De hedendaagse Joodse werelden — wederopbouw en vitaliteit

Het begrijpen van de hedendaagse Joodse werelden vereist eerst het vaststellen van de ordegrootten. De werkzaamheden van demograaf Sergio DellaPergola, wereldwijd referentie op dit gebied, bieden hier een nauwkeurige cartografie. Volgens zijn schattingen bedroeg de wereldwijde Joodse bevolking in 2023 ongeveer 15,7 miljoen personen [DellaPergola, AJYB ; MDPI 2024]. Dit aantal, aanzienlijk en toch lager dan voor de oorlog, weerspiegelt een langzame demografische heropbouw na de ramp.

Het belangrijkste kenmerk van deze kaart is de verschuiving van het zwaartepunt naar Israël. De grootste centrale Joodse bevolking bevond zich in Israël met 7 101 400 personen, gevolgd door de Verenigde Staten met 6 300 000. [DellaPergola, AJYB 2023]. Deze twee polen concentreren thans de overweldigende meerderheid van het Joodse volk. Tegelijkertijd is de totale Joodse bevolking van de Diaspora afgenomen, van een herziene schatting van 8 597 100 in 2023 tot 8 583 000 in 2024 [DellaPergola, World Jewish Population 2024]. Deze vrijwel stagnatie van de diaspora verhult echter contrasterende regionale dynamieken : sommige gemeenschappen eroderen door emigratie en vergrijzing, andere vernieuwen zich door immigratie of geboortes.

Deze meting van de omvang van het verlies geeft elke gedachte aan wedergeboorte haar juiste weerklank. De moord op bijna zes miljoen Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog veroorzaakte het verlies van 36 % van de Joodse bevolking voor de oorlog, en van meer dan 60 % van het Europese jodendom [MDPI, Notes toward a Demographic History of the Jews]. Dat Europa vandaag de dag nog steeds een belangrijke plaats van Joods leven blijft, is daarom op historische schaal een opmerkelijk feit.

De Staat Israël, gesticht in 1948, heeft de hedendaagse Joodse conditie getransformeerd door voor het eerst sinds de Oudheid politieke soevereiniteit te bieden. Voorbij zijn staatkundige dimensie is het het eerste demografische reservoir van het Joodse volk geworden, en heeft het opeenvolgende golven van immigratie — de aliyah — opgenomen uit Europa, de Arabische en islamitische wereld, Ethiopië, en massaal uit de voormalige Sovjet-Unie na 1989.

Maar de Israëlische vitaliteit beperkt zich niet tot demografie. Ze ligt in de wederopstanding van een taal. Het Hebreeuws, lang beperkt tot liturgie en studie, is opnieuw een omgangstaal geworden die door miljoenen sprekers wordt gesproken, een medium voor literatuur, cinema, pers en wetenschappelijk onderzoek van topniveau. Dit fenomeen — waaraan geen echt historisch precedent gelijk staat — vormt een van de meest spectaculaire culturele heroplevelingen van de hedendaagse tijd [Encyclopaedia Judaica]. Israël functioneert dus als een brandpunt van culturele productie waarvan de effecten zich door alle diaspora's verspreiden.

Met ongeveer 6,3 miljoen Joden herbergen de Verenigde Staten de grootste Joodse gemeenschap van de diaspora en de tweede ter wereld [DellaPergola, AJYB 2023]. New York blijft het historische en symbolische hart, maar de Amerikaanse Joodse aanwezigheid strekt zich uit van Los Angeles tot Miami, van Chicago tot Zuid-Florida. Dit judaïsme onderscheidt zich door zijn institutioneel pluralisme: orthodoxe, conservatieve, reformatorische en reconstructionistische stromingen bestaan en concurreren er naast elkaar, voortbrengend een theologische en organisatorische bruisendheid zonder weerga.

De Amerikaanse eigenaardigheid ligt in de verbinding van een doorgevoerde burgerschappelijke integratie en een sterke identiteitsprofiel. Amerikaanse Joden hebben volledig deelgenomen aan het intellectuele, wetenschappelijke, artistieke en politieke leven van hun land, terwijl zij tegelijk een dicht netwerk van federaties, scholen, gemeenschapscentra en universiteiten hebben opgebouwd. Dit model, gegrondvest op religieuze vrijheid en associatieve vitaliteit, blijft een belangrijk laboratorium van hedendaagse Joodse vormen, ook in de interne spanningen tussen traditie en moderniteit [Encyclopaedia Judaica].

Binnen het Europese continent neemt Frankrijk een bijzondere plaats in. Frankrijk herbergt de derde grootste joodse gemeenschap ter wereld, na Israël en de Verenigde Staten, met ongeveer 500 000 Joden ; Frankrijk ontvangt Joden sinds het begin van de Middeleeuwen. [World Jewish Congress]. Deze historische diepte gaat samen met een recente herstructurering, gekenmerkt door de massale aankomst, in de jaren 1950 en 1960, van Joden uit Noord-Afrika, die een voorheen overwegend Askenazisch Frans jodendom diepgaand hebben vernieuwd.

