Culturele en wetenschappelijke bijdragen aan de wereld

De eerste blijvende bijdrage van de antieke judaïsme aan de wereld was tekstueel en conceptueel van aard. De Hebreeuwse Bijbel, die over meerdere eeuwen werd uitgewerkt en vastgesteld, heeft aan de mensheid een narratief, poëtisch en juridisch corpus nagelaten waarvan de invloed ver buiten de grenzen van het judaïsme reikt [Encyclopaedia Judaica]. Zijn Griekse vertaling, de Septante, verwezenlijkt in Alexandrië vanaf de derde eeuw vóór onze jaartelling, vormde een van de eerste grote daden van interculturele overdracht: een semitische tekst toegankelijk gemaakt voor de hellenistische wereld, die later de schriftuurlijke basis zou vormen van opkomende christelijke gemeenschappen [Emanuel Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible].

Ook in Alexandrië ondernamen Philo (rond 20 v.Chr. – 50 n.Chr.) de eerste grote poging tot synthese tussen het bijbelse denken en de Griekse filosofie, met name het platonisme en stoïcisme. Zijn allegorische methode en zijn reflectie op de Logos oefenden aanzienlijke invloed uit op de christelijke patristiek, die zijn werk bewaarde terwijl de rabbijnse traditie het grotendeels negeerde [Encyclopaedia Judaica; David T. Runia, Philo in Early Christian Literature].

De tweede pijler was de ontwikkeling van een juridische en hermeneutische cultuur van zeldzame verfijning. De Mishna, gecompileerd rond 200 van onze jaartelling, en vervolgens de Talmuds van Jeruzalem en Babylonië, werkten methoden van redenering, tegenstrijdige argumentatie en casuïstiek uit die een monument vormen van juridisch denken in de late oudheid [Encyclopaedia Judaica]. Zonder te beweren dat deze werken direct de moderne rechtsstelsels hebben vormgegeven, erkennen historici dat zij getuigen van een intellectuele discipline — de kunst van het debatteren over een norm, van het hiërarchiseren van autoriteiten, van het bewaren van minderheidsmeningen — waarvan de culturele nawerking diep was binnen de gemeenschappen die er hun leven door leiden.

Het is in het musulmaanse Spanje van de Xᵉ-XIIᵉ eeuwen, vervolgens in de christelijke koninkrijken, dat zich een van de meest erkende bijdragen ontplooide. In een omgeving waar het Arabisch als geleerde taal diende, namen joodse letterkundigen volledig deel aan het wetenschappelijk leven. Hasdaï ibn Shaprut, in Córdoba in de Xᵉ eeuw, was arts en diplomaat; hij droeg, naar men zegt, bij aan de herziening van de Arabische vertaling van de Materia medica van Dioscorides [Encyclopaedia Judaica].

De dominante figuur blijft Mozes Maimonides (1138-1204), geboren in Córdoba, gestorven in Caïro. Arts van de vizier en auteur van medische verhandelingen in het Arabisch die in de hele Middellandse-zeeën wereld verspreid waren, was hij vooral een van de grootste filosofen van de Middeleeuwen. Zijn Gids voor de dwaalenden, opgesteld in het Arabisch en vervolgens vertaald in het Hebreeuws en het Latijn, trachtte de bijbelse openbaring en de aristotelische filosofie met elkaar in overeenstemming te brengen; zijn invloed strekte zich uit tot christelijke denkers als Thomas van Aquino en Albertus Magnus [Encyclopaedia Judaica; Sarah Stroumsa, Maimonides in His World]. Zijn wetboek, de Mishné Torah, blijft een hoogtepunt van het joodse juridische denken.

