De rabbijnen en het religieus gezag

De figuur van de rabbi verschijnt na de vernieling van de Tweede Tempel in het jaar 70 van onze tijdrekening. Beroofd van het offercultus en het priesterschap (kohanim) dat hiervan de dienst verzekerde, reorganiseerde het jodendom zich rond studie en gebed. De Tannaïm, vervolgens de Amoraïm, wijzen aangehaald in de Mishna en de Talmud, werden de nieuwe depositarissen van het gezag. Hun titel, rabbi in het land Israël, rav in Babylonië, onderscheidt de geoefende meesters [Encyclopaedia Judaica].

De oorspronkelijke ordinatie, de semikha (letterlijk « handoplegging »), ontleent haar bijbels model aan de overdracht van Mozes aan Jozua (Numeri 27, 18-23). Volgens het traditionele verhaal zou zij zich in een ononderbroken keten van meester op leerling hebben voortgeplant. In het dagelijks taalgebruik is een rabbi een geleerde met geavanceerde vorming op het gebied van de joodse praktijk, maar de term duidt historisch gezien degene aan die de rabbijnse ordinatie, de semikha, heeft ontvangen [Chabad.org]. Deze klassieke semikha verleende precieze juridische bevoegdheden: zitting nemen in bepaalde rechtbanken, boetes opleggen, vragen beslissen die niet-geoefenden verboden waren.

De antieke ordinatie veronderstelde evenwel een geografische voorwaarde: zij kon alleen in het Land Israël worden verleend. De druk van de Romeinse, vervolgens Byzantijnse overheersing maakten haar overdracht steeds moeilijker. Historici plaatsen het uitsterven van de klassieke semikha rond de 4de of 5de eeuw, toen de transmissieketen brak omdat de vereiste rituele voorwaarden niet meer konden worden gehandhaafd [Encyclopaedia Judaica]. Sindsdien zou de behouden rabbijnse titel niet langer de volledige mosaïsche ordinatie zijn, maar een toestemming om te onderwijzen en recht te spreken — een capitale onderscheiding die de volgende eeuwen niet zouden ophouden te overdenken.

De talmudische wijze was oorspronkelijk geen beroepsmatige tegen betaling. De traditie van de Mishna (Avot) adviseerde de Torah niet « tot een schop te maken om mee te graven », dat wil zeggen tot een winstmiddel. Veel meesters oefenden een ambacht uit — smid, timmerman, handelaar — en onderwezen gratis. Het gezag berustte op beheersing van de tekst en erkenning door collega's, niet op een betaalde functie [Encyclopaedia Judaica].

Van de zesde tot de elfde eeuw verschuift het zwaartepunt van de religieuze autoriteit naar Babylonië, waar de grote academies (yeshivot) van Soura en Poembedita bloeien. Aan het hoofd daarvan oefenen de Geonim (enkelvoud gaon, « excellentie ») een spirituele autoriteit uit die uitstraalt over de gehele Joodse diaspora, van Maghreb tot Spanje en tot de gemeenschappen aan de Rijn [Encyclopaedia Judaica].

De gaonische autoriteit onderscheidt zich door haar institutioneel en bovengemeentelijk karakter. De Geonim zijn niet alleen meesters: zij leiden academies met een interne hiërarchie en oefenen een quasi-gouvernementale functie uit, naast de Exilarch (Rosh Galouta), politieke leider van de Joden van Babylonië. Gedurende deze periode wordt de tekst van de Babylonische Talmud definitief vastgesteld en ontstaat een beslissend instrument: het raadplegen op afstand. Verre gemeenschappen zonden vragen over de wet naar de academies, waarop de Geonim schriftelijk antwoordden. Deze uitwisselingen, bewaard en gekopieerd, vormen de eerste responsa (in het Hebreeuws she'elot ou-teshouvot, « vragen en antwoorden ») [Encyclopaedia Judaica].

