid belichaamt de familie Bahorjudà deze nederigheid van obscure families die samen ervoor hebben gezorgd dat een volk door eeuwen en continenten voortbestond.

Zoals Yerushalmi schreef, wat Israël in stand heeft gehouden, is niet zozeer de geschiedenis als wel de herinnering — dat gebod om te gedenken dat elke generatie doorkruist [Yerushalmi, 1984]. Door aan deze bijna uitgewiste naam opnieuw stem te geven, gehoorzaamt dit Grote Boek slechts, op zijn eigen manier, datzelfde gebod : zakhor. En misschien is dit wel de mooiste eerbetoon dat men aan een familie kan brengen waarvan alleen een naam is overgebleven : het waardig achten om verteld te worden.