Het Grote Boek — Hobson

De naam Hobson is al lang geattesteerd in het Engelstalige gebied als een niet-joodse familienaam, en hij heeft alleen verband met het joodsdom via huwelijk in het geval dat ons aangaat. Deze scheiding tussen de gedragen naam en de beleefde toebehoring is een van de belangrijkste kenmerken van de joodse emigratie naar de Verenigde Staten. In de 19e en 20e eeuw hebben honderdduizenden Asjkenazi-families afkomstig uit het Russische Rijk, Polen en Litouwen, in verschillende mate hun familienamen geëngelsiseerd, afgekort of vervangen — hetzij door administratieve dwang, hetzij door integratiewens, hetzij door beroepsstrategie.

Het geval van Laura Zametkin die Laura Z. Hobson werd, illustreert een bijzondere variant: de aangenomen naam wordt niet willekeurig gekozen maar ontvangen via het huwelijk, en de beginletter van de oorspronkelijke naam — de Z. van Zametkin — wordt hardnekkig behouden in het midden van de familienaam. Deze Z. is een klein en koppig trouwitsbewijs: hij schrijft, in het hart van een Engelse naam, het onuitwisbare spoor van de Russische en joodse vader in. Daar leest men al een deugd die de joodse traditie hoog stelt, de eerbied verschuldigd aan ouders en de continuïteit van de geslachtslijn — kibboud av va-em — niet onderhouden door de herhaling van een naam maar door het behoud van een letter. De naam wordt hier gecodeerd geheugen, precies in de zin waarin Yerushalmi aantoont dat het joodse geheugen zich minder door kroniek dan door ritueel en teken voortplant [Yerushalmi, 1984].

De werkelijke afstamming van de lignée vindt men bij de Zametkin, een familie van de joodse intelligentsia die van de Lower East Side van New York emigreerde. De vader, Michael Zametkin (Mikhaïl Zametkine), was een journalist en socialistische activist die Jiddisch sprak en actief was in de arbeiderskringen van de joodse gemeenschap in New York. De moeder, Adella Kean Zametkin, was zelf journaliste en columniste die vooral in de joodse pers voor vrouwen en huisvrouwen schreef. Volgens biografische aantekeningen over Laura Z. Hobson werd zij geboren in New York in 1900 en groeide op in Jamaica, in Queens, in dit gezin van ontwikkelde, wereldlijke en politiek geëngageerde immigranten.

Dit milieu is niet toevallig: het is één van de grote laboratoria van de joodse moderniteit. De jiddische pers in New York — die van de Forverts en de socialistische kringen — was de plaats waar een massa arme emigranten leerde de nieuwe wereld te lezen terwijl zij hun taal behield. De Zametkins belichaamden daar twee deugden die de traditie van Israël lang samen droeg: de liefde voor studie, omgezet van de Beit ha-midrash naar de krant en het openbare debat, en betrokkenheid bij het collectieve leven, hier in de vorm van inzet voor sociale rechtvaardigheid van arbeiders. Deze verschuiving van talmudische kennis naar modern burgerlijk engagement is een centraal motief in het hedendaags joodse denken, dat in de eis van rechtvaardigheid het geseculariseerde erfgoed van het profetisme en de Wet ziet [Trigano, 1991]. De familie Zametkin droeg, door het woord te voeren voor joodse arbeiders, op haar seculiere manier het oude gebod tsedek tsedek tirdof voort — « rechtvaardigheid, rechtvaardigheid, zult gij nastreven ».

Hier moet eerlijk een schaduw worden aangeduid: dit jodendom was een jodendom van secularisatie. Rituele vroomheid en halakische kennis nemen daar geen centrale plaats in; het is een jodendom van ethiek, taal en solidariteit meer dan van rituele naleving. De traditie wordt daar niet ontkend maar verschoven — en deze verschuiving is zelf een hoofdstuk in de joodse geschiedenis, niet haar ontkenning, zoals het hedendaags nadenken over de metamorfosen van joodse trouw in de moderniteit herinnert [Berlin, 1973].

Na een huwelijk met uitgever Thayer Hobson, wiens naam zij behield, voerde Laura Z. Hobson een carrière uit als reclamebedrijfster, redactrice en vervolgens romanschrijfster. Haar beroemdste werk, Gentleman's Agreement, verscheen in 1947 en kende onmiddellijk succes; het werd datzelfde jaar verfilmd door Elia Kazan, een film die de Oscar voor beste film ontving. De roman toont een christelijke journalist die zich voordoet als joods om onderzoek te doen naar het subtiele antisemitisme van de Amerikaanse betere kringen — dat van de « gentlemen's agreements » die Joden uitsluiten van bepaalde hotels, buurten en clubs, zonder dat enige wet dit voorschrijft.

Het belang van dit gebaar ligt in zijn moment: net na de Shoah, toen Amerika de omvang van de Europese genocide ontdekte, koos Hobson ervoor de blik terug te keren naar haar eigen land en het binnenlandse antisemitisme daar te benoemen, dat wat zich onder beleefdheid verbergt. Als dochter van joodse immigranten die onder een Engelse naam schreef, bezette zij de juiste positie vanwaaruit deze sociale hypocrisie kon worden gezien en ontmaskerd. Haar werk drukt aldus in hoogste mate twee verbonden waarden van de Israëlische traditie uit: de moed om waarheid tot de machtige te spreken — de stem van de getuige die het zwijgen weigert — en de verdediging van de vreemdeling en de verachte. Het bijbelse gebod om de vreemdeling niet te onderdrukken « omdat gij in het land Egypte vreemdeling zijt geweest » vindt in deze roman een Amerikaanse herformulering; Hobson, door zich de stem van joodse waardigheid in een christelijke meerderheid te maken, herleeft het millennialang geheugen van ballingschap als bron van een ethiek van gastvrijheid en gelijkheid [Abécassis, 1987].

