Het Grote Boek — Bornsztain

Voordat Bornsztain de naam van een dynastie werd, was het een naam onder duizenden in de bevolking van de Joden van centraal Polen. De namenlijsten van de Mazovische gemeenschappen — zoals die van Kutno, waar de variant Bornsztein voorkomt — getuigen van de verspreiding van de naam in deze dicht bevolkte Joodse regio. Polen herbergde lange tijd één van de belangrijkste Joodse gemeenschappen van Europa; tot de twintigste eeuw leefden miljoen Joden op Pools grondgebied, wat de grote verscheidenheid van Joodse familienamen van Poolse origine verklaart, vaak Askenazische namen genoemd. In tegenstelling tot Poolse christelijke patroniemen droegen Joden niet altijd erfelijke familienamen voordat deze administratief werden opgelegd.

De lignée die ons bezighoudt wortelt in het levendigste chassidische milieu van de negentiende eeuw. De grootvader van de tweede rebbe van Sochatchov was, volgens rabbijnse genealogieën, de rabbijn Ze'ev (Wolf) Nachum Bornsztain, rav van Biala en leerling van de Rebbe van Kotzk. Via deze afstamming verbindt de familie zich aan twee van de meest prestigieuze geleerde lignées van het Askenazische jodendom: die van de Rema — Rabbi Moïse Isserlès van Krakau, wiens glossen (ha-Mappa) op de Choulhan Aroukh hem tot de opperhalachische autoriteit van de Askenazische wereld maakten — en die van de Shakh, Rabbi Shabtaï ha-Kohen. Dat de familiale mémoire deze band heeft bewaard en doorgegeven, getuigt hoeveel, in deze cultuur, genealogie geen ijdelheid was maar verantwoordelijkheid: het erfgoed van de Rema aanvaarden, betekende zich aan de Thora verplichten. Dit bewustzijn van overdracht, deze zorg om elke generatie met de vorige te verbinden als schakels van dezelfde ketting, maakt deel uit van de deugd die de traditie van Israël op de eerste plaats stelt — de talmud Torah, het onderwijs en zijn voortzetting, zonder welke geen volk zich in de diaspora handhaaft.

De ware oprichter van de lignée is de rabbijn Avraham Bornsztain (1838-1910). Avrohom Bornsztain, geboren op 14 oktober 1838 en gestorven op 20 februari 1910, ook gespeld als Avraham Borenstein of Bernstein, was een vooraanstaande posek van Europa in de late negentiende eeuw en de oprichter en eerste Rebbe van de chassidische dynastie van Sochatchov. Hij staat bekend als de Avnei Nezer (« Stenen van de kroon »), naar de titel van zijn postuum verzamelde responsa over de Torah, algemeen erkend als een klassieker van de halakha.

Twee kenmerken maken hem tot een van de grootste beslissers van zijn eeuw. Het eerste is de omvang van zijn juridische werk. Zijn responsa, de Sheelot u-Teshuvot Avnei Nezer, bestrijken alle vier secties van de Choulhan Aroukh. Zo'n voltooiing — het gehele rabbijnse recht omvatten, van huishoudelijke dagelijkse aangelegenheden tot vragen van persoonlijke status — getuigt van een beheersing die weinigen bereikten. Het tweede kenmerk is zijn methode. Leerling van de Rebbe van Kotzk, zijn Eglei Tal is een model van conceptueel denken en blijft een werk van kritisch belang voor de wetten van Shabbat. Dit werk wijdt zich juist aan de negenendertig melakhot, de werken die op de rustdag verboden zijn. Zijn andere geschriften omvatten de Eglei Tal over de 39 Melachot van Shabbat, ongepubliceerde sifrei Hasidut, en talrijke manuscripten, waaronder chiddushim over de Rambam.

Hier uit zich, op zijn hoogtepunt gebracht, het joodse begrip van de Wet. Voor de Avnei Nezer is de halakha niet een keurslijf maar een voorwerp van intelligentie: een juridische vraag beslissen betekent ook de diepe structuur van de werkelijkheid begrijpen die zij ordent. De conceptuele nauwkeurigheid die van Kotzk werd geërfd — deze school die innerlijke waarheid eiste en devote routine verachtte — maakte van de eerste Rebbe van Sochatchov een meester voor wie studie een vorm van goddelijke dienst was. Daarin belichaamt de Bornsztain-lignée het hart van de deugd die het geheugen van Israël eert als Talmud Torah ke-neged kulam, « het studeren weegt op tegen alle andere geboden »: niet door wettekse droogheid, maar omdat nauwkeurig over de Wet nadenken betekent rechtvaardigheid in de details van handelingen dienen.

