Samuel ben Salomon. Recueil de décisions de rabbins du nord de l'Europe

De centrale figuur waaromheen deze collectie zich beweegt, is naar alle waarschijnlijkheid Samuel ben Salomon de Falaise. De wetenschappelijke documentatie presenteert hem zonder enige dubbelzinnigheid als een Franse autoriteit uit de 13de eeuw. Samuel ben Salomon de Falaise (Sire Morel ; 13de eeuw) was een Tosafist ; alles wat men van zijn vader weet is dat hij een geleerde was, evenals zijn schoonvader Abraham b. Ḥayyim ha-Kohen, mogelijk de zoon van de Tosafist Ḥayyim ha-Kohen [Encyclopaedia Judaica, via Jewish Virtual Library]. Zijn volkstaal bijnaam — Sire Morel — getuigt van de verworteling van deze meesters in het linguïstische en sociale weefsel van Noord-Frankrijk, waar het Judeo-Frans naast het Hebreeuws van de scholen voorkwam.

Zijn opleiding stond in de hoogste traditie van de Tosafistische geleerdheid. Zijn meesters waren onder meer Judah Sire Leon, Salomon de Dreux en Baruch b. Isaac de Worms [Encyclopaedia Judaica]. Deze erfenis verbindt hem rechtstreeks met de academie van Parijs, erfgename van de school van Sens opgericht door Samson ben Abraham. De traditie vermeldt bovendien dat hij leerling was van Isaac ben Abraham de Sens [Jewish Encyclopedia], wat hem plaatst op het kruispunt van de twee grote centra van talmoedische studie in Noord-Frankrijk.

Zijn werk strekt zich uit over verschillende genres. De klassieke beschrijving vermeldt dat hij de auteur was van tosafot op verschillende talmudische tractaten, waarvan die op 'Avodah Zarah werden gepubliceerd, met de tekst, volgens de redactie van zijn leerling Perez ben Elijah ; en van een commentaar, tegenwoordig verdwenen, op de wetten [Jewish Encyclopedia]. Het is in dit laatste register — besluiten en liturgische glosses — dat de collectie die naar zijn naam wordt genoemd, zijn duidelijkste coherentie vindt.

Een van de best gedocumenteerde aspecten van het werk van Samuel ben Salomon is precies wat de titel van de verzameling ferush tefillot noemt — commentaar op de gebeden. Onderzoek stelt vast dat hij een commentaar schreef op de kerovah « El Elohei ha-Ruḥot le-khol Basar », waarin hij alle wetten van Pesach uitlegt die in de piyyut voorkomen volgens de tradities van de ouderen van Falaise en Dreux [Encyclopaedia Judaica]. Dit gegeven wordt bevestigd door de catalogiseringsautoriteiten : de notitie van de Library of Congress geeft aan dat hij een commentaar schreef op de wetten van Pesach gebaseerd op de piyyut van de ouderen van Falaise en Dreux [Library of Congress, volgens Encyclopaedia Judaica, 1972].

Dit kenmerk werpt licht op de logica van de verzameling. In de Asjkenazische wereld is de liturgie niet louter een object van devotie : zij vormt een reservoir van recht. De piyyutim — liturgische gedichten — coderen rituele voorschriften, en het commentariëren van een paasale kerovah komt neer op het uiteenzetten, regel voor regel, van de details van de feestwetten. Het commentaar op de gebeden en de verzameling van halakische beslissingen behoren dus tot hetzelfde geleerde gebaar, wat hun samenvoeging onder een samengestelde titel verklaart die halakhot, minhagim en ferush tefillot mengt.

De verwijzing naar de « ouderen van Falaise en Dreux » verdient aandacht : zij openbaart dat Samuel niet alleen in zijn eigen naam spreekt, maar als depositaris van een lokale traditie, overgebracht door de meesters van zijn stad en de nabijgelegen stad. Dit is het eigenlijke van de Asjkenazische minhag, waar de autoriteit van het regionale gebruik net zoveel weegt als het abstracte redeneren. Een latere traditie schrijft hem ook de « Kadesh Urchatz » toe, het gedicht dat nu alomtegenwoordig aan het begin van de traditionele Haggadah staat [Wikipedia], een toewijzing die, aannemelijk maar niet volledig zeker, zijn duurzame associatie met de paasale liturgie in het geleerde geheugen alvast bevestigt.