Deze juridische correspondentie speelde een aanzienlijke eenwordingsrol. Door vragen van verspreide gemeenschappen te beantwoorden, verspreidden de Geonim een coherente jurisprudentie en stelden zij de Babylonische Talmud als normatieve referentie hoger dan de Talmud van Jeruzalem. De gaonische periode ziet ook het verschijnen van de eerste codes en compendiums om het recht toegankelijk te maken, zoals de Halakhot Guedolot. De teloorgang van de Babylonische academies in de elfde eeuw valt samen met de opkomst van nieuwe studiecentra in Noord-Afrika, Spanje en de Rijnvallei, wat het overgang markeert van een gecentraliseerde naar een polycentrische autoriteit [Encyclopaedia Judaica].

Met de verspreiding van onderwijscentra neemt het middeleeuwse rabbinaat een nieuwe vorm aan: die van de erkende meester van een gegeven gemeenschap, de rav ha-ir (« rabbijn van de stad »). Bij afwezigheid van de klassieke semikha wordt autoriteit nu overgedragen door een attest van bekwaamheid, de hetter hora'a (« toestemming om uitspraak te doen »), uitgereikt door een meester aan zijn leerling, geacht competent te zijn om de halakha uit te maken [Encyclopaedia Judaica].

Deze periode is die van grote beslissingsfiguren en codes die nog vandaag de dag de praktijk structureren. Rashi (Salomon ben Isaac, Troyes, 11e eeuw) en zijn opvolgers, de Tossafisten, ontwikkelen in de Asjkenazische wereld een dialectische exegese van de Talmud. In Spanje stelt Maimonides (Mozes ben Maimon, 12e eeuw) de Mishné Torah samen, de eerste systematische en volledige codificatie van heel de joodse wet. Volgens historici formuleerde Maimonides ook een theoretische reflectie over het mogelijke herstel van de ordinatie door consensus van de wijzen van Eretz Yisrael — een idee dat later opnieuw zal opduiken [Encyclopaedia Judaica].

De Middeleeuwen zien ook de formalisering van gemeenschappelijke regelingen (takkanot) en de groeiende autoriteit van rabbijnse samenvoeringen. In het middeleeuwse Duitsland geven Rijnlandse synodes, verbonden aan de naam van Rabbenou Guershom ben Yehouda (« het Licht van het Ballingschap », rond het jaar duizend), belangrijke verordeningen uit, waaronder het verbod op polygamie voor Asjkenazische joden [Encyclopaedia Judaica]. De rabbijnse autoriteit wordt dus gecombineerd met een collectieve wetgevingsdimensie.

Het is ook tijdens deze periode dat het rabbinaat zich geleidelijk professionaliseert. Naarmate gemeenschappen zich structureren, krijgt de rabbijn juridische bevoegdheden, soms erkend door de niet-joodse macht, en eindigt uiteindelijk door bezoldiging te ontvangen — vaak gerechtvaardigd als vergoeding voor de tijd ontrokken aan een broodwinning, waardoor de oude onwil om de Tora te gelde te maken omzeild wordt. Het ambt van de bezoldigde gemeenschappelijke rabbijn, zoals men dat in de moderne en hedendaagse tijdperken zal kennen, vindt hier zijn oorsprong [Encyclopaedia Judaica].

De literatuur van de responsa vormt één van de meest aanzienlijke documentaire monumenten van de Joodse beschaving. Over meer dan duizend jaar uitgestrekt, telt zij tientallen duizenden verzamelingen en vertegenwoordigt, volgens de Encyclopaedia Judaica, de voornaamste bron voor de studie van de concrete ontwikkeling van de halakha en van het sociale, economische en religieuze leven van Joodse gemeenschappen [Encyclopaedia Judaica].

Het mechanisme is constant: een individu, een rechtbank of een gemeenschap dient een concrete vraag in bij een erkende autoriteit; deze antwoordt met een gemotiveerde beslissing, gesteund op de Talmoedische bronnen, de codes en de precedenten. In tegenstelling tot de code, die de norm op abstracte en systematische wijze uiteenzet, gaat de responsum altijd uit van een werkelijk geval. Zij weerspiegelt dus de economische, technologische en morele werkelijkheden van een bepaald tijdperk: handelsdisputen, vragen van huwelijk en echtscheiding, problemen verband houdend met nieuwe ontdekkingen of vervolgingssituaties [Encyclopaedia Judaica].

