Het Grote Boek — Ninio

De etymologie van de familienaam Ninio blijft omstreden, en het is gepast dit zonder omhaal te zeggen. Twee hypothesen domineren, die elkaar niet noodzakelijk uitsluiten. De eerste verbindt de naam aan het Spaans niño, « het kind », een genegenheids­bijnaam die erfelijk werd — een veelvoorkomende praktijk in de Iberische naamkunde waar bijnamen en diminutieven tot familienamen verstarden. De Spaanse spelling Niño zou vervolgens « gejudaiseerd » en gefixeerd zijn als Ninio in de exillandschappen, waarbij de dubbele i diende om het zachte geluid van de Castiliaanse ñ weer te geven in alfabetten en typografieën zonder dit teken. Het tweede spoor, naar voren gebracht door bepaalde Sefardische namenkundigen, ziet daarin een aanpassing van een term met Hebreeuws of Aramees­sprong oorsprong, maar geen enkele referentiebron stelt dit met zekerheid vast ; we noemen het daarom als gissing.

Wat daarentegen wel degelijk vaststaat, is de toebehorend­heid van de naam tot de westerse Sefardische sfeer. De Ninio's verspreidden zich in wezen over de gemeenschappen voortkomend uit de verban­ning uit Spanje en Portugal, wat de geschied­enis van de joodse middel­eeuwse filosofie en cultuur helpt begrijpen : het Iberisch schiereiland was, vóór de ramp van 1492, het middel­punt van een joodse beschaving van uitzonderlijke intellec­tuele dichtheid, waar de vernacu­laire Romaanse taal naast het Hebreeuws van de liturgie en het Arabisch van de geleerdheid bestond. Colette Sirat heeft aangetoond hoezeer de joodse filosofische productie van deze eeuwen onafscheidelijk was van de handschriften die haar droegen, waarbij elk afschrift de sporen van een levende gemeenschap droeg [Sirat, 1983]. De naam Ninio is een van deze minuscule getuigen : een fragment van de Castiliaanse taal meegenomen in de bagage van de ballingschap, bewaard als een reliek van het verloren vaderland.

De blijvende aanwezigheid van deze Spaanse­heid in de familienaam zegt iets over een trouw. Georges Vajda herinnerde eraan dat het joodse middel­eeuwse denken van het schiereiland een bijzondere relatie tussen het bijbelse erfgoed en de omringende cultuur had geweven, zonder ooit zijn eigen identiteit op te geven [Vajda, 1947]. Door een Spaanse naam te behouden terwijl zij door de eeuwen heen joods bleven, hebben de Ninio's — net als zovele Sefardische families — deze discrete deugd belichaamd die trouw aan de herinnering is, een waarde die de traditie van Israël in het hart van zijn verhouding tot de tijd plaatst.

Na 1492 vestigden de Ninio zich voornamelijk in twee grote gebieden. Het eerste was Noord-Marokko, waar de megorashim — de uit Spanje vergevenen — te Tétouan, Tanger, Fès en in de steden van het Noorden gemeenschappen herbouwden die lange tijd het judeoSpaans, de haketía, als alledaagse taal behielden. Het tweede was het Ottomaanse Rijk, van Salonique tot Constantinopel en de havens van het Levant, waar de sultan de Iberische ballingen had welkom geheten en waar het judeoSpaans, het ladino, de taal van een bloeiende stedelijke beschaving werd.

In deze samenlevingen voegden sefaradische families als de Ninio zich in in een strak netwerk van gemeenschappelijke instellingen: de synagoge, het rabbijnse tribunaal (bet din), de liefdadigheidsfraterniteiten (hevrot) die zich bekommerden om de zieken, de doden zonder familie, de weesmeisjes die voorzien dienden te worden. Deelname aan het collectieve leven was daar geen optie maar een bindende religieuze plicht, concrete uitdrukking van de tsedaka — die gerechtigheid-liefdadigheid die in de joodse traditie geen vrijwillige aalmoes is maar een juridische verplichting. Armand Abécassis benadrukte hoezeer het Hebreeuwse denken de ethiek wortelt in de verhouding tot de ander en in een verplichting van gerechtigheid die in het fundament zelf van het collectieve bestaan is ingeschreven [Abécassis, La pensée juive, 1987]. De Ninio van Marokko en het Levant, evenals hun buren, leefden volgens het ritme van deze bindende solidariteiten, waarin de overleving van de groep afhing van de zorg voor de meest kwetsbaren.