Na de dood van Avraham volgde hem zijn enige zoon op, Shmuel Bornsztain, tweede Rebbe van Sochatchov. Hij was de enige zoon van de eerste Rebbe van Sochatchov en had slechts een jongere zus, Esther; via de vaderlijke lijn stamde hij af van de Rema en de Shakh, zijn grootvader was rabbi Ze'ev (Wolf) Nachum Bornsztain, rav van Biala en chassid van de Rebbe van Kotzk. Zijn geboorte verenigde twee van de hoogste tradities van het Poolse chassidisme, want zijn moeder, Sara Tzina Morgenstern, was de dochter van de Rebbe van Kotzk, Rabbi Menachem Mendel Morgenstern. Shmuel was dus tegelijkertijd de zoon van de Avnei Nezer en de kleinzoon van de Kotzker — erfgenaam, zowel door het bloed als door de geest, van de meest eisende scholen van het chassidisme.

Zijn hoofdwerk, de Shem MiShmuel, behoort tot de grote homilетische commentaren van het chassidisme op de Torah en de feestdagen. Het bijzondere ervan is dat het, door eraan voort te bouwen, de leerstellingen van zijn vader overdraagt: vele Torah-woorden van de Avnei Nezer zijn tot ons gekomen alleen omdat de zoon ze in zijn eigen werk verzamelde. Hier raken we de meest discrete en diepste deugd van de lignage: bescheidenheid in het dienst van de overdracht. Zijn eigen boek schrijven terwijl men er trouw het woord van de vader in opbergt, betekent het persoonlijke werk tot relikwie van de herinnering maken — een gebaar van vrijwillige uitwissing dat, in de Joodse traditie, het gebod om vader en moeder te eren, tot in de sfeer van het denken toe, eert. Het hof van Shmuel kende ook de beproeving van innerlijke ballingschap en ziekte: in 1919 koos hij ervoor om het tumult van de grote stad, dat zwaar op zijn gezondheid en zijn vermogen om zich op zijn heilig werk te concentreren drukte, te verlaten, en vestigde zich in Zgierz, een klein stadje bij Łódź, waar hij zijn yeshiva stichtte en zijn chassidisch hof leidde. Daar zijn gezondheid in 1926 verslechterde, verhuisde hij op medisch advies naar Otwock, een badplaats bij Warschau, waar hij stierf.

De derde generatie wordt belichaamd door Dovid Bornsztain, zoon van Shmuel en derde Rebbe van Sochatchov. Zijn loopbaan illustreert een ander deugd van de lijn: de concrete betrokkenheid bij het collectieve leven van gemeenschappen, tot in de beroering van de oorlog. Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werd Bornsztain gedwongen zich in Łódź te vestigen; aan het einde van het conflict besloot hij niet naar Vishgorod terug te keren maar aanvaardde hij het rabbinaat van Tomaszów Mazowiecki, waar hij van 1918 tot 1926 rabbijn was.

Deze jaren van gemeenschappelijk rabbinaat — onderscheiden van de alleen leiding van een chassidisch hof — tonen een man die zich bezighield met het dagelijkse leven van een kehilla, zijn rechtbanken, zijn scholen, zijn armen. Toen kwam het moment van dynastieke opvolging: met de dood van zijn vader in januari 1926 werd Bornsztain door de chassidim van zijn vader tot derde Rebbe van Sochatchov benoemd, deze benoeming vond plaats tijdens de begrafenis zelf. Tegelijkertijd een denktradicie en een levende gemeenschap leiden, de last van de levenden op zich nemen op het moment dat men de meester begraven, dat is het uitoefenen van deze vorm van avodat ha-klal, de dienst aan de gemeenschap, die de traditie van Israël als een van de hoogste verplichtingen beschouwt: geen kennis is volledig zonder zich ten dienste van het volk te stellen. In de duisternis die over Pools-Joods land dreigde, was dit rabbinaat ook een manier om stand te houden, om de gemeenschap niet aan haar lot over te laten.

De vierde figuur van de stamboom behoorde tot de generatie die de Shoah zou verzwelgen. De erfgenamen van Sochatchov — met Dovid Bornsztain zelf op de voorgrond, die stierf in het getto van Warschau — werden meegesleurven in de vernietiging van het Poolse jodendom, dat Polen dat, zoals historici eraan herinneren, een van de grootste joodse gemeenschappen van Europa had herbergd. Het hof van Sochatchov, zijn yeshivot, zijn hassidim, de onuitgegeven manuscripten van de stichter: alles werd bedreigd met verdwijning.

