Recueil

Het verzamelwerk — qovets in het Hebreeuws, miscellany in de Anglo-Saksische codicologische terminologie — beantwoordt aan een noodzaak die eigen is aan de diasporatische toestand. Omdat joodse gemeenschappen in Europa en het Middellandse-Zeebecken geen grote stabiele bibliotheken konden opbouwen, gaven zij de voorkeur aan veelzijdige codices, die in één enkel volume de voor het religieuze en intellectuele leven onmisbare teksten samenbrachten. Het catalogueringswerk uitgevoerd door het Institut de recherche et d'histoire des textes van de CNRS over middeleeuwse Hebreeuwse en Joods-Arabische handschriften toont de omvang van deze samengestelde productie aan, die Bijbel, liturgie, recht, wetenschap en poëzie mengde [IRHT-CNRS, Manuscrits hébreux et arabes].

De Hebreeuwse codicologie onderscheidt verschillende gradaties van samenstelling: het homogene handschrift dat van meet af aan door een enkele kopiist als verzamelwerk werd ontworpen, en het samengestelde handschrift voortvloeiend uit de latere inbinding van onafhankelijke kwaternionen. De studie van kwaternionen, fundamentele eenheden van de codex, is precies wat onderzoekers in staat stelt de genese van deze volumes te reconstrueren en de opeenvolgende lagen van hun vorming te onderscheiden [Université Paul-Valéry Montpellier 3, Le livre médiéval : les cahiers]. Het verzamelwerk is dus geen literair genre maar een materiële strategie: het concentreert, in de ruimte van een enkel object, wat andere culturen in meerdere werken zouden hebben verspreid.

Deze vorm beleefde zijn bloeiperiode in het asjkenazische en sefaradische Europa van de dertiende en veertiende eeuw, een epoca waarin de Hebreeuwse miniatuurkunst een hoogtepunt bereikte. De middeleeuwse joods geminiatueerde handschriften, onderzocht met name in de Encyclopædia Universalis, getuigen van de ontmoeting tussen christelijke werkplaatsen, die soms de decoraties leverden, en joodse kopiisten, die de heilige tekst meester waren [Encyclopædia Universalis, « Judaïsme — L'art juif : le Moyen Âge, les manuscrits à peinture »]. Het verzamelwerk wordt dan een object van prestige en een instrument van vroomheid.

Geen enkel object belichaamt beter de genialiteit van de Hebreeuwse compilatie dan het manuscript dat in de British Library onder de signatuur Add. MS 11639 wordt bewaard, bekend als de North French Hebrew Miscellany. Vervaardigd in Noord-Frankrijk in de dertiende eeuw, vormt deze geïllustreerde codex, volgens de facsimile-uitgave onder redactie van Jeremy Schonfield en Ilana Tahan, één van de rijkste getuigenissen van de Joodse cultuur in middeleeuws Frankrijk vóór de verbanningen [J. Schonfield, I. Tahan, The North French Hebrew Miscellany: British Library Add. MS 11639].

De aanduiding zelf van « miscellany » — compilatie — onderstreept het samengestelde karakter ervan: het volume brengt bijbelse, liturgische, juridische, kalenderkundige en poëtische teksten samen, vergezeld van een cyclus van verluchting met voorstellingen van bijbelse scènes. Deze concentratie van gebruiken maakt het tegelijk een gebedboek, een berekeningshandleiding, een samenvatting van de Wet en een kunstwerk. Het manuscript illustreert de encyclopedische functie van de compilatie: het aanbieden aan de bezitter, in één geheel, van de essentiële religieuze kennis die nodig is voor het dagelijks en feestelijk Joods leven.

Het historische belang van zo'n compilatie gaat verder dan de inhoud ervan: het documenteert het bestaan van een beschaafde en welvarende Joodse gemeenschap in Noord-Frankrijk in de dertiende eeuw, op de vooravond van de verbanningen van 1306. De overleven van het manuscript, de latere verplaatsing en de opname in de Britse collecties vertellen in negatieve zin het verhaal van de gedwongen verplaatsingen van het Europese jodendom. Het object is aldus voor historici een primaire bron geworden over de liturgie, de iconografie en het materiële leven van de Joden van Frankrijk vóór hun verstrooiing.

Onder de verzamelingen neemt de mahzor — letterlijk « cyclus » — een centrale plaats in: het brengt de gebeden samen die eigen zijn aan de feesten van de Joodse kalender, in een volgorde vastgesteld door de lokale gewoonte, of minhag. Elk groot geografisch gebied ontwikkelde zijn eigen ritus, en de verlichte mahzorim werden topstukken van de Joodse boekkunst. De Mahzor Luzzatto, een manuscript dat met name in de franstalige historische pers werd bestudeerd, getuigt van de rijkdom van deze traditie en van de erfgoedavonturen die rond deze kostbare objecten plaatsvinden [Mahzor Luzzatto, Wikipedia-artikel; Magazine Histoire, « SOS Mahzor Luzzatto », 2021].

De stad Troyes, vaderland van Rachi, en het middeleeuwse Champagne waren grote centra van deze productie. Het Rachi-instituut van Troyes benadrukt het belang van mahzorim en verlichte liturgische manuscripten als getuigen van de religieuze en artistieke vitaliteit van het Jodendom in Champagne [Rachi-instituut van Troyes, « Hebreeuws manuscripten, mazhorim, Joodse liturgie »]. De liturgische verzameling is niet alleen een samenstelling van gebeden: het stelt en draagt een rituele orde, een gemeenschapsidentiteit en een eigen esthetica over.

