Tosefta Bava Batra

De Tosefta behoort tot de tannaïtische literatuur, dat wil zeggen tot het corpus dat wordt toegeschreven aan de Tannaïm, de meesters die actief waren in het land Israël van de eerste eeuw tot de redactie van de Mishna door Rabbi Yehouda ha-Nassi rond 200 van onze tijdrekening. Zij volgt dezelfde indeling in zes orden — Zera'im (Zaden), Mo'ed (Feesten), Nashim (Vrouwen), Neziqin (Schadevergoeding), Qodashim (Heilige dingen) en Toharot (Reinheid) — en volgt de ordening van de traktaten, zodat elke tractaat van de Mishna een tosefta-tegenhanger heeft, met enkele uitzonderingen. Waar de Mishna zich onderscheidt door zijn meesterlijke beknoptheid, is de Tosefta aanzienlijk uitgebreider: zij vergroot, verduidelijkt, citeert divergerende meningen en bewaart materiaal dat de Mishna heeft verworpen.

De vraag of de Tosefta na de Mishna werd samengesteld om deze uit te leggen, of dat zij op onafhankelijke en soms eerdere bronnen berust, staat centraal in het hedendaagse filologische debat. Shamma Friedman heeft in zijn studie van synoptische parallellen tussen de twee corpora aangetoond dat de Tosefta vaak een tekstlaag bewaart die ouder of oorspronkelijker is dan de Mishna, vandaar de programmatische titel van zijn werk [Friedman, Tosefta Atikta, 2003]. Deze « synoptische » benadering bestaat uit het uitlijnen van parallelle passages om de richting van ontlening en de logica van herschrijving bloot te leggen. De traditie schrijft de verzameling van de Tosefta toe aan Rabbi Ḥiyya en Rabbi Oshaya, leerlingen van Rabbi Yehouda ha-Nassi, maar deze toewijzing behoort eerder tot het schoolse geheugen dan tot een zeker documentair feit.

Het tractaat Neziqin vormt, in zijn oude toestand, een doorlopend juridisch continuum gewijd aan vermogensverhoudingen en schadevergoeding. De onderverdeling ervan in drie « deuren » — een beeld ontleend aan architectuur, waarbij elke bava een deurvleugel is die uitgeeft op een juridische ruimte — beantwoordt aan een pedagogische doelmatigheid. Bava Qamma behandelt vooral schadevergoeding veroorzaakt door goederen en personen, Bava Metzi'a geschillen over bezit, deposito's, leningen en huurovereenkomsten, en Bava Batra onroerend goed, nabuurschap, verkopen en erfenissen. Deze driedeling geldt voor de Mishna zowel als voor de Tosefta en voor de twee Talmuds die ze becommentariëren.

De Tosefta Bava Batra volgt dus de thematische agenda van de corresponderende Mishna terwijl zij daarbuiten gaat. Zij opent met vragen over medeeigendom — de bouw van een scheidingsmuur tussen vennoten, verdeling van kosten, afstanden die moeten worden aangehouden tussen lastige installaties (ovens, putten, plantages) en het naburig perceel. Zij vordert verder naar de ḥazaqa, de vermoeden van eigendom gegrond op vreedzaam en langdurig gebruik van een goed, een centrale notie in het talmuds eigendomsrecht. Volgen daarna de regels van verkoop: wat wel of niet is inbegrepen in de overdracht van een huis, een veld of een landgoed; gebreken in toestemming; maten en gewichten. Het tractaat bereikt zijn hoogtepunt in erfrecht en in de diplomatiek van juridische akten.

Het civilistische hart van de Tosefta Bava Batra ontvouwt zich rond enkele grote instellingen. De eerste is het burenrecht: de Tosefta vermenigvuldigt de casuïstiek rond overlast en servitudes, waarbij zij bijvoorbeeld de vereiste afstanden preciseert tussen een boom en de put van een ander, of tussen een dorsvloer en de omliggende velden, om scade door stof, schaduw of wortels te voorkomen. Deze ontwikkelingen vullen de korte mishnische uitspraken aan met concrete situaties en nominale adviezen van Tannaïten.

De tweede instelling is de ḥazaqa, de verkrijgende verjaring: het onafgebroken genot van een onroerend goed gedurende drie jaar, vergezeld van een vordering op een titel (ta'ana), vormt een vermoeden van eigendom dat kan worden tegengeworpen aan degene die vordert en die niet heeft geprotesteerd. De Tosefta verfijnt de voorwaarden van dit vermoeden — aard van de bezitshandelingen, uitzonderingen voor bepaalde naasten of bepaalde goederen. De derde instelling is de verkoop, waarin de Tosefta het exacte voorwerp van overdracht en commerciële redelijkheid uitwerkt, en bedrog over maat en prijs (ona'a) verbiedt. Ten slotte regelt het erfrecht de volgorde van erfgenamen, het aandeel van de eerstgeborene, de positie van de dochter en de weduwe, en de geldigheid van bepalingen onder opschortende voorwaarde. Het is over deze onderwerpen dat het monumentale commentaar van Saul Lieberman, Tosefta Ki-Fshutah, de fijnste opheldering biedt, woord voor woord, op basis van de beste handschriftgetuigen [Lieberman, Tosefta Ki-Fshutah, 1955].

