De Rechtvaardigen onder de naties

De Hebreeuwse uitdrukking Hassidei Umot ha-Olam (de vromen der volkeren van de wereld) wortelt in de rabbijnse traditie lang voordat zij de reddersvan de Shoah aanduidt. Volgens de Joodse traditie verwees de term Rechtvaardigen onder de volkeren (in het Hebreeuws: Hasidei Umot ha-Olam) oorspronkelijk naar rechtvaardige niet-Joden die God vrezen. Het Joodse denken ontwikkelde dus zeer vroeg het idee dat morele rechtschapenheid niet het voorrecht van het volk Israël was, maar toegankelijk voor ieder mens die de universele geboden naleeft.

Bij deze notie voegt zich een mystieke legende die diep in de traditie is verankerd. Volgens de Talmud bestaan er in elke generatie zesendertig verborgen "rechtvaardigen" (tzadikim nistarim) die door de deugd van hun daden de wereld beschermen. Deze traditie van de Lamed-Vav (de zesendertig) verleent aan het concept van Rechtvaardige een spirituele dimensie die het zuiver historische kader overstijgt. Toen de Staat Israël de uitdrukking na de Shoah opnieuw aangreep, bracht zij dus een opvallende semantische verschuiving teweeg: van een theologische en morele categorie werd de titel een precieze burgerlijke onderscheiding, toegekend naar verifieerbare criteria. Dit snijpunt tussen de doorgegeven herinnering en de hedendaagse instelling vormt een van de meest singuliere kenmerken van het Rechtvaardigen-dispositief, waar een uit de traditie ontvangen categorie een gedocumenteerde historische erkenning komt bezegelen.

De officiële inwijding van de titel past in de vorming zelf van de Israëlische gedenkwaardige instelling. Toen Yad Vashem, de Autoriteit van de herinnering aan de martelaren en helden van de Shoah, in 1953 door de Knesset werd ingesteld, was een van haar taken het herdenken van de « Rechtvaardigen onder de naties ». De oprichtingswet plaatste de herinnering aan de niet-joodse redders dus van bij het begin in het kader van de officiële taken van de Hebreeuwse staat, naast de herdenking van de zes miljoen slachtoffers. De Rechtvaardigen werden gedefinieerd als niet-Joden die hun leven hebben gewaagd om Joden tijdens de Shoah te redden.

De concrete uitvoering van deze missie vereiste echter een rigoureuze procedure, ingesteld een decennium later. Sinds 1963 wordt deze onderscheiding — de hoogste civiele onderscheiding verleend door de Hebreeuwse staat aan niet-Joden — toegekend door een Commissie voorgezeten door een rechter van het Hooggerechtshof van de staat Israël. De keuze om een magistraat aan het hoofd van deze commissie te plaatsen getuigt van de wil om de erkenning te funderen op het onderzoek van bewijzen, getuigenverklaringen en archieven, eerder dan op louter emotie. De erkende Rechtvaardige ontvangt dan een drievoudige inwijding: een persoon erkend als Rechtvaardige omdat hij risico's heeft genomen om Joden tijdens de Shoah te helpen, ontvangt een medaille naar zijn naam, een erecertificaat, en het voorrecht dat zijn naam wordt toegevoegd aan de Eremuur in de Tuin der Rechtvaardigen. Yad Vashem materialiseerde deze herinnering ook in haar eigen landschap: sinds deze zelfde datum heeft Yad Vashem in Jeruzalem de Avenue der Rechtvaardigen aangelegd beplant met bomen naar hun naam, vervolgens de Tuin der Rechtvaardigen waar lijsten met namen in muren zijn gegraveerd, land per land.