De titel van de verzameling belooft dinim u-minhagim — beslissingen en gebruiken. Maar de persoonlijke houding van Samuel ben Salomon tegenover de daad van rechtspraak vormt een van de meest opvallende psychologische en juridische kenmerken die het archief heeft bewaard. De bronnen vermelden dat Samuel duidelijk terughoudend was om halakhische beslissingen te geven, en aarzelde om toe te staan wat het gebruikelijk was te verbieden, zelfs wanneer hij zeker was dat het gebruik onjuist was en niet op een werkelijke verbiezing berustte [Encyclopaedia Judaica].

Deze getuigenis is om twee redenen waardevol. Ze documenteert eerst een ethiek van rechterlijke terughoudendheid: voor deze meester woog het gezag van de ontvangen gewoonte zwaarder dan logische strengheid, en had de autoriteit van de oude minhag voorrang zelfs op zijn eigen beredeneerde overtuiging. Deze houding staat niet alleen in het middeleeuwse Ashkenaz, waar het bewustzijn deel uit te maken van een overdrachtketen grote voorzichtigheid inspireerde om het gevestigde te veranderen. Ze nuanceert vervolgens het beeld dat men zich van een « verzameling van beslissingen » zou kunnen vormen: de teshuvot van zo'n meester zijn geen definitieve uitspraken, maar afgewogen raadplegingen, vaak conservatief, waarin het gebruiksargument met de talmudische analyse in gesprek is.

Hier antwoorden herinnering en archief elkaar. De rabbijnse traditie heeft van Sire Morel het beeld behouden van een nauwgezet beslisser; de geleerdenbrieven, gebaseerd op het onderzoek van zijn responsa en hun ontvangst, bevestigen deze fysiognomie. De verzameling onder zijn naam zou dus het kenmerk van deze gematigdheid dragen: een corpus van beslissingen waarin het respect voor het ontvangene voortdurend de autoriteit van het redeneren moduleert.

Een bloemlezing als deze kan niet begrepen worden zonder de transmissiemechanica die eigen is aan de Tosafisten: een mondeling en marginaal onderwijs, vastgesteld en vervolgens heruitgewerkt door de leerlingen. Het geval van Samuel ben Salomon biedt hiervan de perfecte illustratie. Zijn tosafot op de tractaat 'Avodah Zarah zijn ons alleen bereikt volgens de redactie van zijn leerling Perez ben Elijah [Jewish Encyclopedia] — dat wil zeggen door de pen van een ander. Evenzo zijn de leerstellingen van Samuel verwerkt in de Or Zaru'a van zijn collega Isaac b. Moïse van Wenen [Encyclopaedia Judaica], een van de grote halakhische summa's van het Asjkenazische Dertiende Eeuwse gebied.

Deze verspreiding van het meesterwoord door de werken van zijn leerlingen en collega's heen is de voorwaarde zelf voor het bestaan van de liqqutim — de « verzamelingen ». Wanneer de kopiisten van volgende generaties deze fragmenten verzamelden — een hier aangehaalde uitspraak, een elders gerapporteerd gebruik, een liturgische glose daar bewaard gebleven —, brachten zij samengestelde delen voort van het type dat onze titel precies aanduidt. Het verzamelwerk is dus niet een boek ontworpen in één adem, maar het bezinksel van een school.

Het intellectuele netwerk waarbinnen Samuel zich inscheift, versterkt deze lezing. Zijn meester Judah Sire Leon behoorde tot de generatie die het werk van Samson van Sens voortzette, deze zelf erfgenaam van Isaac van Dampierre, de grote Ri. Volgens de geschiedkundige verslagen werd Isaac gevolgd door zijn leerling Samson ben Abraham van Sens (gestorven rond 1235), die, naast zijn eigen werken, die van zijn voorgangers herzag en compileerde in de groep bekend onder de naam Tosafot van Sens [Jewish Encyclopedia, art. « Tosafot »]. Samuel ben Salomon neemt plaats in deze cumulatieve dynamiek, waarin elke generatie de erfenis van de vorige herziet en samenvoegt.

De titel roept « de eerste wijzen van Ashkenaz » (ḥakhmé Ashkenaz ha-rishonim) op. Deze benaming verwijst naar de grote lijn van Rijnlandse en Franse autoriteiten die van de 11de tot de 13de eeuw het recht, de gewoonte en de liturgie van het jodendom in Noord-Europa ontwikkelden. De verzameling beperkt zich dus niet tot één enkele stem: zij brengt, rond de figuur van Samuel, de tradities van een hele wereld samen.

