Recueil de traités kabbalistiques

De samengestelde verzameling is een stoffelijke realiteit die door catalogi wordt bevestigd. Een enkel volume kan codicologische eenheden van uiteenlopende herkomst combineren — later samen gebonden — of het resultaat zijn van continu afschrijven door één hand die gekozen teksten samenvoegt. De Hebreeuwse fondsen van de Bibliothèque nationale de France, beschreven met name in de catalogi van Hermann Zotenberg en in latere repertoria, bevatten talrijke manuscripten van dit type, waar kosmologische verhandelingen, commentaren op de sefirot, verzamelingen kavvanot (gebedsintenties) en fragmenten uit de Zohar naast elkaar staan [Catalogue des manuscrits hébreux de la BnF].

De logica van samenstelling is nooit neutraal. Ze weerspiegelt een intellectueel programma: een kabbalist die de Sefer Yetsirah en zijn commentaar samenvoegt, gevolgd door fragmenten uit de Zohar en een verhandeling over de goddelijke namen, schetst een initiatiepad. Deze organisatie maakt van de verzameling een waardevolle bron voor de historicus: ze onthult niet alleen welke teksten circuleerden, maar hoe zij samen werden gelezen, in welke volgorde en volgens welke hiërarchieën [Idel, Kabbalah: New Perspectives].

De term qabbalah zelf, « wat ontvangen is », plaatst deze teksten in een transmissieketen. De verzamelingen materialiseren deze keten: geannoteerde marges, interlineaire glosses, toevoegingen van opeenvolgende handen getuigen van een levend gebruik, soms over meerdere generaties. De Hebreeuwse codicologie, zoals ontwikkeld door het team van Malachi Beit-Arié en het SfarData-project, stelt ons nu in staat schrijfwijzen en papieren met een nauwkeurigheid te dateren die deze lagen van vervaardiging verlicht [Beit-Arié, Hebrew Codicology].

In het hart van veel verzamelingen staat de Sefer Yetsirah, het « Boek van de Schepping », een kort kosmogonisch traktaat dat de vorming van de wereld beschrijft door tien sefirot (getallen of oersferen) en de tweeëntwintig letters van het Hebreeuwse alfabet. De traditie schrijft dit toe aan de patriarch Abraham, ja zelfs aan Rabbi Akiva — een toeschrijving van Geheugen, niet van geschiedenis [Encyclopaedia Judaica, art. « Sefer Yetzirah »].

Het kritische onderzoek situeert de redactie veel later en onzekerder. Scholem stelde een brede bandbreedte voor, tussen de 3de en de 6de eeuw, in een milieu gekenmerkt door speculaties over taal en getal; latere onderzoeken hebben deze datering soms genuanceerd, waarbij sommige onderzoekers een terminus dichter bij het begin van de Middeleeuwen overwegen. De onzekerheid wordt door specialisten aanvaard [Scholem, Kabbalah]. De tekst circuleerde in meerdere versies van ongelijke lengte, wat elke datering verder bemoeilijkt.

Aan deze kern hangen de eerdere literatuur van de Merkavah (de « Wagen » van Ezechiël) en de Hekhalot (de « Paleizen ») — corpus van ascensionele mystiek uit de eerste eeuwen van onze era. De late verzamelingen integreren frequent fragmenten van deze laag, waardoor een continuïteit ontstaat die de traditie opeist en die de filologie nuanceert: de middeleeuwse kabbala heeft zich grotendeels gevormd door dit oude erfgoed opnieuw te lezen in het licht van nieuwe categorieën [Dan, The Ancient Jewish Mysticism].

De kabbala als historisch identificeerbaar beweging ontstaat eind twaalfde en dertiende eeuw in Provençe en Catalonië. De Sefer ha-Bahir, het « Boek der Helderheid », vormt het eerste eigentlijk kabbalistische werk: opgesteld uit glosses en parabels, voert het de leer van de tien sefirot in als goddelijke krachten en thema's — waaronder de zielenverwisseling — die de hele latere traditie zullen structureren. Scholem heeft aangetoond dat de Bahir eind twaalfde eeuw in Provençe verschijnt, en meer oude materialen bijeenbrengt [Scholem, Les Origines de la Kabbale].