Onder de grote meesters van de responsa bevinden zich Salomon ben Adret (de Rashba, Barcelona, 13de-14de eeuw), Asher ben Yehiel (de Rosh), Isaac ben Sheshet (de Ribash) en, in de moderne tijd, Moïse Sofer (de Hatam Sofer, 19de eeuw) of Moshe Feinstein (20ste eeuw), wier verzamelingen gezag hebben tot in de hedendaagse debatten over bioëthica en technologie [Encyclopaedia Judaica]. De responsa blijft dus de voorkeurswijze van halakhische beslissing: een casus-gericht recht, zich ontwikkelend, dat niet vanuit het hoogste niveau regelgeeft maar, zaak na zaak, antwoordt op de vragen die het leven aan de Wet stelt.

Deze juridische vorm verklaart de aard zelf van de rabbijnse autoriteit: zij is niet territoriaal noch hiërarchisch maar persoonlijk en geleerd. Een posek (beslisser) verwerft zijn invloed door de aanvaarding die zijn collega's en het publiek aan zijn redenering toekennen. De grote codes — de Tour van Jacob ben Asher, vervolgens de Choulhan Aroukh van Joseph Caro (1565), vergezeld van de Askenazische glosssen van Moïse Isserles — ontstaan bovendien uit de ophoping van deze jurisprudentie en worden op hun beurt de gemeenschappelijke grondslag van de beslissing [Encyclopaedia Judaica].

Het rabbijnse tribunaal, of beth din (« huis van oordeel »), is de gerechtelijke instelling van het Joodse recht. Klassiek samengesteld uit drie rechters (dayyanim) voor civiele zaken, behandelt het geschillen tussen particulieren, persoonlijke status (huwelijk, religieus echtscheiding of guet, bekeeringen) en rituele kwesties. Zijn bevoegdheid en bindende kracht variëren aanzienlijk naar gelang van de perioden en politieke regimes: zeer uitgebreid wanneer de burgerlijke macht de rechterlijke autonomie van Joodse gemeenschappen erkende, beperkt tot vrijwillige arbitrage wanneer deze autonomie verdween [Encyclopaedia Judaica].

Vanaf het einde van de Middeleeuwen en in de moderne tijd erkennen bepaalde staten gecentraliseerde rabbijnse structuren of stellen deze verplicht in. Het Osmaanse Rijk stelt de functie van Hakham Bashi in, opperkhan met officiële titel, belast met het vertegenwoordigen van de Joodse gemeenschap bij de autoriteiten. In West-Europa leidt emancipatie tot consistoriale organisaties: in Frankrijk creëert het Centrale Israëlietische Consistorie, opgericht onder Napoleon in 1808, het cultusleven en plaatst aan zijn hoofd een opperkhan van Frankrijk [Encyclopaedia Judaica].

Het meest opmerkelijke voorbeeld van moderne centralisatie is het Groot Rabbinaat. In het Heilige Land onder Brits mandaat wordt in 1921 officieel een Groot Rabbinaat ingesteld, met de bijzonderheid van een dubbel leiderschap: een askenazische opperkhan en een sefardische opperkhan (deze laatste dragend de traditionele titel van Rishon le-Zion). De eerste askenazische opperkhan, Abraham Isaac Kook, stelde zijn denken blijvend op de instelling af [Encyclopaedia Judaica]. Deze structuur werd na 1948 overgenomen door de Staat Israël: het Groot Rabbinaat heeft daarin wettelijke bevoegdheid over de persoonlijke status van joden, met name huwelijk en echtscheiding, stellende aan de rabbijnse autoriteit een staatsmacht zonder gelijke in de diaspora [Encyclopaedia Judaica].