De gemeenschapsgeografie weerspiegelt deze dichtheid. Parijs en zijn banlieue herbergen het grote merendeel van deze bevolking (350 000). Andere belangrijke gemeenschappen zijn onder meer Marseille (70 000), Lyon (25 000), Toulouse (23 000), Nice (20 000) en Strasbourg (16 000). [European Jewish Congress]. Dit collectieve leven steunt op een gestructureerd institutioneel netwerk, waaronder de Fonds social juif unifié (FSJU) de behoeften van de gemeenschap financiert [European Jewish Congress].

De Franse vitaliteit wordt echter ook doorkruist door ongerustheden. Frankrijk heeft de grootste joodse minderheidsgemeenschap in Europa, geschat op ongeveer 500 000 personen ; een significant aantal Franse Joden verlaat het land elk jaar. [Minority Rights Group, Refworld]. Het Franse jodendom leeft dus een spanning die kenmerkend is voor hedendaagse diaspora's : een grote culturele en religieuze rijkdom, gepaard met vragen over veiligheid en toekomst.

Geen geval illustreert het thema van wedergeboorte beter dan dat van Duitsland. Op dezelfde grond waar de vernietiging werd gepland, heeft zich aan het einde van de twintigste eeuw een Joodse gemeenschap opnieuw gevormd. De motor van deze vernieuwing was immigratie uit het Oosten. Vandaag de dag zijn tussen de 80 en 90 procent van de Joden in Duitsland immigranten van Russischsprekende afkomst uit de voormalige Sovjet-Unie. [History of the Jews in Germany, Wikipedia].

Deze beweging heeft een residuele aanwezigheid in een levende gemeenschap omgevormd. Veel Israëliërs vestigen zich ook in Duitsland, vooral in Berlijn, vanwege de ontspannen sfeer en de lage levenskosten. Het einde van de Koude Oorlog heeft bijgedragen aan de groei van de Joodse gemeenschap in Duitsland. [History of the Jews in Germany, Wikipedia]. Deze nieuwkomers hebben het gemeenschappelijk karakter diepgaand veranderd. Zoals het Joods Museum Berlijn benadrukt, hebben zij sinds de jaren negentig de Joodse gemeenschappen in Duitsland getransformeerd en verrijkt, die een grote groei hebben meegemaakt maar ook met aanzienlijke uitdagingen hebben geworsteld. [Jewish Museum Berlin].

Deze wedergeboorte verloopt niet zonder interne spanningen. De relatie tussen langgevestigde ingezetenen en nieuwkomers is niet eenvoudig geweest [Jewish Museum Berlin], met name omdat in de Sovjet-Unie de Joodse identiteit meer een nationaliteit dan een godsdienst was, wat ongekende vragen over identiteit en religieuze toebehoren opriep.

De hedendaagse Joodse wereld beperkt zich niet tot de Israëlisch-westerse as. Latijns-Amerika vormt een essentieel centrum, waarvan Argentinië het hart is. Volgens schattingen van Sergio DellaPergola in 2024 huisvest Argentinië ongeveer 173 000 Joden, waardoor het de grootste Joodse gemeenschap in Latijns-Amerika en de zesde ter wereld is. [World Jewish Congress]. Buenos Aires concentreert het grootste deel van deze bevolking, erfgename van Asjkenazische immigratie waaraan, in de periode voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog, Joden uit het Levant werden toegevoegd. [World Jewish Congress].

Deze gemeenschap heeft een zware tol betaald aan het terrorisme. De aanslag op het AMIA trof het hart van Argentinië en zijn Joodse gemeenschap — de zesde ter wereld en de grootste in Latijns-Amerika. [American Jewish Committee]. De aanslag van 1994 op de Asociación Mutual Israelita Argentina blijft een open wond. Toch is de gemeenschap, verre van ineenzakking, veerkracht tot een collectieve deugd gaan maken. Waarnemers benadrukken dat zij nooit zo levendig is geweest. [American Jewish Committee]. Buenos Aires illustreert dus de paradox van hedendaagse Joodse vitaliteit: een herinnering aan geweld onlosmakelijk verbonden met een bevestiging van het leven.

Na afloop van deze weg komt een beeld naar voren: dat van een volk tegelijk gemerkt door verlies en bewoond door een verbazingwekkend vermogen tot opnieuw beginnen. De demografische cijfers spreken van het litteken — meer dan 60% van het Europese jodendom vernietigd in het midden van de twintigste eeuw [MDPI] — maar zij spreken ook van de geduldige wederopbouw van een geheel van ongeveer 15,7 miljoen mensen [DellaPergola]. Tussen de twee grote polen van Israël en de Verenigde Staten getuigen de diaspora's van Frankrijk, Duitsland en Argentinië elk van een eigen traject: mediterrane en Noord-Afrikaanse dichtheid in Parijs, onwaarschijnlijke wedergeboorte in Berlijn, strijdbare weerbaarheid in Buenos Aires.

Het thema van de wedergeboorte is dus geen retorische troost. Het beschrijft een verifieerbaar historisch feit: de herinvinding van een taal in Jeruzalem, de wederopbouw van een gemeenschap op de ruïnes van Berlijn, het scheppend volharden ondanks de terreur in Buenos Aires. Het hedendaagse joodse geheugen is in die zin niet alleen gericht op de graven: het is aanwezigheid, debat, overdracht en toekomst. Rouw en vitaliteit samen houden, dat is wellicht de eigen wijsheid van de joodse werelden van de eenentwintigste eeuw.