Hier kruisen de geschiedenis van de stamboom en het collectieve geheugen van Israël elkaar in wat het meest pijnlijk en het meest hardnekkig is. Want de werken bleven behouden. De derashot — de homilieën die de Avnei Nezer op Shabbat voor zijn getrouwen uitsprak — werden na de Shoah verzameld en gedrukt, gered uit de vergetelheid door hen die overbleven. De homilieën die hij op Shabbat voor zijn toehoorders uitdroeg, werden na de Holocaustopgetekend en gedrukt. Dat leerlingen en nakomelingen, na het uit de afgrond opstaan, het woord van de meester hebben weten te reconstrueren en uit te geven, dit is een daad die alles zegt over de joodse verhouding tot de ramp: tegen de vernietiging van lichamen, de overleven van teksten; tegen uitwissing, de zakhor, de plicht tot herdenking. Daarin deelt de Bornsztain-stamboom in de oudste roeping van Israël, die van een volk dat, achtereenvolgens uit zovele Europese staten verdreven, zich in Polen toevlucht zocht en daar eeuwenlang zijn Wet tot leven bracht — en dat, zelfs verslagen, zijn boeken boven alles redde.

De vijfde figuur van het corpus belichaamt de voortzetting van de lignée voorbij de vernietiging. Zoals veel Poolse chassidische dynastieën die gedecimeerd werden, kende Sochatchov een renaissance, waarbij overlevende erfgenamen het hof en zijn onderwijs naar nieuwe centra verplaatsten, met name naar het Land Israël. Deze beweging past in de grote verschuiving van de joodse wereld in de twintigste eeuw, waarbij het zwaartepunt van het religieuze leven verschoof van het verwoeste Oost-Europa naar de nieuwe staat. Israël werd de plaats van een herbegonnen geschiedenis, die van een herrijzend volk. [Gordis, 2016]

De wederopbouw van een dynastie na de Shoah — de heruitgave van werken, de hervorming van een yeshiva, de herneming van de taak van rebbe — is niet slechts een institutioneel feit: het is een daad van geloof in continuïteit. Het behoort tot dezelfde energie die aan de nationale hergrondvesting voorzat, en die historici beschrijven als de zoektocht naar een nieuw begin voor een volk met een duizendjarige geschiedenis [Brenner, 2018] [Shindler, 2008]. Binnen dit kader vervolgde de Bornsztain-lignée wat haar van het begin af definieerde: een school van halakhisch en chassidisch denken levend houden, de Shem MiShmuel en de Avnei Nezer doorgeven aan generaties die Sochatchov niet gekend hadden. De trouw aan studie, van de ene oever naar de andere van de joodse geschiedenis gedragen, blijft de handtekening van deze familie — en één van de gezichten van het verzet van herenigd Israël.

Vijf figuren, één keten. Van Ze'ev Nachum, leerling van de Kotzker en rav van Biala, tot Avraham de Avnei Nezer, van Shmuel van de Shem MiShmuel tot Dovid de rabbi van de gemeenschappen, tot de erfgenamen die de dynastie na de vernietiging herbouwden, de Bornsztain van Sochatchov hebben meer dan enig ander illustreerd een deugd boven alles : talmoedische kennis als overdracht. Niet geleerdheid om zichzelf, maar studie ontvangen van een vader, verdiept, vervolgens doorgegeven aan een zoon — en, toen de geschiedenis de kete verbrak, geduldig herbonden voorbij de catastrofe.

Deze lignage was eerst een lignage van poskim en meesters : zij gaven Israël een van zijn grootste beslissers, wiens responsa het gehele rabbijnse recht omvatten en wiens denken over Shabbat nog steeds gezag heeft. Maar haar mooiste erfenis ligt in de manier waarop elke generatie de vorige droeg : Shmuel die het woord van zijn vader in zijn eigen boek onderbracht, de leerlingen die na de Shoah de geredde homilieën afdrukten, de nakomelingen die in het Land Israël een hof oprichtten die Europa had willen uitwissen. Daarin sluit de bijzondere geschiedenis van de Bornsztain zich aan bij het collectieve geheugen van het gehele joodse volk — dit volk voor wie het, sinds onheuglijke tijden, doorgeven van de Torah betekent het sterven van de herinnering weigeren. Waar een herlezenboek blijft bestaan, een kete herbonden, een naam voortgezet, daar blijft de oude belofte gaaf : netzach Yisrael lo yeshaker, de eeuwigheid van Israël bedriegt niet.