Deze wereld was niet idyllisch: de sefaradische gemeenschappen kenden de juridische onzekerheid van de status van dhimmi in islamitisch gebied, economische crises, epidemieën, en soms geweld. Maar zij handhaafden, ondanks tegenspoeden, een buitengewone continuïteit van de Wet en de studie. Shmuel Trigano heeft aangetoond dat de Torah een autonoom politiek en juridisch orde grondvest, waarin de Wet het leven van het volk veel verder structureert dan slechts het ritueel [Trigano, Philosophie de la Loi, 1991]. Het was in dit kader dat de gewone sefaradische families, waaronder de Ninio, zonder individuele glans maar met opmerkelijke standvastigheid, de

De documentaire bronnen die met de familienaam Ninio verbonden kunnen worden, in de mediterrane gemeenschappen, schetsen het gebruikelijke socio-economische profiel van stedelijke Sefaraden: handelaren, ambachtslieden, makelaars, schrijvers in dienst van de gemeenschappen, en soms religieuze geleerden. De mediterrane handel — textiel, specerijen, koloniale producten — bood Joodse families een rol als tussenpersonen tussen werelden, precies omdat hun verspreiding hen tot natuurlijke netwerken van vertrouwen en krediet van haven tot haven maakte.

Deze economische activiteit werd in het Sefardische ideaal nooit gescheiden van een ethische eis. De handel werd omlijnd door de halakha: juistheid van gewichten en maten, verbod op fraude, verplichtingen jegens de werknemer en de schuldenaar. Léon Askénazi benadrukte dat de Joodse traditie de heiligheid niet scheidt van het dagelijkse leven, maar deze doet neerdalen in de meest concrete gebaren van het economische en sociale leven [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. De eerlijke koopman was geen mindere dienaar van de Wet dan de geleerde.

Gelijktijdig bleef de overdracht van kennis het kloppende hart van deze families. Het onderwijs van de talmud torah, het kopiëren en bewaren van manuscripten, de vorming van kinderen in het lezen van het Hebreeuws vormden een erfgoed dat met argwaan zorg werd doorgegeven. Maurice-Ruben Hayoun herinnert eraan dat de Joodse filosofie zich heeft ontwikkeld in een permanente spanning tussen trouw aan de geopenbaard tekst en openheid voor de kennis van het moment [Hayoun, La philosophie juive, 2023]. Hoewel geen enkele Ninio in de eerste rij van de grote filosofen voorkwam, neemt de lineage deel aan deze wereld van verspreide studie waar de talmudische kennis en liefde voor het boek tot zelfs de meest bescheiden huizen doordrong — wat Marc-Alain Ouaknin beschrijft als een cultuur van onuitputtelijk lezen, waar de tekst wordt gelezen « aux éclats », altijd open voor nieuwe interpretaties [Ouaknin, Lire aux éclats, 1989].

De 19de eeuw veroorzaakte een diepgaande verandering in de toestand van de Sefardische joden van het Middellandse-Zeegebied. De Franse koloniale expansie in Algerije, de modernisering van het Osmaanse Rijk, en het onderwijswerk van de Alliance israélite universelle vanaf 1860 transformeerden de gemeenschappen fundamenteel. De scholen van de Alliance verspreidden de Franse taal en cultuur, openden toegang tot moderne beroepen, en brachten een generatie van polyglotte Sefarden voort, die zich even zeer naar Europa wendden als dat zij trouw bleven aan hun erfenis.

Voor families als de Ninio was dit de tijd van grote mobiliteit. Sommigen trokken naar het kosmopolitische Egypte – naar Alexandrië en Caïro – waar aan de wending van de 20de eeuw een welvarende Sefardische joodse bourgeoisie floreerde, actief in handel, bankwezen en vrije beroepen. Anderen migreerden naar Frankrijk, Latijns-Amerika en Noord-Amerika. Uit deze grote ontwrichting komt de huidige verspreiding van de naam voort, die nu op bijna alle continenten is geattesteerd.

Deze periode draagt ook een tragische schaduw die met nauwkeurigheid moet worden benoemd. Een Marcelle (Marcel) Ninio, jonge joodse vrouw uit Egypte, was in het begin van de jaren 1950 betrokken bij een spionageaffaire die de jonge staat Israël en de Egyptische joodse gemeenschap schokte. Volgens historische onderzoeken naar dit episode werd zij gearresteerd, berecht en in Egypte gevangen gezet voordat zij jaren later werd vrijgelaten en naar Israël vertrok. We noemen dit feit als historici: het illustreert, meer dan enige deugd, de tragische toestand van joden die waren gevangen in de spanningen van de 20de eeuw tussen nationalismen, dekolonisatie en de oprichting van Israël. Isaiah Berlin heeft met verfijning deze verscheurdheid van de moderne joodse toestand geanalyseerd, verscheurd tussen assimilatie, nationale loyaliteit en het verlangen naar een eigen thuis [Berlin, Drie essays over de joodse toestand, 1973]. De naam Ninio behoort via deze figuur ook tot deze pijnlijke geschiedenis waarin individuen de prijs betalen voor collectieve convulsies.

Aan het einde van de lange migratietrajectorie van de lignée verschijnt een gedocumenteerde figuur aan de grenzen van de sefardische wereld: Henry Ninio, een Joodse persoonlijkheid die in Australië is geverifieerd. Zijn aanwezigheid alleen vormt al een welsprekend historisch feit: het markeert het uiterste eindpunt van een dispersie die, uitgaande van het Iberisch schiereiland in de 15de eeuw, vijf eeuwen later de kusten van de Indische en Stille Oceaan bereikt. Australië ontving in de 20ste eeuw een samengestelde Joodse immigratie, waarin de sefarden uit Egypte, Marokko en het Middellandse Zeegebied zich aansloten bij oudere asjkenazische gemeenschappen, wat bijdroeg aan de vitaliteit van het Australische jodendom.