In het hart van deze wereld bevindt zich de verbinding van recht en liturgische poëzie. De ashkenazische geleerde cultuur kende aan de piyyut een bijna normatieve functie toe; de commentaren op de gedichten van de grote feestdagen — zoals Samuels paascommentaar — dienden om de gebruiken vast te stellen en door te geven. Deze traditie van liturgische exegese is geverifieerd als een specifiek domein van het ashkenazische erfgoed, onderscheiden van bijvoorbeeld de studie van bijbelse zangmarkeringen, die ook in deze kringen werd beoefend [Daat, HaMaayan, artikel van R. Yona Emanuel]. De samenbrenging, in hetzelfde deel, van ferush tefillot en dinim u-minhagim weerspiegelt dus een diepe culturele werkelijkheid: voor de eerste wijzen van Ashkenaz vormden bidden, uitleggen en regelgeving een continuüm.

Het waarschijnlijkheidselement blijft echter volledig aanwezig met betrekking tot de exacte samenstelling van de verzameling. Bij afwezigheid van een catalogusnota die aan dit manuscript is eigen, moet de historicus volgens typologie redeneren: een deel met beslissingen, gewoonten, responsa en liturgische commentaar, toegeschreven aan een meester van de stature van Sire Morel, komt overeen met de liqqutim die de ashkenazische kopieerkantoren voortbrachten en die moderne bibliotheken bij tientallen bewaren. De werkelijke inhoud kan alleen worden gesteld onder voorbehoud van rechtstreeks onderzoek van de manuscriptgetuige.

De geschiedenis van Samuel ben Salomon beperkt zich niet tot studie: zij kruist een van de donkerste episodes van de middeleeuwse joodse intellectuele geschiedenis. In 1240 nam hij deel aan de beroemde controverse veroorzaakt door de gedoopte jood Nicolas Donin [Jewish Encyclopedia]. Het onderzoek identificeert duidelijk de verdedigers van de Talmoed bij deze confrontatie: het noemt de vier rabbijnen die de Talmoed verdedigden — Judah ben David van Melun, Samuel ben Salomon van Falaise, Moïse ben Jacob van Coucy, een auteur met een eigen reputatie, en Rabbi Yehiel van Parijs, die de beschuldigingen betwiste [Galinsky, in New Perspectives on Jewish-Christian Relations].

Deze confrontatie, gehouden aan het hof van Frankrijk, had verwoestende gevolgen voor het schriftelijk erfgoed. De Disputatie van Parijs vond plaats in 1240 aan het hof van de regerende koning van Frankrijk, Lodewijk IX (Sint-Lodewijk), waar vier rabbijnen gedwongen werden de Talmoed tegen beschuldigingen te verdedigen [On This Day in Messianic Jewish History]. De veroordeling van talmoeïsche geschriften resulteerde, kort daarna, in een massale autodafé van Hebreeuwse manuscripten op het plein van Parijs — vernietiging die precies het type literatuur waarvan onze verzameling deel uitmaakt, decimeerde.

Deze achtergrond geeft bijzonder gewicht aan elke bewaarde compilatie van de Franse wijzen van deze generatie. Dat besluiten, gebruiken en commentaren afkomstig van Samuel ben Salomon en zijn gelijken tot ons zijn gekomen — al dan niet door recensies van leerlingen of latere kopieën — getuigt van een bedreigde overdracht, gered uit vernietiging. De verzameling is niet slechts een juridisch document: het is een overblijfsel, de getuige van een school die vervolging en vuur bijna uitwisten.

De verzameling met de titel Liqquté halakhot, dinim u-minhagim, she'elot u-teshuvot u-ferush tefillot me-ḥakhmé Ashkenaz ha-rishonim, toegeschreven aan Samuel ben Salomon, condenseert in zijn titel een hele geleerde beschaving. Achter de formule verschijnt de historisch vastgestelde figuur van Samuel ben Salomon van Falaise — Sire Morel —, Franse Tosafist van de dertiende eeuw, leerling van de grootste meesters van Parijs en Sens, commentator van de paasliturgische gebeden, beslisser van voorbeeldige voorzichtigheid, en een van de vier verdedigers van de Talmud in Parijs in 1240.

De samenhang van het deel berust op de diepe eenheid van de Asjkenazi-cultuur, waarin de halakhische uitspraak, het lokale gebruik, het responsoriële overleg en de liturgische exegese één enkele intellectuele weefsels vormden. Het feit dat het zelfs is gebleven, in het verlengde van de boekverbranding van de dertiende eeuw, maakt het ervan een fragiel en kostbaar getuigenis. De historicus moet echter voorzichtig blijven: zonder catalogusbeschrijving specifiek voor het handschrift berust de identificatie van de auteur en de beschrijving van de inhoud op de convergentie van aanwijzingen — een sterke convergentie, maar die in laatste instantie een waarschijnlijke reconstructie blijft, te bevestigen door onderzoek van het getuigenis zelf.