De verhouding tussen de Tosefta en de Mishna heeft één van de vruchtbaarste controverses in de talmuddische filologie voortgebracht. De traditionele lezing zag in de Tosefta een latere aanvulling bedoeld om de stiltes van de Mishna op te vullen. Het onderzoek van de twintigste eeuw heeft dit standpunt omver geworpen. Door systematisch parallelle passages met elkaar te vergelijken, stelde Shamma Friedman vast dat in veel gevallen de toseftaïsche formulering een staat van de traditie weerspiegelt die voorafgaat aan de mishnaïsche vorming, waarbij de Mishna dan als een verdichte en herziene verwerking van materiaal verschijnt dat de Tosefta beter heeft bewaard [Friedman, Tosefta Atikta, 2003].

Deze « synoptische » methode had al zijn waarde bewezen in de kritische annotated editie die Friedman wijdde aan hoofdstuk VI van Bava Metzi'a in de Babylonische Talmud, waar de verbinding tussen baraïta, Mishna en amoraïsche discussie met exemplarische nauwkeurigheid wordt ontleed [Friedman, Talmud Arukh, 1996]. Voor de Bava Batra is de inzet dezelfde: achter het schijnbare dubbel onderscheiden waar logica van herschrijving beide corpussen verbindt. Het is hier dat traditie en archief « elkaar beantwoorden » — het scholastieke geheugen schrijft de Tosefta toe aan de leerlingen van Rabbi, terwijl tekstuele analyse complexere compositorische lagen openbaart dan wat de ontvangen toewijzing suggereerde.

De tannaïtische tradities buiten de Mishna, baraïtot genaamd (« die van buiten »), doordrenken het amoraïsche debat van beide Talmuds. Een aanzienlijk aantal van deze baraïtot vertoont nauwe parallellen met de Tosefta, en de vraag naar hun autoriteit — worden zij aangehaald als bindende normen of als meningen ter discussie? — is het onderwerp geweest van het onderzoek van Yaakov Elman. Zijn studie toont aan dat de Babylonische meesters (Amoraïm) de baraïtot uit de Tosefta inzetten met wisselende voorzichtigheid, deze onderwerpen aan harmonisatie, herinterpretatie of weerlegging naar gelang de behoeften van het debat [Elman, Authority and Tradition, 1994].

Voor de Bava Batra is dit fenomeen bijzonder merkbaar: de Babylonische Talmud van deze verhandeling, een van de langste van het gehele corpus, bespreekt uitvoerig kwesties van erfgoed — ḥazaqa, servituten, akten — waar de tradities uit de Tosefta het grondmateriaal van de redenering vormen. Elmans analyse nodigt dus uit om de Tosefta niet als een vaststaande en gesloten tekst te behandelen, maar als een levend reservoir van tradities waarvan de latere ontvangst, in Babylonië, de betekenis en het juridische gewicht heeft bepaald. De Tosefta Bava Batra bestaat dus voluit alleen in dit spel van verwijzingen tussen de tannaïtische tekst en zijn amoraïsche herinterpretatie.

De tekst van de Tosefta is aan ons overgeleverd via een klein aantal middeleeuwse handschriftgetuigen, waarvan de belangrijkste voor de kritische tekstopstelling het handschrift van Wenen, het handschrift van Erfurt en het handschrift van Londen zijn, aangevuld met de eerste gedrukte editie en met fragmenten uit de Genizah van Caïro. Deze getuigen stemmen niet altijd overeen: leesvarianten, volgorde van passages, aan- of afwezigheid van bepaalde clausules. De opstelling van een betrouwbare tekst van de Bava Batra toseftaïque veronderstelt dus nauwkeurig collatiewerk.

Dit is het werk waaraan Saul Lieberman zich heeft gewijd, wiens editie van de orde van de Neziqin en het commentaar Tosefta Ki-Fshutah — « de Tosefta volgens haar letterlijke zin » — vormen de moderne wetenschappelijke referentie, die tekstopstelling, lexicale verduidelijking, bronidentificatie en confrontatie met talmudische parallellen combineert [Lieberman, Tosefta Ki-Fshutah, 1955]. De filologische werkwijze ingeleid door Lieberman is voortgezet en soms genuanceerd door Shamma Friedman, wiens synoptische werken de manier van lezen van de verhoudingen tussen de Tosefta, de Mishna en de baraïtot van de Talmud hebben vernieuwd [Friedman, Tosefta Atikta, 2003 ; Talmud Arukh, 1996]. Het is op deze documentaire grondslagen dat elke nauwkeurige lezing van de Tosefta Bava Batra berust.