Te Girona, in Catalonië, vormt zich begin dertiende eeuw een beslissende kring rond Rabbi Ezra en Rabbi Azriel, en gebruikmakend van het gezag van de grote talmudist Moïse Naḥmanide (Ramban). Dit milieu systematiseert de speculatie over de sefirot en verleent aan de kabbala legitimitijd bij de rabbijnse autoriteiten. De verhandelingen van deze school — commentaren op de tien sefirot, glosses op het Hooglied, doctrineaire brieven — verschijnen veelvuldig in verzamelingen, welke hun stichtende status getuigen [Idel, Kabbalah: New Perspectives].

Dit is ook de tijd van Abraham Aboulafia, grondlegger van een zogenaamde « extatische » of « profetische » kabbala, gebaseerd op de combinatie van letters en concentratie op de goddelijke namen. Zijn verhandelingen, lang gemarginaliseerd en zelfs veroordeeld, zijn in wezen via handschriftelijke weg doorgegeven — dus precies in verzamelingen — voordat zij in de hedendaagse tijd werden uitgegeven [Idel, The Mystical Experience in Abraham Abulafia].

Geen tekst weegt zwaarder in de kabbalistische verzamelingen dan de Zohar, het « Boek van de Glans ». Voornamelijk geschreven in het Aramees, presenteert het zich als de leringen van de tannaïtische meester Rabbi Shimon bar Yoḥaï en zijn leerlingen in Galilea uit de 2e eeuw. Deze presentatie berust op de Herinnering en de autoriteit die door de tekst zelf wordt opgeëist [Encyclopaedia Judaica, art. « Zohar »].

De historische kritiek heeft de genese geheel anders vastgesteld. Sinds het einde van de 19e eeuw, en beslissend met Scholem, heeft het onderzoek aangetoond dat het hoofdlichaam van de Zohar in Castilië werd samengesteld, in het laatste derde deel van de 13e eeuw, en dat de kabbalist Moïse de León (Moshe de León, gestorven in 1305) daarin een centrale rol speelde — de vraag of hij de enige auteur was of de pen van een kring blijft onderwerp van debat. Latere werken, met name die van Yehuda Liebes en Daniel Matt, hebben de hypothese van een collectieve uitwerking verdedigd, door een groep kabbalisten in plaats van één hand [Scholem, De Grote Stromingen van de Joodse Mystiek ; Liebes, Studies in the Zohar].

De Zohar is geen unitair boek maar een gelaagde verzameling: hoofdlichaam, Tiqqunei ha-Zohar, Ra'aya Meheimna, Idrot, secties van wisselende lengte en stijl. Deze samengestelde structuur verklaart dat het zelf in de vorm van een recueil circuleerde, waarbij verspreide fragmenten werden gekopieerd, verzameld en geannoteerd lang voordat de gedrukte uitgaven van Mantua (1558-1560) en Cremona, die een referentietekst vaststelden [Matt, The Zohar: Pritzker Edition, introduction].

In de zestiende eeuw, na de uitzetting uit Spanje in 1492, wordt het kleine stadje Safed in het Ottomaanse Galiléa het meest scheppende centrum van de kabbala. Moïse Cordovero (Ramak, 1522-1570) componeert er een systematisch werk, waaronder de Pardes Rimmonim (« De Tuin der Granaatappels »), een uitgebreide synthese van de leer der sefirot die ruim zal circuleren, volledig of in verkorte vorm, in verzamelingen [Encyclopaedia Judaica, art. « Cordovero, Moses »].

