De moderne Hebreeuwse literatuur

De dageraad van de moderne Hebreeuwse literatuur ligt in de Haskalah-beweging, de 'Joodse Verlichting', waarvan de inleidende figuur Mozes Mendelssohn (1729-1786) is, een Berlijnse filosoof die zich inzette voor de emancipatie en seculiere educatie van de Joden [Encyclopaedia Judaica]. Rond hem stichten de maskilim in 1783 het tijdschrift Ha-Me'assef (« De Verzamelaar »), het eerste Hebreeuwse periodiek van de moderne tijd, dat een duidelijke, elegante taal wilde cultiveren, gebaseerd op het bijbelse model in plaats van op het laat-rabbijnse Hebreeuws [Encyclopaedia Judaica].

Deze eerste fase, de zogenaamde bijbelse of puristische, geeft de voorkeur aan een gezuiverd Hebreeuws — de melitsa, mozaïekstijl vol citaten — dat zich al gauw te beperkt zou blijken voor realistische verhalen. De centra van de Haskalah verplaatsen zich geleidelijk van Duitsland naar het Habsburgse Rijk (Galicië) en vervolgens naar het Russische Rijk, waar de grote massa van de Oost-Europese joodse bevolking een publiek en materiaal bood. In Galicië componeert Jozef Perl (1773-1839) in 1819 Megalleh Temirin (« De Onthulier der geheimen »), een epistolair satire gericht tegen het chassidisme, beschouwd als een mijlpaal in de Hebreeuwse proza [Encyclopaedia Judaica].

De grote romancier van deze periode blijft Abraham Mapu (1808-1867), wiens Ahavat Tsiyyon (« De Liefde van Sion », 1853) wordt beschouwd als de eerste roman in modern Hebreeuws: een historisch verhaal gesitueerd in het Judea van de profeet Jozafat, het bood lezers een geïdealiseerde nationale fresco, in een prachtige bijbelse taal [Encyclopaedia Judaica]. Aan de kant van de poëzie belichaamt Yehuda Leib Gordon (1830-1892), een Litouwse dichter, de strijdbare Haskalah: zijn verhalen in verzen bekritiseren de macht van het rabbijnisme over het joodse leven en pleiten voor sociale hervorming, samengevat in zijn beroemde formule die de Jood uitnodigt om « mens op straat en Jood in zijn tent » te zijn [Encyclopaedia Judaica]. De Haskalah laat dus een dubbele erfenis na: een herstelde literaire taal en het idee dat het Hebreeuws een kritiek op de joodse samenleving zelf kon dragen.

Als de Haskala de fundamenten levert, dan bereikt de Hebreeuwse proza haar volwassenheid met Shalom Yaakov Abramovitch (circa 1835-1917), bekend onder het pseudoniem Mendele Mokher Sefarim (« Mendele de boekenverkoper »). De kritische traditie, in het verlengde van Bialik, heeft hem de zeyde, de « grootvader » van de moderne Jiddische en Hebreeuwse literatuur genoemd, erkenning van zijn grondleggende rol [Encyclopaedia Judaica ; Dan Miron, A Traveler Disguised].

Mendele schreef eerst in het Hebreeuws, daarna in het Jiddisch, alvorens naar het Hebreeuws terug te keren door een nieuwe stijl, de nusakh genoemd, te smeden: een synthese van verschillende lagen van de taal — bijbels, mishnisch, middeleeuws en liturgisch — in dienst van een realistische en vaak satirische beschrijving van het leven in de Joodse stadjes van Oost-Europa, de shtetlekh [Encyclopaedia Judaica ; Robert Alter]. Werken als Ha-Avot ve-ha-Banim (« De Vaders en de Zonen »), Kitser Massoes Binyomin ha-Shlishi (« De Reizen van Benjamin III ») of Susati (« De Knol ») verenigen de pikareskke ader, sociale kritiek en allegorie van de Joodse voorwaarde.

De beslissende bijdrage van Mendele is aangetoond te hebben dat het Hebreeuws het concrete, het alledaagse, het triviale en ironie kon weergeven, waar de Haskala het vooral voor het sublieme had gereserveerd. Hij opent de weg voor de volgende generatie, die hem als meester erkent. De kritiek onderstreept hoe zijn nusakh een stilistische norm heeft vastgesteld die latere schrijvers op hun beurt moesten overtreffen of betwisten [Dan Miron]. Met Mendele houdt de Hebreeuwse proza op een geleerde oefening te zijn en wordt het een representatiekunst.

