Vrouwen in de overdracht

De Hebreeuwse Bijbel plaatst de transmissie van het begin af onder het teken van een gedeelde transmissie. De aartsmoeders — Sarah, Rebecca, Lea en Rachel — zijn niet slechts bijrolspelers van de aartsvaders: zij bepalen op doorslaggevende wijze het lot van de lignée. Rebecca organiseert in het verhaal van Genesis bewust de overdracht van de zegen aan Jacob in plaats van aan Esau, en wordt daarmee de actieve agent van de genealogische keuze [Genesis 27; Encyclopaedia Judaica, art. « Rebekah »].

Andere figuren belichamen de transmissie van herinnering en wet. Miryam, zuster van Mozes en Aäron, wordt aangeduid als profetesse en leidt de vrouwen in het lied van de zee na de doortocht [Exodus 15, 20-21]. Debora, rechter en profetesse, geeft haar woord door onder een palmboom waar het volk komt om zich te laten richten, en haar gezang behoort tot de oudste poëtische teksten van de Bijbel [Rechters 4-5]. Houldah, profetesse die onder koning Josia wordt geraadpleegd bij de ontdekking van het « boek der Wet », speelt een doorslaggevende rol in de authentificatie van een grondwettelijk tekst, dus in zijn transmissie [II Koningen 22; Encyclopaedia Judaica, art. « Huldah »].

De rabbijnse traditie zelf erkent een canon van profetessen. De Babylonische Talmud, in de verhandeling Meguila, somt zeven profetessen op: Sarah, Miryam, Debora, Hannah, Abigaïl, Houldah en Esther [Babylonische Talmud, Meguila 14a]. Hannah, moeder van Samuël, wier stille gebed in het heiligdom van Silo als model dient voor het Joodse gebed van de Amida, illustreert hoezeer een vrouwelijke praktijk paradigma normatief kan worden voor de hele gemeenschap [I Samuël 1-2; Babylonische Talmud, Berakhot 31a].

Een uniek juridisch kenmerk geeft vrouwen een centrale rol in de doorgave van de joodse identiteit: het principe van matrilineairiteit. Volgens de rabbijnse halakha is het kind dat uit een joodse moeder is geboren joods, onafhankelijk van de afstamming van de vader. Dit principe wordt door de Mishna en de Talmud afgeleid uit verzen over gemengde huwelijken, met name in de traktaat Kiddoushin, waarin wordt gesteld dat de status van het kind die van de moeder volgt in gevallen waarin het huwelijk tussen de twee partijen niet geldig is [Mishna Kiddoushin 3, 12 ; Babylonische Talmud, Kiddoushin 68b].

Historici debatteren over de ouderdom van dit principe. Sommigen, zoals Shaye J. D. Cohen in zijn werk over de oorsprong van matrilineairiteit, stellen dat de regel pas volledig wordt opgelegd in de tannaïtische periode, en niet in de Bijbel waar de afstamming in eerste instantie patrilineair lijkt [volgens S. J. D. Cohen, The Beginnings of Jewishness]. Hoe het ook zij met deze genealogie, het resultaat is blijvend: de moeder wordt, naar het recht, de drager van het lidmaatschap. Deze juridische centraliteit gaat gepaard met een praktische centraliteit, want het is in het huishouden, een traditioneel vrouwelijk domein, waar de ritmes van de kalender, de kasjoert en de waarneming van de Shabbat worden overgedragen.

Indien de formele studie van de Torah vooral aan mannen was voorbehouden, hebben bepaalde vrouwen deze drempel overschreden en hun sporen nagelaten in de wetenschappelijke herinnering. De beroemdste blijft Beruria, echtgenote van Rabbi Meïr, in de tannaïtische periode. De Talmud schrijft haar een grondige kennis van de traditie toe en verscheidene halakhische en exegetische bijdragen, waardoor zij een uitzonderlijke figuur van vrouwelijke geleerdheid wordt [Babylonische Talmud, Pessahim 62b ; Encyclopaedia Judaica, art. « Beruryah »].