Het is opmerkelijk dat de vraag van de oorspronkelijke semikha in de moderne tijd opnieuw opkomt: in de 16de eeuw, in Safed, trachtte rabbijn Jacob Berab, met een groep wijzen, de mosaïsche wijding in de geest van Maimonides' voorstel te herstellen, een project dat heftige controverse wekte en niet blijvend slaagde [Encyclopaedia Judaica]. Het gebeurde illustreert het scherpe besef dat rabbijnen hadden van het verschil tussen hun werkelijke gezag en het ideale gezag van de Ouden.

De emancipatie van joden in Europa, vanaf het einde van de achttiende eeuw, transformeert de rabbijnse functie radicaal. De rabbijn houdt geleidelijk op vooral rechter en besluitvormer te zijn en wordt een geestelijke gids, een prediker en een gemeenschapspastor, naar het voorbeeld van de omringende kerkelijke modellen. De eerste moderne rabbijnse seminaries verschijnen — zoals het Séminaire israélite de France (1830) of het Séminaire théologique juif de Breslau (1854) — waarin traditionele studie en academische vorming worden gecombineerd [Encyclopaedia Judaica].

Deze verandering gaat gepaard met een fragmentering van gezag. De reformistische beweging, ontstaan in negentiende-eeuws Duitsland, herdefinieert de rol van de rabbijn en de bindende aard van de halakha; als reactie hierop structureert orthodoxie zich en zoekt het conservatieve judaïsme (Masorti) een middenweg. Elk van deze stromingen ontwikkelt zijn eigen ordinatiesinstellingen, zijn eigen gerechtshoven en zijn eigen besluitvormende autoriteiten. De vraag naar ordinatie van vrouwen, in de twintigste eeuw geopend in liberale en conservatieve bewegingen, vormt een van de meest zichtbare punten van divergentie, waarbij de orthodoxie deze functie in meerderheid voor mannen voorbehouden houdt [Encyclopaedia Judaica].

Parallel daaraan biedt de chassidische wereld, voortkomend uit achttiende-eeuws Oost-Europa, een ander model van gezag: dat van de tsaddik of rebbe, een charismatische meester wiens invloed minder berust op juridische besluitvorming dan op geestelijke begeleiding en een vaak dynastieke legitimititeit [Encyclopaedia Judaica]. Het hedendaagse judaïsme presenteert zich aldus als een mozaïek van gezagsdragers: staatlijke grote rabbinaten, gemeenschapsfederaties, feitelijk erkende besluitvormers door hun publiek, chassidische dynastieën. De juridische eenheid van de gaoïmische tijd heeft plaats gemaakt voor een pluralisme waarin de gezag van een rabbijn, zoals oorspronkelijk, grotendeels berust op de vrijwillige erkenning door degenen die het erkennen.

Van Yavne naar Jeruzalem, van de anonieme wijze gebogen over de Mishna tot aan de opperrabbijn aangesteld door de Staat, heeft de rabbijnse functie twee millennia doorlopen door zich voortdurend te transformeren terwijl zij haar hart bewaarde: de autoriteit van de kennis in dienst van de Wet. Drie permanente trekken komen uit deze lange geschiedenis naar voren. Ten eerste, de afwezigheid van clerikale heiligheid: de rabbijn is geen priester, maar een meester, en zijn macht ontstaat uit erkende bekwaamheid. Ten tweede, het essentieel raadgevend en casuïstisch karakter van de autoriteit, waarvan de responsa de zuiverste uitdrukking blijft. Ten slotte, de constante spanning tussen centralisatie en pluralisme, tussen de eenheidsautoriteit van de Geonim of de grote rabbinaten en de polycentrische verspreiding van gemeenschappen [Encyclopaedia Judaica].

De geschiedenis van het rabbinat is dus onlosmakelijk verbonden met die van de politieke structuren van het joodse volk: sterk waar de gemeenschappelijke autonomie werd erkend, diffuus waar dit niet het geval was. In het hedendaagse tijdperk getuigt de coëxistentie van staatsautoriteiten, van concurrerende religieuze stromingen en van charismatische figuren van de vitaliteit — en van de complexiteit — van een instelling die, nooit opgehouden met interpreteren, blijft antwoorden, vraag na vraag, op de vragen die de wereld aan de traditie stelt.