Familie Avitan

De etymologie van de naam Avitan heeft verschillende interpretaties opgewekt die, verre van elkaar uit te sluiten, juist de lagen blootleggen van de joodse aanwezigheid in de Maghreb. Een eerste interpretatie, Hebreeuws, ontleedt de naam in Avi (אֲבִי, « mijn vader » of « vader van ») gevolgd door een element dat zou kunnen verwijzen naar een oud antroponiem ; deze lezing plaatst Avitan in de lange reeks van joodse patroniemen gebouwd op het woord av, « vader », zoals Aviad, Avital of Avidan. Het is deze Hebreeuwse dimensie die moderne repertoria eerst vasthouden [Q53146788 — Wikidata].

Een tweede lezing, die vele specialisten in Magrebijnse onomastiek prefereren, ziet in Avitan een toponymische en Berberse oorsprong : de naam zou afstammen van een plaatsnaam of een stam uit het zuiden van Marokko, waarbij de vorm Aït (« diegenen van », « de zonen van » in het Berbers) terugkeert in talloze namen van joodse families uit de Atlas en de Souss. De Joden van de Maghreb hebben immers eeuwenlang geleefd in een linguïstische en sociale symbiose met de Berbeerssprekende bevolking, waarbij zij hun toponymen en hun patronimische syntaxis adopteerden zonder iets van hun religieuze identiteit te verliezen. Deze porositeit, verre van een verdunning te zijn, getuigt van een bijzondere manier om het land van ballingschap te bewonen : die van een volk dat overal weet het landschap tot het zijne te maken zonder zijn verbond te verloochenen.

Het onderzoek naar de joodse samenlevingen van de Maghreb heeft aangetoond hoe zeer deze wereld « een wereld in beweging » was, doorkruist door interne migraties, maatschappelijke hercomposities en voortdurende uitwisselingen tussen de kuststeden en de valleien van het binnenland [Sociétés juives du Maghreb moderne, Taïeb, 2000]. De naam Avitan, met zijn zeer ambiguïteit — Hebreeuws voor de enen, Berbers voor de anderen —, is het zegel van deze geschiedenis. En de Hebreeuwse component van het Judeo-Arabisch, bestudeerd voor het naburige Algerije, herinnert eraan dat deze gemeenschappen de heilige taal levend hielden tot in hun dagelijks vernaculair, zodat het Hebreeuws voortdurend het Arabisch en het Berbers dat zij spraken voedde [La composante hébraïque du judéo-arabe algérien, Bar-Asher, 1992]. De studie — talmud Torah — was hier geen zaak van elite : zij doortrok de taal zelf van het volk.

De Avitan worden voornamelijk geattesteerd in het zuiden van Marokko — regio van Marrakech, de Souss, de presaharische valleien en steden als Taroudant, Tiznit of Ouarzazate — evenals, door latere migratie, in Casablanca en in de grote centra. Deze gemeenschappen van het bled (het achterland) leefden van gespecialiseerde ambachten en handel: goudsmederij, metallurgie, colportage tussen berberdorpen, looierij, handel in dadels en amandelen. De status van dhimmi — beschermd, maar ondergeschikt — omlijstte hun bestaan, met zijn lasten en kwetsbaarheden, maar ook een werkelijke gemeenschappelijke autonomie onder het gezag van hun rabbijnen.

In deze maatschappijen werd het juridische en religieuze leven gestructureerd door de halakha, toegepast door rabbijnse rechtbanken (battei din) waarvan de uitspraken huwelijken, erfenissen en handelsgeschillen regelden. De geschiedenis van de joodse maatschappijen van de Maghreb toont aan dat deze instellingen geen louter overblijfselen waren: zij vormden het skelet van een dicht collectief leven, waar solidariteit — de 'arévout, onderlinge verantwoordelijkheid — niet een abstract ideaal was maar een dagelijkse praktijk [Sociétés juives du Maghreb moderne, Taïeb, 2000]. De liefdadigheidsgilden (ḥevrot), belast met hulp aan de armen, het uithuwen van wezen en het begraven van de doden, belichaamden de tsedaqa — deze rechtvaardigheid-liefdadigheid die, in de traditie van Israël, geen vrijwillige weldadigheid is maar een plicht. Waar de archieven die namentlijk aan de Avitan zijn gewijd ontbreken, kan men hen op rechtmatige wijze dit gedocumenteerde kader teruggeven: dat van een bescheiden en vroom gezin van een landelijk en stedelijk judaïsme van het Zuiden, trouw aan hun synagogen en hun heiligen.

Want het zuiden van Marokko was ook het land van de verering van de tsaddiqim, deze rabbijnse heiligen wier graven, verspreid in de bergen, pelgrimages (hilloula) aantrokken die hele families bijeenbrachten. Deze volksfrömmigkeit, die nauwgezette naleving van de Wet vermengde met affectieve gloed, vormt een van de meest aantrekkelijke trekken van het judaïsme waarvan de Avitan deelgenoot waren — een vroomheid die de eis van studie wist te verbinden met de warmte van het hart.