Later, met Consenting Adult (1975), benaderde Hobson de homosexualiteit van haar eigen zoon met baanbrekende openhartigheid. Dezelfde morele standvastigheid herleeft daarin: van de gewonde ervaring een instrument van collectieve helderheid maken, persoonlijk lijden in openbaar inzicht omzetten. Deze omzetting van beproeving in onderricht sluit aan bij een zeer oude joodse manier van de werkelijkheid lezen, waar de wond openstelt voor interpretatie en verantwoordelijkheid [Ouaknin, 1989].

De geschiedenis van Laura Z. Hobson stelt, via een bijzonder geval, een vraag die zich door de gehele diaspora uitstrekt: wat kost, en wat maakt mogelijk, de gastnaamnaam? Een Engelse naam dragen was voor haar een voorwaarde voor toetreding tot de wereld van het uitgeverij- en reclamebedrijf in New York in de jaren 1930-1940, een milieu waarin de Joodse afkomst deuren kon sluiten — precies de « gentleman's agreement » die haar roman aankaart. Er is hier een exemplarische ironie, waar traditie en archief elkaar beantwoorden: degene die het boek tegen subtiel antisemitisme kon schrijven, kon dit deels omdat zij er omgekeerd van had geprofiteerd, beschermd door een naam die discriminatie niet beoogde.

Deze spanning verzwakt de waarde van het gebaar niet; ze maakt het waarer. De Joodse traditie heeft nooit heroïsche zuiverheid geëist, maar helderheid over zichzelf. Het impliciete bekentenis van een ambigue positie — Joods van bloed en geheugen, Engels van naam en uiterlijk — is een vorm van bescheidenheid, een deugd die Joodse moralisten, van de moussar-literatuur tot moderne denkers, als de wortel van alle rechtvaardigheid hebben beschouwd [Askénazi, 1999]. Door de Z. van Zametkin te behouden weigerde Hobson volledige uitwissing: zij wilde gelezen worden als zowel Amerikaanse als dochter van Joden, precies in die dubbelzinnige verbondenheid die de westerse Joodse moderniteit in alle vormen heeft verkend [Berlin, 1973].

Kan men spreken van een « lignée Hobson » in de klassieke genealogische zin? Eerlijkheid gebiedt het antwoord nee: de naam Hobson werd slechts één generatie lang in joods bloed gedragen, bij affiniteit. Wat hier een lignée maakt, is niet de overdracht van een familienaam maar de overdracht van een houding — die van de overbrenger van geheugen. Van Michael en Adella Zametkin, journalisten van het yiddische arbeidswoord, naar hun dochter romanschrijver van het Amerikaanse bewustzijn, wordt dezelfde roeping doorgegeven: de woorden in dienst stellen van de stemlozen.

Deze overdracht van een plicht eerder dan een naam staat centraal in de ervaringen van de diaspora. Zoals studies over lignées van « dragers van joods denken » aantonen, is wat door de generaties wordt doorgegeven niet allereerst een materieel erfgoed maar een manier om de woorden, het studeren en de verantwoordelijkheid jegens anderen in te bewonen [Encaoua, 2018]. De familie Zametkin-Hobson, door van de militante yiddische pers naar de grote Amerikaanse literatuur over te gaan, heeft de oversteek volbracht die zoveel joodse families in de twintigste eeuw hebben gemaakt: van de taal van de ballingschap naar de taal van het nieuwe land gaan, zonder de erfde ethische eis op te geven. Dit is de diepe betekenis van zakhor : niet de verstijfde herhaling van het verleden, maar de levende herneming ervan in nieuwe vormen [Yerushalmi, 1984].

Hier komen overgeleverd familiegeheugen en gedocumenteerde geschiedenis samen zonder zich te vermengen. Het archief stelt de feiten vast — een schrijfster, een roman, een paar yiddische journalisten. Het geheugen daarentegen stelt de betekenis voor: die van een trouw die onder de vermomming van de naam wordt gehandhaafd. Uit deze ontmoeting wordt de reikwijdte van het verhaal geboren.

De lignée die onder de naam Hobson bekend staat is, in strikte zin, een Zametkin-lignée die een gasthusnaam heeft aangenomen. Deze schijnbare genealogische fragiele aard is tevens haar rijkdom: zij geeft in één enkel lot het gehele avontuur van de moderne Joodheid te lezen — de emigratie uit het Russische Rijk, de landing in het New Yorkse Yiddishland, het socialistische en journalistieke engagement, daarna de opkomst naar de grote Amerikaanse cultuur onder een Engelse familienaam, met de last en de list die dat meebrengt.

Onder alle deugden die deze lignée belichaamt — de liefde voor studie die de Zametkin hebben doorgegeven, de sociale gerechtigheid van het Jiddische activisme, de lucide bescheidenheid van wie de ambiguïteit van zijn positie kent — is het de moed van het waarachtige woord in dienst van de vreemdeling en de verachte dat de lignée, boven alles, het best heeft uitgedrukt. Door het stille antisemitisme van haar eigen land te benoemen, heeft Laura Z. Hobson gedaan wat de profeten van Israël voor haar deden: het woord tegen het comfort van de meerderheid keren om de waardigheid van elke mens in herinnering te roepen. Hierin zal een familie afkomstig uit het Jiddische en verborgen onder een Engelse naam, op een nieuw continent, de oudste van alle Joodse roepingen hebben voortgezet: getuigen, en door het getuigenis, iets van de wereld te herstellen.