Rabbi Yehouda ha-Nassi (ca. 135 – ca. 217), in het Hebreeuws רבי יהודה הנשיא, simpelweg « Rabbi » genoemd — Patriarch van de Joodse gemeenschap in Galilea, hij is de redacteur van de Mishna rond 200 van de huidige jaartelling. Zijn werk van codificatie bepaalde de vorm en ordening van de tractaten die de Tosefta, inclusief de Bava Batra, overneemt en aanvult. Afstammeling van Hillel en figuur van politieke zowel als spirituele autoriteit, vertegenwoordigt hij de schakel tussen het tijdperk van de Tannaïm en dat van de Amoraïm. De traditie maakt van zijn leerlingen de samenstellers van de Tosefta.

Rabbi Ḥiyya (einde 2e – begin 3e eeuw), רבי חייא, de Oude Ḥiyya genoemd — Tanna van Babylonische oorsprong gevestigd in het land Israël, leerling en medewerker van Rabbi Yehouda ha-Nassi. De talmudreligie tradistie schrijft hem, samen met Rabbi Oshaya, het verzamelen van de baraïtot toe en, volgens een wijdverbreide interpretatie, de samenstelling van de Tosefta. Zijn naam blijft verbonden met de autoriteit van de tannaïtische tradities buiten de Mishna, materiaal dat de tractaat Bava Batra voedde. De precieze data van zijn leven zijn onzeker.

Rabbi Oshaya (3e eeuw), רבי אושעיא, soms Hoshaya Rabba genoemd — Meester actief op het snijvlak van de tannaïtische en amoraïsche periodes, geassocieerd met Rabbi Ḥiyya in de traditie die hem tot een van de ontwerpers van de Tosefta maakt. Beroemd om de betrouwbaarheid van zijn verzamelingen baraïtot, wordt hij beschreven als « de vader van de Mishna » van buiten. Zijn rol in de overdracht van tradities behoort meer tot het schoolgeheugen dan tot een volledig gedocumenteerd feit; zijn exacte data zijn onbekend.

Saul Lieberman (1898–1983), שאול ליברמן — Talmudist geboren in Wit-Rusland, opgeleid in Kiev en Jeruzalem, vervolgens professor aan het Jewish Theological Seminary in New York, waar hij een van de grootste autoriteiten van de 20e eeuw in rabbijnse literatuur was. Zijn uitgave van de Tosefta en zijn commentaar Tosefta Ki-Fshutah vernieuwden het kritische onderzoek van het corpus, inclusief de ordening van de Neziqin en de Bava Batra. Filoloog van immense geleerdheid, liet hij een school en een methode na die nog steeds gezaghebbend zijn [Lieberman, Tosefta Ki-Fshutah, 1955].

Shamma Friedman (geboren 1937), שמא פרידמן — Amerikaans-Israëlische talmudist, professor aan de Universiteit Bar-Ilan en aan het Jewish Theological Seminary, laureaat van de Israëlprijs. Hij ontwikkelde de synoptische methode van vergelijking tussen Mishna en Tosefta en de literaire analyse van de Babylonische sougya. Zijn werken, waaronder Tosefta Atikta en de kritische uitgave van Bava Metzi'a VI, hebben het begrip van de verhoudingen tussen de tannaïtische en amoraïsche lagen diepgaand vernieuwd [Friedman, Tosefta Atikta, 2003 ; Talmud Arukh, 1996].

Yaakov Elman (1943–2018), יעקב אלמן — Amerikaanse onderzoeker, professor aan de Yeshiva University, specialist in de Babylonische Talmud in zijn Sassanidische Iraanse context en in de receptie van tannaïtische tradities. Zijn werk Authority and Tradition analyseerde nauwkeurig het gebruik en de autoriteit van toseftaïsche baraïtot bij de Babylonische Amoraïm. Pionier van Iraans-talmudreligieuze studies, opende hij een geheel onderzoeksgebied van vergelijkend onderzoek [Elman, Authority and Tradition, 1994].

De Tosefta Bava Batra is geen eenvoudige bijlage van de Mishna: het is een volwaardige tekst, bewaarder van juridische tradities over eigendom, buurschap, verkoop en erfenis, waarvan sommige wellicht uit een ouder laag dan de Mishna zelf stammen. De lezing ervan betreft zowel de geschiedenis van het Hebreeuwse recht, de filologie van de manuscripten als de analyse van de verspreiding van de baraïtot in beide Talmuds. De werken van Lieberman en Friedman hebben dit lange tijd verwaarloosde corpus tot een filologisch onderzoeksterrein van eerste rang gemaakt, terwijl Elmans onderzoek heeft aangetoond hoe deze tradities in Babylonië werden ontvangen en omgevormd. De "Laatste Poort" van de Tosefta begrijpen betekent inzien hoe het rabbijnse jodendom patrimoniale gerechtigheid heeft gedacht, doorgegeven en besproken — op het kruispunt van schoolse herinnering en kritiek archief.