De wending van de negentiende en twintigste eeuw ziet een uitzonderlijke poëtische generatie ontluiken, vaak aangeduid als die van de Tehiya (« wedergeboorte »), waarvan het voornaamste centrum Odessa was. Hayim Nahman Bialik (1873-1934) is de centrale figuur daarvan. Gevormd aan de yeshiva van Volozhin, gevoed door de rabbijnse traditie en nationale idealen, verwierf hij tijdens zijn leven de status van « nationaal dichter » van het Joodse volk [Encyclopaedia Judaica].

Zijn oeuvre verbindt bejammering en profetie. Na het pogrom van Kichinev in 1903 schrijft Bialik Be-Ir ha-Haregah (« In de stad van de slachting »), een lang gedicht van beschuldigende geweld dat even zeer de daders als de passiviteit van de slachtoffers geselt, en dat bijdroeg tot het galvaniseren van Joodse zelfverdediging [Encyclopaedia Judaica]. Als meester van een Hebreeuws van ongekende rijkdom was Bialik ook de uitgever, samen met Yehoshua Hana Rawnitzki, van de Sefer ha-Aggadah, een uitgebreide bloemlzing van rabbijnse legenden bedoeld om het klassieke erfgoed toegankelijk te maken voor de moderne lezer — een gebaar dat hij theoretiseerde als kinnus, het « verzamelen » van het nationale erfgoed [Encyclopaedia Judaica].

Aan zijn zijde belichaamt Saül Tchernichovsky (1875-1943) een ander aspect van de wedergeboorte: Hellenist, gevoelig voor natuur, eros en mythe, voert hij in de Hebreeuws poëzie het sonnet, de idylle en een dionysische vitaliteit in, zoals in zijn provocerend hymne « Voor het standbeeld van Apollo » [Encyclopaedia Judaica]. Waar Bialik in gesprek gaat met de beit midrash, kijkt Tchernichovsky naar Griekenland en de Middellandse Zee. Samen verbreiden zij het formele en thematische repertoire van het Hebreeuws vers aanzienlijk, en bereiden zij het voor op aanpassing aan de Sefardische uitspraak die die van Joods Palestina zou worden.

Met de golven van immigratie van de Tweede Alija (1904-1914) verschuift het zwaartepunt van de Hebreeuwse literatuur geleidelijk van Oost-Europa naar het Ottomaanse, en later mandaatgebied Palestina. Deze verschuiving was noch onmiddellijk noch lineair : lange tijd bleven Odessa, Warschau en Berlijn actieve culturele centra, en veel belangrijke werken verschenen in de diaspora voordat Tel-Aviv, gesticht in 1909, zich als culturele hoofdstad vestigde [Encyclopaedia Judaica].

De tragische figuur van deze overgang is Yossef Hayim Brenner (1881-1921). Romanschrijver en essayist, hij werpt een medogenloos licht op de joodse toestand en op de illusies van de pioniers ; zijn verhalen, gekenmerkt door existentieel ongenoegen en een scherp realisme, weigeren de idealisering van de terugkeer naar het land. Brenner werd gedood bij de onlusten in Jaffa in mei 1921, en zijn dood maakte hem tot een martelaar van de culturele renaissance [Encyclopaedia Judaica]. Zijn oeuvre opent een traditie van kritische helderheid die door de gehele latere Israëlische literatuur heen loopt.

Tegelijkertijd voorziet de onderneming van taalrevitalisering, met name onder leiding van Eliezer Ben-Yehuda (1858-1922) — lexicograaf en onvermoeibare voorvechter van het gesproken Hebreeuws — schrijvers van een steeds meer volkstalige taal, die in staat is de voorwerpen en gebaren van het moderne leven te benoemen [Encyclopaedia Judaica]. De overgang van een zuiver geschreven Hebreeuws naar een gesproken Hebreeuws transformeerde diepgaand de voorwaarden voor literaire creatie zelf : auteurs konden nu de taal die zij schreven om zich heen horen.

Shemuel Yossef Agnon (1888-1970), geboren Czaczkes in Buczacz in Galicië, emigreerde in 1908 naar Palestina en is de onbetwiste meester van de Hebreeuwse proza van de twintigste eeuw. Zijn stijl, die het Hebreeuws van de Mishna en chassidische verhalen heruitvindt terwijl hij narratieve architecturen van subtiele moderniteit construeert, maakt hem een paradoxaal klassieker: archaïserend en vernieuwend tegelijkertijd.

