Familie Afek

De naam Afek wortelt in de heilige geografie van de Bijbel. Verschillende plaatsen in het antieke Kanaän dragen deze naam, en Hebreeuwse lexica behouden de dubbele betekenis: het idee van een gesloten plaats, verdedigd, en die van een kracht of waterbron. De betekenis van 'Apheqah in het Hebreeuws is « enclos, place forte », een stad dicht bij Hebron in Juda. De wortel roept zowel macht op als het kanaal waardoor water stroomt — alsof de naam in zich de soliditeit van steen en de vloeibaarheid van leven verenigde.

De beroemdste plaats met deze naam bevindt zich in het noorden van de Sharonvlakte, in het centrum van het huidige Israël. Tel Afek (in het Hebreeuws תל אפק) is een tel in het noorden van de Sharonvlakte in het centrum van Israël, waarop zich de overblijfselen van de oude bijbelse stad Afek bevinden; de tel beslaat 12 hectare. Deze plaats, beladen met een lange herinnering, kende verschillende leven door de eeuwen van imperio's. In de Romeinse en Byzantijnse periodes heet deze Judese stad Antipatris; de tel bevindt zich in de buurt van de bronnen van de rivier. De nabijheid van water is niet toevallig: zij verklaart zowel de vestiging van een versterkte stad als de naam van de plaats zelf, geweven rond het begrip bron.

Aphek is niet alleen een punt op de kaart. Het is een theater van de herinnering van Israël, de plaats van een van de meest pijnlijke en meest leerzame episodes uit het Eerste Boek van Samuel. De Israëlieten marcheerden ten oorlog tegen de Filistijnen en sloegen hun kamp op dicht bij Eben-Haëzer; die van de Filistijnen was bij Aphek. Daar speelde zich de nederlaag van Israël af en, nog ernstiger, de buit van de Ark van het Verbond door de Filistijnen. De Filistijnen stelden zich op tegenover Israël, de slag werd algemeen, en de Israëlieten werden verslagen door de Filistijnen.

Deze herinnering is niet onverschillig voor de betekenis van de naam. Aphek zegt de sterkte en de macht, maar de bijbelse geschiedenis die zich daar afspeelde, leert het tegendeel van vertrouwen in de macht van wapenen: de traditie heeft er de waarschuwing in gelezen dat de ware kracht van Israël niet in de sterkte of in heilige voorwerpen die als talismans gebruikt worden ligt, maar in de trouw aan het Verbond. Dus, van de bron af, draagt de naam Afek in zich een vruchtbare spanning tussen materiële kracht en geestelijke kracht — spanning in het hart van het Joodse begrip van macht en bescheidenheid voor God. De verhouding tot oorlog hier wordt nooit voor zichzelf verheerlijkt: het is de plaats van een collectief gewetensonderzoek.

De overgang van Aphek, een bijbelse plaats, naar Afek, een familienaam, is geen toeval op het gebied van filologie: het is het resultaat van een uitgebreide historische beweging. De achternaam Afek behoort tot de laag van moderne Hebreeuwse namen, die zijn gesmeed of aangenomen in het kielzog van de Joodse nationale renaissance en de vestiging in Eretz Israël [Q107086865 — Wikidata]. Deze dimensie is essentieel om de lignage te begrijpen: zij wordt niet in eerste instantie bepaald door een naamgenoot voorouder, maar door een vrijwillige daad van heropeiging van de taal en het land.

Het grote zionistische project was ook, in diepte, een taalkundig project. De wedergeboorte van het Hebreeuws als levende en alledaagse taal vergezelde de nationale opbouw, zoals aangetoond door studies over de Joodse culturele renaissance in Midden- en Oost-Europa. Deze renaissance was niet tevreden met het herleven van een liturgische taal: zij wilde de Joodse identiteit opnieuw grondvesten op een seculaire en nationale basis, waarvan eigennamen een van de zichtbaarste tekens werden. Een Hebreeuwse naam kiezen uit de Bijbel, was het bevestigen van een continuïteit tussen het oude Israël en het Israël dat zich herbouwde.

De pioniers, ambtenaren, soldaten en kunstenaars van de Yishouv en vervolgens van de Staat Israël gaven hun diasporische achternaam — Duits, Russisch, Pools, Roemeens, Jiddisch — vaak op voor een Hebreeuwse naam. Velen kozen toponyma uit de Bijbel, namen van planten, stenen of natuurkrachten. Afek, met zijn korte klank en zijn verankering in de Schrift, past precies in deze richting. Dit onomastisch gebaar weerspiegelt een diepe waarde van de Joodse moderniteit: de logica van emancipatie, waardoor Joden de moderniteit binnentraden door hun verhouding tot zichzelf en tot de gemeenschap opnieuw te funderen. De naam van een bijbelse vesting aannemen was jezelf tegelijkertijd erffgenaam en bouwer zeggen.