Het is vooral Isaac Luria (ha-Ari, 1534-1572) die de kabbala een beslissende wending geeft. Zijn leer — de tsimtsum (goddelijke samentrekking), de « breking der vaten » (shevirat ha-kelim) en de tiqqun (herstel) — hervormt de kosmologie en ethiek van de kabbala. Omdat Luria bijna niets zelf schreef, werd zijn onderwijs opgetekend door zijn leerlingen, in het bijzonder Ḥayyim Vital, wiens redacties — vooral de Ets Ḥayyim (« De Levensboom ») — de verspreiding van Luria's leer mogelijk maakten [Scholem, Les Grands Courants de la mystique juive].

Deze overdracht via aantekeningen van leerlingen, concurrerende redacties en opeenvolgende kopieën produceerde een rijke manuscriptliteratuur, op natuurlijke wijze georganiseerd in verzamelingen: notitieboeken van kavvanot, verhandelingen over zielsverwandeling (Sha'ar ha-Gilgulim), liturgische commentaren. De louriaanse kabbala verspreidde zich vervolgens door de gehele joodse wereld, van Italië tot Oost-Europa, voedende bibliotheken met samengestelde delen waarin Cordovero en Luria naast de Zohar en de middeleeuwse klassieken stonden [Idel, Kabbalah: New Perspectives].

De uitvinding van de Hebreeuwse drukkunst stopte de productie van kabbalistische handschriften niet: bepaalde teksten, geacht te esoterisch of voorbehouden aan ingewijden te zijn, bleven tot de 19de eeuw met de hand circuleren in vertrouwelijke verzamelingen. De grote huidige collecties bewaren sporen van deze verspreiding. De Hebreeuwse fondsen van de BnF, de Bodleian Library (catalogus van Adolf Neubauer), de British Library, de Biblioteca Civica di Parma (De Rossi-collectie) en de Bibliotheca Palatina in Wenen herbergen honderden samengestelde kabbalistische handschriften [Neubauer, Catalogue of the Hebrew Manuscripts in the Bodleian Library].

De belangrijkste onderneming voor behoud en inventarisering was de oprichting van het Instituut voor gemicrofilmde Hebreeuwse handschriften (IMHM) in Jeruzalem, dat onder de Nationale Bibliotheek van Israël valt, en het grootste deel van de over de wereld verspreide Hebreeuwse handschriften gemicrofilmd en gedigitaliseerd heeft. Dit instrument transformeerde de studie van kabbalistische verzamelingen doordat het mogelijk maakte verschillende versies te vergelijken, kopisten te identificeren en families van handschriften te reconstrueren [Nationale Bibliotheek van Israël, IMHM].

De verspreiding van deze teksten kende ook crisissituaties. De messiaansche beweging van Sabbataï Tsevi in de 17de eeuw, gevoeid door louriaanse kabbala, en vervolgens de opkomst van het chassidisme in de 18de eeuw, gaven aan esoterische geschriften een nieuw populair bereik; als reactie daarop probeerden bepaalde rabbijnse autoriteiten de verspreiding van de kabbala in te perken, wat het halvclandestiene karakter van veel verzamelingen versterkte [Scholem, Sabbatai Sevi: The Mystical Messiah]. De materiële geschiedenis van deze delen is dus onlosmakelijk verbonden met de intellectuele en sociale geschiedenis van het jodendom.

Het « Recueil de traités kabbalistiques » laat zich niet tot een titel herleiden: het duidt een vorm aan — die van het samengesteld volume — dat het voorkeursmiddel is geworden van een traditie die zichzelf als overdracht dacht. Van de antieke Sefer Yetsirah tot de loerianische notitieboeken van Safed hebben deze verzamelingen een kennis behouden, gerecombineerd en in omloop gebracht die het geheugen tot Abraham of Rabbi Shimon bar Yoḥaï terugleidde, en die de moderne kritiek geduldig opnieuw heeft gedateerd en gelokaliseerd. Dit is hun dubbele waarde: getuigen van een geloof in de geopenbaarde continuïteit, en archieven van een daadwerkelijke geschiedenis van het Joods denken. Het codicologische, filologische en historische onderzoek — van Scholem tot Idel, van de catalogi van de BnF tot de Jeruzalemse digitalisering — blijft deze delen verlichten waar traditie en archief meer dan elders elkaar beantwoorden.