Zijn grote werken — Hakhnasat Kalla (« Het Bruidslied »), Temol Shilshom (« Gisteren en eergisteren ») of de verzameling droomverhalen Sefer ha-Ma'asim — onderzoeken ontheemding, het verlies van de traditionele wereld en de onmogelijke samenvalling tussen de vrome Jood van de diaspora en de pionier van Sion. Internationale erkenning kwam in 1966: Kol Israel, de Israëlische radio, kondigde aan dat S.Y. Agnon, de Hebreeuwse Israëlische schrijver, de Nobelprijs voor Literatuur 1966 had ontvangen, terwijl de officiële aankondiging door de Koninklijke Academie van Zweden in Stockholm zou worden gedaan. Agnon werd beschouwd als de meest vooraanstaande klassieke schrijver van Israël.

De prijs werd dat jaar gedeeld met de Duitse dichter Nelly Sachs, een dubbele symbolische consacratie voor de Joodse letteren [Nobelcomité ; Encyclopaedia Judaica]. Voor het eerst bereikte een werk volledig in modern Hebreeuws geschreven de hoogste mondiale literaire onderscheiding, wat de internationale erkenning van deze opgestane taal verzegelde. Agnon blijft de levende brug tussen de verdronken wereld van de Galiëische dorpen en Jeruzalem, waar hij koos om te leven en te schrijven.

De stichting van de Staat Israël in 1948 doet een nieuwe generatie ontstaan, de zogenaamde 'generatie van de Staat' (Dor ha-Medina) of 'generatie van 1948', die schrijft in een Hebreeuws dat nu moederlands is, vanaf de kindertijd gesproken. Deze breuk is van cruciaal belang: voor het eerst denken en dromen schrijvers in de taal waarin zij schrijven, zonder de bemiddeling van het Jiddisch of een Europese taal.

Yehuda Amichai (1924-2000), geboren in Würzburg in Duitsland en in 1936 naar Palestina geëmigreerd, is zijn meest universeel vertaalde vertegenwoordiger. Zijn poëzie breekt met de plechtigheid van de school van Bialik: zij voert in de Hebreeuwse vers de gesproken taal, ironie, het stedelijk alledaagse, liefdeervaringen en de herinnering aan oorlog in, door liturgische woordenschat en technisch of administratief taalgebruik naast elkaar te plaatsen. Amichai buigt voortdurend de heilige bronnen af — de Bijbel, het gebed — om liefde, verlies en het absurde van conflicten uit te spreken, stellende van religieuze aanspeling een profaan materiaal [Encyclopaedia Judaica ; Robert Alter, The Poetry of Yehuda Amichai].

Rond hem heen geven dichters als Nathan Zach, die pleitte voor vrij vers bevrijd van eerdere modellen, en prozaschrijvers als S. Yizhar, Amos Oz of A.B. Yehoshua, aan de Israëlische literatuur een collectieve en kritische stem, alert op de morele ambiguïteiten van de herwonnen soevereiniteit. De taal, die sinds de Oudheid niet meer als dagelijks idioom werd gesproken, was het natuurlijke voertuig geworden van een hedendaagse literatuur volledig geïntegreerd in de wereldwijde schepping. Met deze generatie eindigt de cyclus die door de Haskala werd geopend: Hebreeuws is niet meer terug te veroveren, het is in te bewonen.

Van Ha-Me'assef tot Amichai heeft de moderne Hebreeuwse literatuur in minder dan twee eeuwen bereikt wat geen enkele andere taal gekend had: de overgang van de status van geleerde en liturgische taal naar die van volledige literaire en alledaagse taal. Deze weg was onlosmakelijk verbonden met de nationale wedergeboorte van het Joodse volk, zonder daar echter in op te gaan; zij werd vaak gedragen door schrijvers die het grote collectieve verhaal evenzeer bevraagden, bekritiseerden en nuanceerden als dat zij het dienden.

De belangrijkste punten zijn duidelijk en erkend door het onderzoek: de grondlegging van een profaan Hebreeuws door de Haskalah, de komst van realistische proza met Mendele, de gouden eeuw van de poëzie van Bialik en Tchernichovsky, de proza van ontgoocheling van Brenner, het klassieke werk van Agnon bekroond met de Nobelprijs in 1966, en de bevrijding van het vers met Amichai en de generatie van de Staat. Elk van deze stappen getuigt van dezelfde operatie: de moderne wereld — haar steden, haar twijfels, haar lichamen, haar oorlogen — binnen te brengen in een taal die er tot dusver slechts de echo van droeg door de Schrift. Het wonder, als men durft dit woord te gebruiken, is niet bovennatuurlijk: het is het geduldig werk van generaties schrijvers en lezers die het Hebreeuws als hun woonplaats kozen.