Men moet hier eerlijkheidshalve een grens aangeven: wij beschikken niet, in de bijeengevoegde archieven, over een uniek stuk dat het precieze moment en de exacte familie vaststelt waar de naam Afek voor het eerst werd aangenomen. Het fenomeen is vastgesteld, de enkelvoudige familie blijft, voor de stichtingsperiode, in de duisternis van de bronnen. Dit is het kenmerk van moderne Hebreeuwse namen dat hun geboorte samenvalt met een collectieve beweging eerder dan met een geïsoleerde lignage.

Om de plaats van Afek in het landschap van Israëlische namen te begrijpen, moet het onder de moderne Hebreeuwse patroniemen worden geplaatst die de geleerde onomastiek heeft opgetekend. De grote referentiewerken over Joodse en Israëlische namen — werken die gericht zijn op de oorsprong van Joodse namen en familienamen in Israël — maken het mogelijk Afek in te delen in de categorie van namen ontleend aan de heilige geografie [Origins of Jewish Names, Stahl, 2005 ; Family Names in Israel, Eshel, 1967 ; The Book of Names, Ariel, 1997].

Deze classificatie gaat voorbij aan zuivere linguïstische nieuwsgierigheid. Ze onthult een bedoeling. Waar de diasporanamen meestal de plaats van ballingschap spraken (Ashkenazi, Berlin, Toledano) of het beroep (Sofer de schrijver, Chait de kleermaker), spreken moderne Hebreeuwse namen als Afek van terugkeer en wortelvorming. Ze plaatsen degene die ze draagt op een kaart niet meer van verspreiding, maar van de symbolische herovering van de voorvaderlijke grond.

De naam Afek onderscheidt zich door zijn beknoptheid. Twee lettergrepen, een sterke wortel, onmiddellijke helderheid voor elk Hebreeuwssprekend oor. Deze bondigheid zelf is een karakteristieke esthetische keuze van namen die in de twintigste eeuw werden aangenomen: men gaf de voorkeur aan korte, klankrijke namen, gemakkelijk te dragen in een nieuwe samenleving. De naam werd een embleem eerder dan een verhaal — een wapen eerder dan een kroniek.

Dit werk aan de naam berust op een discrete maar echte deugd: de zorg voor overdracht. Voor je kinderen een naam kiezen die hen verbindt met het bijbelse land, dat is een vorm van geseculariseerde vroomheid, een brug geworpen tussen generaties. De Joodse traditie heeft altijd bijzonder gewicht gehecht aan de naam — de naam richt een lot. Door de naam van een sterkte en een bron over te nemen, plaatste de familie Afek haar nakomelingen onder het gezamenlijke teken van vastberadenheid en stromend leven. Men dient zich echter voor ogen te houden niet meer daarin te lezen dan de bronnen zeggen: we beschrijven hier een collectieve laag en een gebruik, niet de intieme motivaties van individuen die de archieven ons niet opleveren.

Als de Afek-lignée vandaag een precis en gedocumenteerd gezicht heeft, dan is het dat van Yochanan Afek, een van de meest volledige figuren in de geschiedenis van het Israëlische en wereldschaakspel. Zijn leven illustreert perfect de baan van de naam: van een diasporische familienaam naar een Hebreeuwse naam, en van een erfenis gemerkt door de catastrofe naar een werk gericht op schoonheid.

Yochanan Afek, geboren in 1952 in Tel Aviv van een vader geboren in Roemenië en een moeder geboren in Polen, beiden Shoah-overlevenden. Dit detail is niet toevallig: het plaatst de lignée in de meest verscheurde collectieve herinnering van Israël, die van de vernietiging van de Joden van Europa, en in de hoop op wederopbouw op het herontdekte land. Geboren buiten de lignée van de naam, Yochanan Afek werd het: geboren als Yohanan Kopelovich op 16 april 1952, is hij een Israëlische schaker, componist, trainer en arbiter. De aanname van de naam Afek — die van de bijbelse vesting op de vlakte van Sharon — door een zoon van overlevenden geeft precies de betekenis aan van de hebreeëring die in de vorige hoofdstukken is bestudeerd: je naam opnieuw maken om je wereld opnieuw te maken na de vernietiging.

Zijn roeping was vroeg en trouw. Sinds zijn veertiende jaar is Afek actief als speler en componist van studies, praktisch zonder onderbreking. Hij sluit aan bij de pioniersrij van het Israëlische schaak: hij beschreef de Israëlische pionier-meester Moshe Czerniak als "mijn leraar". Zo wordt van meester op leerling een kennis overgedragen — een wereldlijke en intellectuele vorm van die transmissieketen (chalchèlèt ha-kabbala) die de joodse cultuur altijd heeft geëerd.

De eigenaardigheid van Yochanan Afek ligt in de universaliteit van zijn meesterschap. Hij is Internationaal Meester (1993), met een maximale rating van 2430 in juli 1993. Maar zijn excellentie gaat verder dan het spel op het schaakbord: hij is de enige die internationale titels bezit in vijf verschillende aspecten van het schaak. Erkend op het hoogste niveau van de kunst van de compositie, is hij Grootmeester van de FIDE voor schaakcompositie.