De onderscheiding van de Rechtvaardigen berust niet op een vage beoordeling, maar antwoordt op bepaalde voorwaarden, in de eerste plaats het persoonlijke risico dat wordt gelopen. Yad Vashem onderscheidt overigens verschillende modaliteiten van redding die het mogelijk maakten Joden aan de dood te onttrekken. De eerste bestond uit het verbergen van Joden in de woning van de redder of op zijn eigendom en het voorzien van voedsel en noodzakelijkheden tijdens hun clandestiniteit. Ten tweede verkrijgingen sommige van de Rechtvaardigen valse papieren en valse identiteiten voor degenen die zij redden. Deze twee vormen — verberging en documentaire vervalsing — vereisten een dagelijks engagement en voortdurende geheimhouding.

Twee andere modaliteiten maken dit beeld compleet. De derde categorie van redders die door Yad Vashem werd gespecificeerd, was die van degenen die Joden hielpen te ontsnappen aan een terratorium bezet door de nazi's of een minder gevaarlijk gebied te bereiken. Ten slotte werd bijzondere aandacht geschonken aan de redding van de meest kwetsbaren, met name wanneer sommige redders kinderen onder hun hoede namen. Deze categorieën sluiten elkaar niet uit: veel redders combineerden verschillende vormen van hulp, van huisvesting tot het organiseren van vluchtroutes. Het kardinale criterium blijft echter de onbaatzuchtigheid en het eigenbelang van de daad, alsmede het werkelijke levensgevaar van de redder, die zich in bezet Europa blootstelde aan deportatie of executie.

Onder de duizenden erkende Rechtvaardigen hebben bepaalde figuren wereldwijde bekendheid verworven en belichamen de diversiteit van reddingswegen. De Duitse industrieel Oskar Schindler is ongetwijfeld het bekendste voorbeeld: Oskar en Emilie Schindler, uit Duitsland, blijven « de onvergetelijke redders van 1.200 vervolgde Joden ». Naast hen verstrekte de Japanse diplomaat Chiune Sempo Sugihara transitvisums aan vluchtelingen die uit Polen ontvluchtten, terwijl de Zweedse diplomaat Raoul Wallenberg een van de meest doeltreffende redders was. De foto werd genomen vanuit de auto van Raoul Wallenberg, Rechtvaardige onder de volkeren, die het leven van tienduizenden Joden in Boedapest redde door het verstrekken van diplomatieke beschermingscertificaten en andere inspanningen. Yad Vashem eert ook figuren als de Spaanse diplomaat Ángel Sanz Briz en consul Portugees Aristides de Sousa Mendes.

Voorbij individuen is erkenning ook uitgebreid naar hele gemeenschappen. Het geval van het dorp Chambon-sur-Lignon, in Haute-Loire, blijft voorbeeldig. Zijn inwoners initieerden een beweging van « burgerlijke verzet », gevoed door geestelijk verzet, die leraren, boeren, artsen, handelaren, hoteleigenaren en huispersoneel ertoe zal bewegen spontaan deze collectieve redding te organiseren, met een onwrikbare wet van stilzwijgen die nooit werd verbroken. Deze redding op gemeenschapsniveau benadrukt de rol van gedeelde overtuigingen — hier grotendeels protestantse — in mobilisatie. Zoals de historiografie eraan herinnert, ontwikkelde zich een ander verzet, burgerlijk, dat bestond uit het weghalen van Joden uit het milieu waarin zij in gevaar waren om hen te integreren in niet-joodse milieus. Het Chambon-sur-Lignon, evenals het Nederlandse dorp Nieuwlande, illustreert dit model van collectieve redding.

Een van de meest opvallende inzichten uit onderzoek naar de Rechtvaardigen betreft de onmogelijkheid om een standaardprofiel van de reddende persoon op te stellen. Yad Vashem benadrukt daarentegen de buitengewone diversiteit van deze mannen en vrouwen. Het zijn gewone mensen, en precies deze menselijkheid raakt ons en heeft de bestemming om als model te dienen. Tot op heden heeft Yad Vashem Rechtvaardigen onder de volkeren uit 51 landen en nationaliteiten erkend. Deze geloofsbelijdenis- en maatschappelijke pluraliteit is treffend: onder hen zijn christenen behorende tot alle geloofsbelijdenissen en alle Kerken, moslims en agnostici; mannen en vrouwen van alle leeftijden; van alle standen; zeer ontwikkelde personen evenals analfabete boeren; publieke figuren evenals mensen die aan de maatschappelijke rand leefden.

