De Joden van de Rode Zee

Voordat het de geschiedenis van Asmara werd, was die van de Joden van de Rode Zee die van een lange kustlijn. Sinds de Oudheid hebben joodse gemeenschappen op beide oevers van deze zee geleefd, die de Middellandse Zee met de Indische Oceaan verbindt. In Jemen bloeide een van de oudste diaspora's van de joodse wereld gedurende bijna twee millennia, van Sana'a tot Aden. Aden, dat in 1839 Brits bezit werd, stelde zich in de negentiende eeuw op als een grote transitehaven tussen Europa, Indië en Oost-Afrika; zijn joodse gemeenschap speelde daar een vooraanstaande commerciële rol.

Op de Afrikaanse oever woonden Joden in de havens van Soedan — in Suakin en later in Khartoem — en in die van Egypte, dat de opening van het Suezkanaal (1869) in het hart van de wereldhandel plaatste. Het is in dit uitwisselingenstelsel, waar mensen, goederen en tradities circuleerden, dat de aankomst van Jemenitische en Adenese Joden in Eritrea zich inschrijft. De gemeenschap van Asmara was dus geen geïsoleerde entiteit, maar een van de schakels van een joodse wereld die tegelijkertijd Mediterraan, Afrikaans en Indisch-oceanisch was.

De synagoge van Asmara is een elegant gebouw met een heiligdom en klaslokalen; op korte afstand werd een begraafplaats ingericht. Het past in het weefsel van een bijzondere stad: hoofdstad van Italiaans-Eritrea, werd Asmara grotendeels gebouwd in de jaren 1930 in een modernistische en rationalistische stijl die het in 2017 heeft opgeleverd om op de werelderfgoedlijst van UNESCO te worden ingeschreven.

Binnenin lijkt de tijd stil te staan: Torarollen, gedenkplaten uit de Italiaanse periode en houten banken staan nog steeds op hun plaats. Tegenwoordig wordt het gebouw van tijd tot tijd onderhouden door lokale bewakers en bezocht door enkele nieuwsgierige reizigers; het gebouw blijft overeind staan, in stille weerstand tegen de tijd en vergetelheid. Met de naburige begraafplaats vormt het een van de laatste tastbare verbindingen met een joodse aanwezigheid die meer dan een eeuw lang op de oevers van de Rode Zee bestond.

De geschiedenis van de gemeenschap begint aan het einde van de negentiende eeuw, op het moment dat Italië zijn eerste kolonie sticht: de kolonie Eritrea, officieel uitgeroepen in 1890, waarvan Asmara spoedig de hoofdstad wordt. De koloniale expansie, bouwprojecten, spoorweg en handel openen economische perspectieven die Joden uit Jemen en Aden aantrekken. Velen vestigen zich in Asmara, waar zij zich aan handel wijden terwijl zij trouw blijven aan het joodse leven.

Naarmate de gemeenschap groeit, voorziet zij zich van instellingen. De Hebreeuwse Congregatie van Asmara wordt in 1905 opgericht, en een synagoge wordt het volgende jaar gebouwd. Voltooid in 1906, omvat zij een heiligdom en klaslokalen; een begraafplaats wordt in de buurt onderhouden. De synagoge wordt het hart van het religieuze en gemeenschappelijke joodse leven in het land — verzamelpunt van een diaspora afkomstig van de andere oever van de Rode Zee.

De gemeenschap was divers. Terwijl de meeste leden hun wortels tot Jemen en Aden terugtraceerden, sloten enkele Italiaanse Joden zich erbij aan, evenals vluchtelingen die voor Europa uit de opkomst van het nazisme in de jaren 1930 ontvluchtten. Het dagelijks leven mengde Hebreeuwse liturgie met Judeo-Arabische tradities en de voetafdruk van de Italiaanse koloniale cultuur, waardoor een unieke en gelaagde gemeenschapsidentiteit werd gevormd.

Deze geschiedenis had ook haar schaduwkanten. In 1938 werden de fascistische rassenwetwetten van het regime-Mussolini uitgebreid naar de Italiaanse koloniën, waardoor de Joden van Eritrea net als die van het schiereiland werden getroffen. De Italiaanse nederlaag in Oost-Afrika in 1941 en de overgang van het grondgebied onder Brits bestuur brachten opnieuw veranderingen. Voor de enen een toevlucht, voor anderen een beproevingsland, Eritrea biedt het beeld van een judaïciteit die tegelijkertijd Jemenitisch, mediterraan en Afrikaans is.

In de nasleep van de Tweede Wereldoorlog bereikt de joodse gemeenschap van Eritrea haar hoogtepunt. Ze telt toen ongeveer vier tot vijfhonderd personen, en in de synagoge bruist het van activiteit: Hebreeuwse gebeden vermengden zich met gesprekken in het Arabisch en Italiaans. Joden uit buurlanden, met name uit Soedan, kwamen naar Asmara om de grote feesten te vieren.