De wereld waaruit de Avitan kwamen, was een wereld van mondelinge en schriftelijke overdracht. Men bad in het Hebreeuws, men commentarieerde in Judeo-Arabisch, men zong piyyoutim (liturgische gedichten) waarvan sommige teruggingen tot middeleeuws Spanje, van generatie op generatie doorgegeven. De Sefardische traditie, waarvan de Marokkaanse gemeenschappen een van de grote bewaarplaatsen waren na de uitzetting van 1492, had van geheugen een kunst gemaakt: geheugen van teksten, geheugen van melodieën, geheugen van voorouders. Onderzoeken naar de geschiedenis van Joden van Hispanisch-Portugese afkomst hebben aangetoond hoezeer deze herinneringscultuur voor de uitgewekenen uit Iberia en hun nakomelingen een vorm van verzet tegen uitwissing was [Sefardica, Yerushalmi, 1998].

In families zoals de Avitan verliep deze overdracht via de ḥeder en de lokale yeshiva, waar jongens vanaf jongs af de Torahlezing leerden, en voor de meest begaafden daarna de talmuddische dialectiek. De talmuddische kennis, de bijdrage aan het Joodse denken, was niet het monopolie van de grote centra: het leefde ook in de dorpen van de Atlas, waar rabbijnen-ambachtslieden studie en handarbeid combineerden, volgens het oude ideaal van de wijze die zijn brood met eigen handen verdient. Deze bescheidenheid van kennis — eruditie zonder hoogmoed, studie als dienst en niet als onderscheiding — behoort geheel tot de ethos die deze gemeenschappen hebben nagelaten.

De taal zelf droeg deze trouw. Evenals het Jiddisch voor de Joden van Oost-Europa een « zwervende taal » was, levend en creatief [Le Yiddish, Baumgarten, 2002], was het Judeo-Arabisch van de Avitan en hun buren het middel van een hele cultuur, geweven uit heilig Hebreeuws en dagelijks Arabisch, waar elk spreekwoord, elk wiegenlied, elke zegensgroet de vernieuwde verbintenis van een volk met zijn geheugen zei.

De twintigste eeuw ontwrichtte deze wereld. De vestiging van het Franse protectoraat in Marokko in 1912, de schoolvorming door de scholen van de Alliance israélite universelle, vervolgens de grote migraties na 1948 en vooral in de jaren 1955-1967, ontvolkten in enkele decennia de joodse dorpen van het Zuiden. De Avitan, evenals tienduizenden gezinnen, verlieten het land van hun voorouders voor Israël, Frankrijk en Canada. Het was een massale, vaak pijnlijke uittocht, die een aanwezigheid van twee keer duizend jaar beëindigde.

Deze intrede in de moderniteit verlengde, op zijn Maghrébijnse manier, de grote emancipatiebeweging die de judaïsmen van Europa sinds de achttiende eeuw had getransformeerd. De logica's van emancipatie — de overgang van gemeenschappelijke status naar burgerstatus, de toegang tot school en tot de taal van de staat — zijn geanalyseerd als een van de grote drijfveren van de moderne joodse geschiedenis [Les Juifs et le monde moderne, Kriegel, 1977]. Wat Moses Mendelssohn voor het Duitse judaïsme had vertegenwoordigd — de intrede in de omringende cultuur zonder verloochening van trouw [Moses Mendelssohn, Bourel, 2004] —, beleefden de Joden van Marokko op hun beurt, maar in de verscheuring van de ballingschap in plaats van in de continuïteit van een behouden land.

Hier moet de schaduw worden genoemd. De joodse geschiedenis van de twintigste eeuw wordt doorkruist door de catastrofe: onder de bezetting ondergingen de Joden van de Maghreb de antisemitische wetten van Vichy, de uitsluiting van scholen en beroepen, de dreiging van de kampen. De getuigenissen over de concentratiekampwereld, zoals die van Charlotte Delbo, die aangrijpend is, herinneren aan de afgrond waar het gehele joodse volk in die jaren aan de rand van stond [Auschwitz et après, Delbo, 1970]. Dat de gemeenschappen van Zuid-Marokko voor het grootste deel waren behoed voor deportatie, hield hen niet buiten de angst en de vernedering — en de herinnering aan die jaren maakt deel uit van het eerlijke verhaal van een lignée.

In Israël is de naam Avitan vandaag stevig vastgesteld: de Israëlische onomastische naslagwerken tellen hem onder de van kracht zijnde achternamen in de moderne staat, gedragen door families uit de Marokkaanse immigratie [The Book of Names — 200 Most Popular Surnames in Israel, Ariel, 1997 ; Family Names in Israel, Eshel, 1967]. Deze naturalisering van een Maghreebse naam in de hedendaagse Hebreeuwse onomastiek illustreert het proces waarbij de familienamen van de diaspora integraal onderdeel zijn geworden van de Israëlische samenleving [Origins of Jewish Names, Stahl, 2005].