In de astronomie speelden Abraham bar Hiyya (XIIᵉ eeuw) en later Abraham Zacuto (XVᵉ-XVIᵉ eeuw) een essentiële relairol. Zacuto, hoogleraar in Salamanca, stelde astronomische tafels samen (de Almanach perpétuel) en perfectioneerde navigatie-instrumenten; zijn werken werden gebruikt door Portugese navigators uit het tijdperk van de grote ontdekkingen [Encyclopaedia Judaica]. Ook hier benadrukt de historicus: deze geleerden hebben de astronomie niet ex nihilo geschapen, maar hebben een Grieks-Arabisch erfgoed doorgegeven en verfijnd, waardoor het operationeel werd gemaakt voor nieuw gebruik.

Het centrale hoofdstuk van elke geschiedenis van transmissie is dat van de vertalers. Na de herovering van Toledo in 1085 werd de stad een brandpunt waar Arabisch, Latijn, Hebreeuws en Castiliaans naast elkaar bestonden. Joodse vertalers speelden daar een onvervangbare rol als tussenpersonen, vaak mondeling vertaald van het Arabisch naar het Romaans, wat een christelijke geestelijke daarna in het Latijn vastlegde [Encyclopaedia Judaica ; Gerhard Endress].

De dynastie van de Ibn Tibbon, in Lunel en Montpellier in de 12e-13e eeuw, belichaamt deze roeping. Judah ibn Tibbon, bekend als « de vader der vertalers », en zijn zoon Samuel vertaalden van het Arabisch naar het Hebreeuws de grote filosofische en wetenschappelijke werken, waaronder de Gids van Maimonides [Encyclopaedia Judaica]. Dankzij deze inspanningen bereikten Griekse teksten die in het Westen verloren waren gegaan — van Aristoteles, Galenus, Euclides en Ptolemaeus — de Europese universiteiten via het dubbele relais van het Arabisch en het Hebreeuws. Zonder deze transmissieketen zou de intellectuele renaissance van de 12e eeuw in Europa ondenkbaar zijn geweest [Gerhard Endress, The Transmission of Greek Learning].

Het is hier belangrijk de samenwerkingsaard van deze onderneming te benadrukken: de transmissie was nooit het werk van één enkele gemeenschap, maar van een dialoog tussen moslim-, joodse en christelijke geleerden. De specifiek joodse bijdrage ligt in deze functie van taalkundige en culturele bemiddeling, mogelijk gemaakt door de diasporische positie.

De politieke emancipatie van de Joden in Europa, vanaf het einde van de achttiende eeuw, opende de toegang tot universiteiten en academies. Reeds in de zeventiende eeuw echter had Baruch Spinoza (1632-1677), afkomstig uit de Sefardische gemeenschap van Amsterdam, enkele fundamenten gelegd voor de moderne bijbelkritiek en het rationalistisch denken, ten koste van zijn excommunicatie door zijn eigen gemeenschap [Encyclopaedia Judaica ; Steven Nadler, Spinoza: A Life].

In de negentiende en twintigste eeuw droegen Joodse onderzoekers op opvallende wijze bij aan de ontwikkeling van de wetenschappen. In de fysica veranderde Albert Einstein het begrip van ruimte en tijd. In de psychoanalyse stichtte Sigmund Freud een nieuwe discipline. In de wiskunde ontwikkelde Georg Cantor de verzamelingenleer, en Emmy Noether transformeerde de abstracte algebra [Encyclopaedia Judaica]. De statistieken over Nobelprijzen getuigen van een opmerkelijke aanwezigheid van laureaten van Joodse afkomst, zonder verhouding tot het demografische gewicht van de betrokken gemeenschappen [Encyclopaedia Judaica].

De historicus moet zich evenwel hoeden voor elke essentialistische interpretatie. Deze bloei wordt verklaard door sociale en historische factoren : een duizendjarige traditie van studie en geletterdheid, de verstedelijking, de aspiratie op vooruitgang door kennis in samenlevingen waar andere wegen gesloten bleven, en de plotselinge ontmoeting van zeer geletterde gemeenschappen met moderne wetenschappelijke instellingen. Dit is geen verklaring door « genie », maar door geschiedenis.