In de Middeleeuwen onthullen de documenten van de Geniza van Caïro — deze verzameling manuscripten die meesterlijk is onderzocht door S. D. Goitein — geleterde vrouwen, handelaarsters, soms kopiïstes of onderwijzeressen, wier economische en culturele activiteit is bevestigd door brieven en contracten [volgens S. D. Goitein, A Mediterranean Society]. De traditie vermeldt ook het geval van dochters van geleerden die de vaderlijke kennis doorgaven: het wordt bijvoorbeeld vermeld dat de dochter van Rashi, in de elfde eeuw in Troyes, goed thuis was in de kennis van de teksten, en bepaalde responsa worden in de traditie soms aan haar toegeschreven, hoewel dit niet volledig documentair is vastgesteld [volgens de traditie zoals gerapporteerd door verschillende historici van het middeleeuwse Asjkenazische jodendom].

In de Sefardische wereld hebben vrouwen van het late Middeleeuwen en Renaissance aanzienlijke invloed uitgeoefend. Doña Gracia Nasi (Beatriz de Luna, zestiende eeuw), afkomstig uit een familie van Portugese conversos, organiseerde ondersteuninsnetwerken om marranen aan de Inquisitie te helpen ontsnappen en was een beschermvrouwe van de joodse letteren, die werken liet uitgeven en vervolgde gemeenschappen ondersteunde [Encyclopaedia Judaica, art. « Nasi, Gracia »]. Haar figuur belichaamt de overdracht door materiële en culturele bescherming van vervolgde gemeenschappen.

Één van de domeinen waarin de stemmen van vrouwen zich het meest direct hebben geuit, is die van de tkhines (enkelvoud tkhine), smeekgebeden gesteld in het Jiddisch, de volkstaal van de Askenazische joden, in tegenstelling tot het liturgische Hebreeuws dat voorbehouden was aan de synagogale eredienst. Deze gebeden, die zich met name vanaf de 17e eeuw in Midden- en Oost-Europa ontwikkelden, begeleidden vrouwen in de belangwekkende momenten van het bestaan: het aansteken van de kaarsjes op Shabbat, zwangerschap en bevalling, bezoek aan de begraafplaats, het nemen van de hallah [volgens Chava Weissler, Voices of the Matriarchs].

Enkele van deze gebeden werden door vrouwen zelf samengesteld. De meest bekende is Sarah bas Tovim, vermeend autrice uit de 18e eeuw aan wie verzamelingen worden toegeschreven zoals de Shloyshe She'orim (« De drie poorten »), die uiterst populair werden [volgens Ch. Weissler, Voices of the Matriarchs]. Eerder, in de 16e-17e eeuw, zou Rivka bat Meïr Tiktiner een van de eerste vrouwen zijn geweest die een werk in het Jiddisch publiceerde, de Meneket Rivka, een moreel traktaat bestemd voor met name moeders [volgens studies in de geschiedenis van de Jiddische literatuur]. Deze teksten vormen een waarachtig archief van vrouwelijke spiritualiteit, waarin de aanroeping van de matriarchen als intercedentes een band weeft tussen levende vrouwen en stichtende figuren.

Naast het geschrevene speelde mondelinge overdracht een belangrijke rol. Het Jiddisch, moedertaal (mame-loshn, letterlijk « taal van de moeder »), droeg in zijn naam zelf deze functie van overdracht door vrouwen: wiegenliedjes, verhalen, spreekwoorden en liederen begeleidden de kindertijd en stelden een collectief geheugen vast buiten de geleerde kanalen.

De familiale herinnering, doorgegeven van generatie op generatie, is veel verschuldigd aan vrouwen. De meest emblematische figuur is Glikl van Hameln (circa 1646-1724), een Joodse koopvrouw uit Noord-Duitsland, wier in het Jiddisch geschreven memoires een van de kostbaarste getuigenissen vormen over het dagelijks, economisch en religieus leven van asjkenazische joden in de vroegmoderne tijd [Encyclopaedia Judaica, art. « Glückel of Hameln »]. Oorspronkelijk geschreven voor haar kinderen, met een expliciet educatief en memorieel doel, illustreren deze memoires perfect de transmissie door familiale verhalen: Glikl vlechtert hierin haar persoonlijke geschiedenis, morele beschouwingen en verhalen die bestemd zijn om haar nakomelingen in te lichten [volgens de kritische edities van Glikl's memoires].