De Avitan's participeerden, evenals het geheel van de Noord-Afrikaanse immigratie, in de opbouw van het land — vaak eerst gevestigd in ontwikkelingssteden, de moshavim en populaire wijken, voordat een geleidelijke sociale opstijging over de generaties heen plaatsvond. Deze betrokkenheid bij het collectieve leven, deze bijdrage aan de bouw van een nationale thuishaven na de ondergang van een wereld, verlengstuk van een oude deugd: betrokkenheid bij de gemeenschap, weigering van terugtrekking, de wil om op te bouwen. In Frankrijk als in Canada behielden andere takken Marokkaanse rituele synagogen, wederzijdse hulpverenigingen, studieclubs, voortdurend de dubbele trouw aan de herinnering aan de oorsprong en aan de eis van het nieuwe burgerschap.

Deze manier om hier en elders bij elkaar te houden, trouw en openheid, raakt aan wat het hedendaagse Joodse denken het rapport tot de ander als grondslag van de ethiek heeft genoemd. De meditatie van Emmanuel Levinas over de verantwoordelijkheid tegenover de ander, geput uit de Hebreeuwse bron [La trace de l'infini, Chalier, 2002], geeft een filosofisch taalgebruik aan wat deze families zonder theoretisering praktiseerden: de ontvangst van de vreemdeling, de zorg voor de naaste, de Wet begrepen niet als beperking maar als oproep tot gerechtigheid [Philosophie de la Loi, Trigano, 1991].

Een familienaam is niet slechts een etiket: het is een samenvatting van geschiedenis. Die van de Avitan zegt, in zijn etymologische onzekerheid zelf, de rijkdom van een judaïsme aan de grens — tussen het Hebreeuws en het Berbers, tussen de stad en de berg, tussen de Wet en het land. Het zegt de trouw van gemeenschappen die, zonder grote zichtbaarheid in de archieven, de essentiële praktijken levend hebben gehouden: het gebed, de studie, de liefdadigheid, de gastvrijheid.

Het moderne judaïsme, zoals de grote historici van de twintigste eeuw het hebben bedacht, wordt gekenmerkt door deze vruchtbare spanning tussen traditie en transformatie [Le Judaïsme moderne, Hayoun, 1992]. De Avitan bieden hiervan een discrete maar exemplarische figuur: noch een illustere rabbijnse dynastie, noch een familie van welgestelde notabelen, maar een geslacht van dit gewone volk wiens anonieme trouw, meer nog dan de glorie, de continuïteit van Israël heeft verzekerd. De joodse culturele renaissance die elders de vorm aannam van literaire en nationale bewegingen [La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale, Bechtel, 2002], had hier zijn bescheiden equivalent: de koppige overdracht, van moeder op dochter en van vader op zoon, van een erfenis die geen boek had vastgelegd maar die elke generatie ontving en doorgaf.

Aan het einde van deze reis laat wat de Avitan-lignée boven alles het best tot uitdrukking gebracht heeft zich noemen: de trouw van de overdracht in bescheidenheid. Niet de schitterende trouw van grote meesters wier besluiten jurisprudentie vormen, maar die, meer geheim en misschien beslissender, van families die in de valleien van de Atlas evenals op de landen van ballingschap de Wet hebben bewaard, de studie hebben liefgehad, de tsedaqa hebben uitgeoefend en de vreemdeling hebben ontvangen zonder ooit naar het geheugen van mensen te zoeken. Deze deugd — de duistere standvastigheid van hen die het bondgenootschap zonder geluid dragen — is misschien de diepste die de traditie van Israël heeft geëerd, zij die leert dat de wereld op verborgen rechtvaardigen rust.

Van de hebraïsch-berberse dubbelzinnigheid van hun naam [Q53146788 — Wikidata] tot hun naturalisatie in de hedendaagse Israëlische onomastiek [Origins of Jewish Names, Stahl, 2005], vatten de Avitan een traject samen dat gemeenschappelijk is aan het hele zuidelijk jodendom: dat van een duizendjarig wortelen, van een brute ontwrichting en van een moedig heraanplanten. Daarin voegt hun bijzondere geschiedenis zich bij het collectieve geheugen van Israël — dit volk dat, van verstrooidheid tot verstrooidheid, van de zwervende trouw zijn eigen wijze van het bewonen van de tijd heeft gemaakt. Daar waar het archief zwijgt, spreekt de traditie; en daar waar de traditie aarzelt, stelt de geschiedenis, voorzichtig, het kader terug. In deze eerlijke tussenruimte ligt de waarheid van een lignée.