De bijdragen beperken zich niet tot exacte wetenschappen. In de literatuur zag het gouden tijdperk van Sefarades de Hebreeuwse poëzie herbloeit met Salomon ibn Gabirol, Juda Halévi en Abraham ibn Ezra, die Arabische metrische vormen aan de taal van de Bijbel aanpasten [Encyclopaedia Judaica]. In de moderne tijd brachten schrijvers als Heinrich Heine, Franz Kafka, Marcel Proust — via zijn moeder —, Paul Celan en Saul Bellow de Europese en Amerikaanse nationale literaturen diep onder invloed [Encyclopaedia Judaica].

In de muziek was de bijdrage aanzienlijk, van componist Felix Mendelssohn in de 19de eeuw tot de grote figuren van de 20ste-eeuwse muziek, via de liturgische traditie en de populaire klezmermuzi­ek, ontstaan in de Asjkenazische gemeenschappen van Oost-Europa [Encyclopaedia Judaica]. In de Verenigde Staten vormden componisten als George Gershwin en Irving Berlin een substantieel deel van het Amerikaans populair repertoire.

Hier nog meer dan elders dringt voorzichtigheid zich op: deze scheppers behoorden evenzeer tot hun nationale culturen als tot een Joodse afkomst, en velen onderhielden een afstandelijk, conflictueus of zuiver cultureel verband met het jodendom. Hun werk behoort tot het universeel erfgoed; wat de historicus kan opmerken, is de bijzondere vruchtbaarheid van de ontmoeting tussen een erfde gevoeligheid en de artistieke talen van hun tijd.

De twintigste eeuw zag deze tradities samenkomen in een nieuw kader. De wedergeboorte van het Hebreeuws als gesproken taal, met name onder impuls van Eliézer Ben-Yehuda, vormt een linguïstisch fenomeen zonder werkelijk equivalent: de transformatie van een taal van gebed en studie naar een levende taal van het dagelijks leven en de wetenschap [Encyclopaedia Judaica]. Onderzoeksinstellingen ontwikkelden zich, en meerdere onderzoekers die in Israël werkten ontvingen Nobelprijzen op gebieden als scheikunde en economie, bijvoorbeeld voor werk over quasi-kristallen of eiwitafbraak [Encyclopaedia Judaica].

Tegelijkertijd blijven de hedendaagse diaspora's in Noord-Amerika, Europa en elders bronnen van intellectuele en artistieke schepping. Het structurerende kenmerk blijft hetzelfde als in Toledo: een circulatie, een dialoog, een rol van intermediair tussen werelden. De continuïteit van deze functie van bemiddelaar, ondanks zoveel breuken en catastrofes — waaronder de Shoah, die een enorm deel van deze cultuur in Europa uitwiste — vormt misschien wel de meest terechte observatie die een historicus kan formuleren.

Aan het einde van deze weg dient zich een lijn van samenhang aan. De joodse bijdragen aan de universele cultuur en wetenschap laten zich niet reduceren tot een lijst van illustere namen noch tot een verhaal van nationale roem. Ze worden begrepen als een lange geschiedenis van overdracht: het behoud van oude teksten, de vertaling van vreemde erfenissen, de bemiddeling tussen beschavingen, en de verrijking van een altijd collectief erfgoed. De diasporatische toestand, door het meertaligheid en het permanente contact met de ander op te leggen, heeft een roeping van gids gevormd die zich door de eeuwen uitstrekt, van de Septuagint van Alexandrië tot de hedendaagse laboratoria.

Historische eerlijkheid gebiedt te onderscheiden zonder ophouden wat vastgesteld is van wat doorgegeven is, en zich nooit toe te eigenen wat behoort tot andere tradities. Wat dit werk heeft trachten aan te tonen is niet de superioriteit van een cultuur, maar de vruchtbaarheid van een positie: die van wie, tussen de werelden levend, bijdraagt ze met elkaar te verbinden. Het is in deze rol van doorgeefluik, evenzeer als in de werken zelf, dat de duurzaamste bijdrage aan het gemeenschappelijk erfgoed van de mensheid gelegen is.