Het spoor dat een Ninio in dit verre land achterliet getuigt van een vermogen om wortels te schieten en bij te dragen aan een nieuwe gastmaatschappij — een seculiere deugd van Joodse diaspora's, die altijd hebben geweten, volgens de uitspraak van de traditie, « het welzijn van de stad waar zij woonden na te streven » (Jeremia 29, 7). De betrokkenheid bij het collectieve leven van de stad, van het ene continent naar het andere overgebracht, zet zonder breuk de communautaire ethiek voort die de mediterrane voorouders van de lignée hadden beoefend in de synagogen van Tétouan of Alexandrië. Michael L. Morgan heeft aangetoond hoezeer het moderne Joodse denken van deze spanning tussen Joodse particulariteit en burgerlijke integratie een van zijn belangrijkste vragen heeft gemaakt [Morgan, The Cambridge Companion to Modern Jewish Philosophy, 2007]. De figuur van Henry Ninio belichaamt op zijn bescheiden en concrete wijze dit levende antwoord: Joods blijven terwijl men de maatschappij waarin men leeft dient.

Het samenbrengen onder één naam van Ninio's uit Tétouan, Caïro, Salonique en Adélaïde behoort niet tot strikte genealogie — de precieze bloedverwantschappen ontgaan ons — maar tot een gemeenschap van lot en herinnering. Dit is zowel de moeilijkheid als de schoonheid van een « Grand Livre » gewijd aan een Sefardische lignée: het gaat niet om het bewijzen van een voortdurende afstamming, die het archief niet oplevert, maar om in een gedeelde achternaam de handtekening van een gemeenschappelijke geschiedenis te herkennen.

Daniel H. Frank herinnerde eraan dat de Joodse filosofie zelf moet worden begrepen als een lang gesprek dat eeuwen en talen overstijgt, waar elke generatie het ontvangen erfgoed opnieuw leest en actueel maakt [Frank, History of Jewish Philosophy, 1997]. Sefardische families hebben dit gesprek in hun eigen vlees belichaamd: door het Spaans in ballingschap mee te nemen, het in Judeospaans om te zetten, en vervolgens het Arabisch, Frans en Engels van de gastlanden over te nemen, hebben zij meertaligheid tot een vorm van trouw gemaakt — de substantie bleef bestaan terwijl de vorm veranderde.

Het voorbeeld van de Encaoua, een ander groot Sefardisch geslacht waarvan David Encaoua het traject als « dragers van Joodse gedachte » heeft nagetekend, werpt door vergelijking licht op het geval van de Ninio: deze families waren vectoren van transmissie, die de oevers van de Middellandse Zee en de tijdperken van de diaspora verbonden door de dunne maar weerstandige draad van de naam, de Wet en de studie [Encaoua, Des passeurs de pensée juive, 2018]. De lignée Ninio, hoewel zij geen erkende grote meester heeft voortgebracht, vervulde deze functie van transmissie: die van het gewone volk van Israël, zonder welk geen enkele traditie zich voortzet.

Wat moet men onthouden van de Ninio-lignee? Allereerst een les in eerlijkheid: de bronnen stellen ons niet in staat een continue sage te schrijven, en het zou misleidend zijn geweest dat voor te geven. Wat we kunnen vaststellen, is de verbondenheid van de naam met de grote Sefardische verspreiding uit Iberia, zijn gedocumenteerde aanwezigheid in Marokko, in de Oosterse Middellandse Zee en in Egypte, en het bestaan van geïdentificeerde figuren — van de tragische Marcelle Ninio van Egypte tot Henry Ninio van Australië — die de afgelopen vijf eeuwen van deze geschiedenis markeren.

Onder alle deugden die de joodse traditie heeft gedragen, is die welke de Ninio-lignee boven alles het best heeft uitgedrukt trouw in de verspreiding — deze volharding van de herinnering die erin bestaat jezelf gelijk te blijven van Tétouan tot Alexandrië en tot aan de antipoden, een Spaanse naam te dragen als een gebed van de ballingschap, en van oever tot oever, telkens opnieuw, het geduldige werk van overdracht voort te zetten. Léon Askénazi zag in dit joodse vermogen om werelden te doorkruisen zonder erin op te gaan een van de geheimen van de voortbestaan van Israël [Askénazi, 1999]. De familie Ninio, bescheiden atoom van deze immense geschiedenis, zal er één van talloze getrouwe getuigen van zijn geweest. Daarin voegt haar bijzondere bestemming zich bij de collectieve herinnering van een volk dat, volgens de uitdrukking van Yerushalmi, van herinnering een religieus gebod en van trouw een overlevingswijze heeft gemaakt [Yerushalmi, 1984].