De gemeenschap onderhield scholen, liefdadigheidsinstellingen en een rijk sociaal leven. Zoals zoveel gemeenschappen in de diaspora wisten de Joden van Eritrea een delicaat evenwicht te vinden: zich integreren in de omringende samenleving — bijdragen aan de lokale economie, deelnemen aan het burgerlijke leven, het respect van hun buren winnen — terwijl ze diep verbonden bleven met hun erfgoed.

Eritrea neemt een bijzondere plaats in in de geschiedenis van het zionisme. Na de val van Italiaans Oost-Afrika gaat het grondgebied in 1941 over onder Britse militaire administratie. Dit is waar de autoriteiten van het Mandaat vanaf 1944 kiezen om activisten van de ondergrondse organisaties van de Irgoun en de Lehi die in Eretz-Israël zijn gearresteerd, te deporteren. Enkele honderden administratieve gevangenen — ongeveer 250 aanvankelijk — worden overgebracht naar kampen in Oost-Afrika, waaronder die van Sembel, dicht bij Asmara, voordat zij worden verspreid naar Soedan en later Kenia.

Onder hen bevond zich Yitzhak Shamir, een van de leiders van de Lehi, die in 1946 werd gedeporteerd en er in 1947 in slaagde te ontsnappen om naar Frankrijk te gaan ; hij zou in de jaren 1980 Eerste Minister van Israël worden. Ver van Eretz-Israël verduurden deze mannen de ballingschap in naam van de droom van Joodse soevereiniteit. Door een ironie van de geschiedenis herbergde dezelfde Afrikaanse grond die deze strijders vasthield, op slechts enkele straten afstand, een bloeiende Joodse gemeenschap.

De daaropvolgende decennia brachten diepe verschuivingen met zich mee. De oprichting van de Staat Israël in 1948 opende een era van massale vertrekken voor de Joodse gemeenschappen in de Arabische wereld en rond de Rode Zee: tussen 1949 en 1950 vervoerde de operatie « Tapijt Vliegend » nagenoeg alle Joden uit Jemen en Aden naar Israël. Voor de kleine Eritrese gemeenschap had de aliyah ook aanzienlijke gevolgen: families vertrokken, handelszaken wisselden van eigenaar, instellingen werden kleiner.

De politieke geschiedenis van het land versnelde de beweging. Na de Britse administratie (1941-1952) werd Eritrea in 1952 door een VN-besluit federaal verbonden met Ethiopië, vervolgens geannexeerd in 1962; hierop volgde een lange onafhankheidsoorlog (1961-1991). Instabiliteit, geweld en economische onzekerheid versnelden de vertrekken in de jaren 1970. In 1975 hadden de rabbijn en vele andere vooraanstaande leden het land verlaten — de meesten naar Israël, anderen naar Europa of Noord-Amerika. Wat een welvarende gemeente was geweest, slonk geleidelijk tot slechts enkele bejaarde personen.

Deze afgelopen jaren was de gemeenschap geslonken tot wat men beschouwde als haar enige resterende lid. Samuel « Sami » Cohen, geboren en opgegroeid in Eritrea, werd de bewaarder van deze erfenis. Op bijna tachtig jaar oud waakte hij over de synagoge, onderhield de begraafplaats en bewaarde de overblijfselen van een Joodse aanwezigheid die nagenoeg volledig was verdwenen.

Op een heuvel boven Asmara ligt de kleine Joodse begraafplaats van de gemeenschap, met ongeveer honderdvijftig graven. Stil en door de wind geteisterd, herinnert zij, samen met de synagoge, aan een congregatie die ooit floreerde aan de oevers van de Rode Zee. Door de generaties heen hebben zich steeds vrouwen en mannen gevonden die weigerden dat de vlam van de herinnering zou doven — bewaarders van synagogen, begraafplaatsen, boeken en tradities die de levenden verbinden met degenen die hen zijn voorgegaan.

De geschiedenis van de Joden van Eritrea is niet opvallend door haar omvang, maar door wat zij ons leert. Zij herinnert ons aan een onthutsende waarheid: gemeenschappen die generaties lang zijn opgebouwd, kunnen verdwijnen met verbluffende snelheid. In enkele decennia kan een hele wereld vervagen en achterlaten slechts foto's, grafstenen en herinneringen.

Asmara is geen geïsoleerd geval. Langs de hele Rode Zee — in Aden, in Sanaa, in Khartoem — zijn eeuwenoude Joodse gemeenschappen in de loop van één generatie uitgestorven. De Joden van Eritrea zijn misschien verdwenen als gemeenschap; zij mogen niet verdwijnen uit ons collectief geheugen. Jezelf hen herinneren is niet alleen het verleden eren: het is begrijpen hoe fragiel ook de levendigste gemeenschappen blijven. Dit is de betekenis van de naam Zakhor — gedenk.