De mahzor illustreert de dubbele aard van de verzameling: het is tegelijk een conservatorium van oude teksten — piyyutim, gebeden, bijbellezingen — en een levende schepping, omdat elke gemeenschap het verrijkt, versiert en aanpast. De compilatie wordt dus een daad van overdracht zowel als van vaststelling, waarbij het liturgische geheugen zich kristalliseert in de materie van het perkament.

Er bestaat een ander soort verzameling, niet opzettelijk samengesteld maar verzameld: de Genizah, een opslagplaats waar de joodse traditie geschriften bewaart die buiten gebruik zijn geraakt en de naam van God bevatten, die niet mogen worden vernietigd. De beroemdste, de Genizah van de synagoge Ben Ezra in Fostat, in Oud-Kaïro, heeft een van de grootste documentaire verzamelingen uit de geschiedenis van het jodendom opgeleverd. Volgens naslagwerken bevatte zij honderdduizenden fragmenten die gedurende bijna een millennium waren verzameld [Genizah van Kaïro, artikel Wikipedia].

Deze gigantische onvrijwillige verzameling werd aan het einde van de negentiende eeuw aan de westerse wetenschap geopenbaard en vooral benut in de eerste geleerdepublicaties van het begin van de twintigste eeuw, zoals blijkt uit de verslagen in de Revue des études juives over de fragmenten verspreid in Amerikaanse en Europese verzamelingen [R. Gottheil en W. H. Worrell, Fragments from the Cairo Genizah in the Freer Collection, 1927, besproken in de Revue des études juives, 1928]. De fragmenten werpen licht op het dagelijks leven, handel, recht en liturgie van middellandse joodse gemeenschappen.

De doorslaggevende bijdrage van recent onderzoek was aan te tonen dat de Genizah niet alleen religieuze teksten bevatte, maar ook archieven in de documentaire zin: registers van rabbijnse rechtbanken, akten, commerciale correspondentie. Dit onderzoek maakte het mogelijk middeleeuwse archiefpraktijken te reconstrueren die tot dan toe onbekend waren [Afriques, « Les archives médiévales dans la guéniza du Caire »]. Hier sluit de traditionele verzameling — respectvolle opslagplaats voorgeschreven door de Wet — aan op het moderne archief: de religieuze gewoonte heeft, zonder daarvan bewust te zijn, het grootste documentaire fonds van het middeleeuwse jodendom gevormd. Traditie en archief vloeien samen en bevestigen elkaar wederzijds.

Met de invoering van de drukpers en de moderne geleerdheid verandert de verzameling van gezicht zonder haar functie te veranderen: zij blijft een instrument voor concentratie en overdracht van Joodse kennis. De geleerdde anthologie verlengde het middeleeuwse ideaal van de samengestelde codex, door ditmaal teksten, commentaren en analyses bijeen te brengen ten dienste van een groter publiek. De Anthologie du judaïsme, een gezamenlijk werk dat verschillende specialisten bijeenbracht, illustreert deze ambitie om in één verzameling duizenden jaren Joodse cultuur te bestrijken — religieuze grondslag, symbolen, filosofisch denken, literatuur en geschiedenis [Anthologie du judaïsme, dir. F. Cicurel, D. Azuélos, G. Bensoussan, G. Bensussan].

Dit project past in een lange traditie van culturele overdracht, ondersteund door instellingen gewijd aan het behoud van het Joodse geheugen, zoals getuigd door de initiatieven van de Fondation pour la Mémoire de la Shoah rond de anthologie van het judaïsme [Fondation pour la Mémoire de la Shoah, « Anthologie du judaïsme »]. De moderne verzameling neemt aldus een relaistaak op zich: na de breuken van de twintigste eeuw reconstitueert zij een bedreigd erfgoed en maakt het opnieuw toegankelijk.

Gelijktijdig vormt het werk van catalogi en kritische edities — dat van het IRHT, van wetenschappelijke uitgevers als Brepols voor Hebreeuwse en Arabische handschriften — een ander soort geleerdde verzameling: niet meer een anthologie van teksten, maar een beredeneerde inventaris van de verzamelingen zelf [Brepols, Manuscrits hébreux et arabes]. De verzameling wordt dan zowel studiobject als transmissie-instrument, in een reflexieve beweging waarin de geleerdheid de compilaties van het verleden compileert.

Van de verlichte codex van Noord-Frankrijk tot de duizendjarige verzameling van Fustat, van de Champagnaise mahzor tot de hedendaagse anthologie, verschijnt de « Verzameling » als een van de grondleggende vormen van de Joodse cultuur. Het antwoordt op een historische toestand — verspreiding, ballingschap, bedreiging voor boeken en gemeenschappen — met een formeel antwoord: concentreren, samenbrengen, overdragen. Of het door een enkele kopiist wordt ontworpen, door vroom geloof wordt verzameld of door geleerdheid wordt uitgegeven, de verzameling gehoorzaamt altijd aan dezelfde imperatief van totale herinnering.

Zijn dubbele aard — voorwerp van devotie en voorwerp van kennis, familietreasure en documentaire bron — verklaart zijn historiografische vruchtbaarheid. Hebreeuwse verzamelingen zijn vandaag de dag onder de meest waardevolle bronnen voor het reconstrueren van het leven van joden in de Middeleeuwen, en hun codicologische studie blijft onverwachte lagen van hun vorming onthullen. In dit opzicht is de verzameling niet alleen een boek: het is een Joodse manier om tijd in te wonen, wat betekenis draagt van vergetelheid te redden, en compilatie tot een daad van trouw te maken. Dit huidige Grote Boek, zelf een verzameling van verzamelingen, plaatst zich bescheiden in deze lijn.