Deze memoriele functie van vrouwen wordt bijzonder urgent in perioden van catastrofe. Na de Shoah waren het veelvuldig overlevenden die, door mondeling getuigenis, de herinnering aan de vermoorden en de verdwenen werelden van Oost-Europa hebben doorgegeven. Waar de archieven werden vernietigd, heeft de gedragen en gesproken herinnering — verzameld met name door omvangrijke getuigeniscampagnes — het mogelijk gemaakt genealogieën, gebruiken en namen te reconstrueren. Deze dimensie rechtvaardigt volledig de plaats van dit thema op het snijvlak van Memory en History, elk voorziet in wat de ander mist wanneer schriftelijke bronnen ontbreken.

De geslacht hedendaagse tijd ziet vrouwen toetreden tot rollen van overdracht die tot dusver grotendeels gesloten waren. In het Duitsland van het vroege twintigste eeuw verwerft Regina Jonas in 1935 een rabbijnse ordination, waardoor zij de eerste bekende vrouw wordt die de titel van rabbijn ontvangt; zij oefent een bediening uit, met name ten behoeve van gedeporteerden, voordat zij in 1944 in Auschwitz wordt vermoord [Encyclopaedia Judaica, art. « Jonas, Regina »]. Haar baan, lange tijd vergeten en vervolgens herontdekt door historicae, is een symbool geworden.

In de tweede helft van de twintigste eeuw ontwikkelt de ordination van vrouwen zich binnen de liberale en conservatieve stromingen van het jodendom, met name in de Verenigde Staten, waar Sally Priesand in 1972 tot gereformeerd rabbijn wordt geordineerd [volgens de geschiedenis van het Amerikaanse gereformeerde jodendom]. Tegelijkertijd kent de orthodoxe wereld een aanzienlijke bloei van vrouwelijk tekstonderzoek, met een vermenigvuldiging van instellingen voor hoger onderwijs (midrashot, seminaries) waar vrouwen de Talmud en de halakha op geavanceerd niveau bestuderen. Onderzoekers als Nehama Leibowitz, wier Torahstudievellen generaties van docenten in Israël en in de diaspora hebben bepaald, hebben de pedagogie van de overdracht diepgaand vernieuwd [volgens werken gewijd aan N. Leibowitz].

Deze ontwikkeling zet voort, door deze zichtbaar en institutioneel te maken, een overdachtsfunctie die vrouwen sinds eeuwen in de huiselijke en volkskamer op zich hebben genomen. De overgang van stille overdracht naar erkende overdracht vormt een van de grote bewegingen in de hedendaagse jodendom-geschiedenis.

Aan het einde van deze route, van bijbelse matriarchen tot hedendaagse rabbijnen, tekent zich een continuïteit af: vrouwen zijn door de eeuwen heen doorslaggevende actrices van de Joodse transmissie geweest. Deze transmissie heeft meerdere wegen bewandeld — het recht van afstamming via de moederlijn, de geleerdheidvan uitzonderlijke figuren als Beruria of Doña Gracia, het volkstaalgebod van de tkhines, de moedertaal en de familiaire memorie belichaamd door Glikl van Hameln, ten slotte de hedendaagse toegang tot formeel onderwijs en ordinatie. Hoewel het officiële archief vaak stil over hen is gebleven, hebben de doorgegeven memorie, het getuigenis en vernaculaire bronnen het mogelijk gemaakt hun bijdrage te herstellen. De geschiedenis van vrouwen in de transmissie is dus geen bijzaak van de Joodse geschiedenis: zij vormen een van de diepste traden ervan, degene die, van huishouden tot huishouden en van generatie tot generatie, het stichtende verleden met de toekomst heeft verbonden.