Deze heterogeniteit leidt onderzoekers tot de conclusie dat het reddingsgebaar niet kan worden verklaard door enig unidirectioneel sociaal, religieus of intellectueel determinisme. Volgens verantwoordelijken van Yad Vashem hebben deze personen niets gemeen: niet hun leeftijd, niet hun onderwijsniveau, niet hun maatschappelijke status. Hoewel toebinding aan religieuze waarden — met name christelijke — in bepaalde gevallen een rol kan hebben gespeeld, is deze noch systematisch noch voldoende om de beslissing om te redden te verklaren. Het is dus in de sfeer van individuele morele keuze, geconfronteerd met een extreem situatie, dat de belangrijkste drijfveer van dit gedrag ligt. Deze benadering maakt van de Rechtvaardigen een voorrecht onderwerp van studie om de mechanismen van altruïsme in tijden van genocide te begrijpen.

De telling van de Rechtvaardigen biedt een tastbare — zij het gedeeltelijke — maat voor het fenomeen. In januari 2021 had Yad Vashem in totaal 27 921 personen, afkomstig uit meer dan 50 Europese landen, erkend als Rechtvaardigen onder de volkeren. De cijfers zijn sindsdien blijven groeien: tot op heden hebben 28 707 personen uit eenenvijftig landen de titel van Rechtvaardige onder de volkeren gekregen, waaronder 7 318 Polen. Polen neemt dus de eerste plaats in wat betreft het aantal erkende Rechtvaardigen, wat zowel het belang van de Poolse joodse gemeenschap als de ernst van de straffen die reddingspersoneel in bezet Pools grondgebied liep, weerspiegelt.

Desondanks dienen deze statistieken voorzichtig te worden geïnterpreteerd. Yad Vashem zelf benadrukt het noodzakelijk onvolledige karakter van deze telling. Men kan ervan uitgaan dat er veel andere gevallen van redding (of pogingen tot redding) bestaan die niet zijn gedocumenteerd. Immers, erkenning veronderstelt dat een overlevende of getuige de procedure in gang zet en bewijzen levert; vele reddingshelden zijn echter zonder enig spoor overleden, en velen van de geredden zijn in de vernietiging omgekomen. Het aantal erkende Rechtvaardigen vormt dus een minimale drempel, en geen uitputtende telling. Deze intrinsieke beperking herinnert eraan dat de ere-lijst van Yad Vashem, hoe rigoureus ook, de historische werkelijkheid van de redding niet kan uitputten.

De Rechtvaardigen onder de naties nemen een bijzondere plaats in in het geheugen van de Shoah: zij vormen tegelijkertijd het tegengewicht en het geweten ervan. Gegrondvest op een talmudische wortel, ingesteld door de Israëlische wet van 1953 en sinds 1963 gestructureerd door een commissie onder leiding van een magistraat, artikuleert de titel de Joodse traditie en de documentaire nauwkeurigheid van het archief. De erkriteria — persoonlijk risico, belangeloosheid, bewezen redding — verlenen de onderscheiding haar geloofwaardigheid en universele betekenis.

Aan het einde van dit traject komen twee lessen naar voren. De eerste betreft het alledaagse karakter van deze redders: afkomstig uit alle geloofsrichtingen, alle maatschappelijke standen en meer dan vijftig naties, tonen zij aan dat de morele beslissing noch van status noch van geloof afhangt, maar van een keuze gesteld in het uiterste. De tweede betreft de pedagogische en gedenkwaardige functie van hun erkenning: door deze vrouwen en mannen te eren, viert Yad Vashem niet alleen het verleden, maar stelt een model voor de toekomst voor, herinnerend dat binnen de morele instorting zelf individuele weerstand tegen het kwaad mogelijk bleef. De figuur van de Rechtvaardige, geworden Europees erfgoed, blijft zo elke generatie bevragen over haar eigen verantwoordelijkheid.