In deze volbrenging spreekt een deugd die dierbaar is aan het Joodse denken: geduldig uitstekendheid in dienst van het mooie en het ware. De compositie van schaakstudies — die kunst van het fabriceren van posities waar een unieke, verborgen en elegante oplossing wacht om ontdekt te worden — staat dicht bij de geest van de talmudische studie: het methodische zoeken naar een waarheid die zich onttrekt, de vreugde van ontdekking, het primaat van vindingrijkheid boven brute kracht. De intellectuele kennis en artistieke creatie, die de traditie van Israël door zijn wijzen en geleerden heeft gedragen, vinden hier een wereldlijke en moderne uitdrukking.

De bijdrage van Yochanan Afek beperkt zich niet tot zijn partijen en composities: hij werd ook pedagoog en auteur, stellig stellig uitbreidend met het schrift. Twee van zijn werken zijn verbonden met deze lignée in het Zakhor-corpus, en elk vertelt een facet van zijn genie.

Het eerste, Invisible Chess Moves, geschreven met Emmanuel Neiman en uitgebracht in 2011, richt zich op wat aan de blik van de speler ontsnelt: de zetten die het oog niet ziet, uit gewoonte of uit vooroordeel [Invisible Chess Moves, Yochanan Afek en Emmanuel Neiman, 2011, Zakhor-corpus bb48d07e]. Het is een boek over blinde vlekken van het denken, over de noodzaak om automatismen te overstijgen — een les die, buiten het schaakbord heen, aansluit bij een diep intellectueel eisen: leren zien wat men niet ziet, het vanzelfsprekende ter discussie stellen.

Het tweede, Practical Chess Beauty, verzamelt het compositieouvre dat van hem een erkend meester heeft gemaakt [Practical Chess Beauty, Yochanan Afek, Zakhor-corpus d19666c5]. De titel zelf — de praktische schoonheid van het schaakspel — vat een ethiek samen: het vertrouwen dat het schone niet vrijblijvende sieraad is maar innerlijke kwaliteit van de waarheid, dat de meest elegante oplossing vaak de meest juiste is. Deze eenheid van het schone en het ware heeft de Joodse filosofie lang overdacht; men vindt haar terug in het spoor dat Levinas van het oneindige naar het hart van de Hebreeuwse bron heeft gevolgd, waar de ethische eis en de zoektocht naar betekenis zich nooit scheiden.

Door deze boeken schrijft Yochanan Afek zich in in een grondlegging deugd van het jodendom: de liefde voor kennis en de plicht deze te onderwijzen. Ve-shinnantam le-vanekha, « gij zult ze uw kinderen onderwijzen », zegt de Shema — gebod dat van het Joodse volk een volk van studenten en meesters heeft gemaakt. Door zijn leven toe te wijden aan componeren, analyseren en schrijven, door spelers op te leiden en werken na te laten, vervult de erfgenaam van de naam Afek op zijn manier dit voornschrift: hij geeft door niet stoffelijke rijkdommen, maar een blik, een methode, een smaak voor rigoureuze schoonheid. Men dient echter gematigde te blijven: deze boeken behoren tot de schaakunst en niet tot een religieus of filosofisch werk; het is door analogie, niet door identiteit, dat zij aansluiten bij de studietraditie van Israël.

Aan het einde van deze tocht openbaart de lineage Afek zich minder als een keten van voorouders dan als een boog gespannen tussen een land en een werk. Bij zijn bron een bijbelse naam — Aphek, de vesting en de bron, plaats waar het oude Israël zijn zwakte ondervond en medieerde over de ware aard van kracht. In het midden van zijn geschiedenis een gebaar: dat, gedeeld door zoveel families van de Yishouv en de jonge Staat, een Hebreeuwse naam terug te nemen om zijn identiteit opnieuw te grondvesten op de voorvaderlijke grond, in de drang van de culturele en nationale renaissance van het joodse volk en de grote logica van emancipatie van de moderne joodse wereld. Aan zijn gedocumenteerde einde een figuur: Yochanan Afek, zoon van overlevenden van de Shoah die, onder deze gekozen naam, een van de meest complete schaakkunstenaars van zijn tijd werd.

Wat deze lineage boven alles het best heeft uitgedrukt, is de verbintenis van kennis en schoonheid in dienst van overdracht. Van de wortel van de naam, die kracht en bron verenigt, tot aan het werk van een meester die de verborgen schoonheid van het spel zichtbaar maakte en het via zijn boeken onderwees, belichaamt de lineage Afek deze deugd waardoor de traditie van Israël de eeuwen is doorgegaan: de overtuiging dat geest, studie en elegantie van denken meer waard zijn dan de macht van wapens, en dat het werkelijke erfgoed wordt nagelaten door te onderwijzen. Van een bijbelse vesting waar de Ark verloren ging naar een zoon van geredden die werken van schoonheid componeerde op vier en zestig velden, zegt de naam Afek altijd hetzelfde: dat werkelijke kracht die van de geest is die schept en overdraagt.