Recueil

De eerste grote vorm van de joodse verzameling is de Mishna, samenstelling van de Mondelinge Wet bijeengebracht en geordend naar het einde van de 2e en het begin van de 3e eeuw van onze jaartelling onder de autoriteit van Rabbi Juda ha-Nassi in Galilea. Dit werk is niet het verhandeling van een geïsoleerde denker maar de georganiseerde aggregatie van de onderwijzingen van generaties Wijzen, ingedeeld in zes orden (sedarim) en drieënzestig verhandelingen. Het principe ervan is reeds dat van de verzameling: meningen bijeenbrengen, inclusief minderheids- en verworpen meningen, opdat niets van de traditie verloren gaat [Encyclopaedia Judaica, art. « Mishnah »].

Op deze basis zijn twee Talmuds opgebouwd — de Talmud van Jeruzalem, voltooid rond de 5e eeuw, en de Talmud van Babylon, samengesteld tot ongeveer de 6e-7e eeuwen. De Babylonische Talmud is vooral het archetype van de veelstemmige verzameling: hij verweven de Mishna, de discussies van de amoraïm, de juridische (halakha) en narratieve (aggada) tradities, in die mate dat de pagina zelf een inrichting wordt voor de confrontatie van stemmen. Deze dialogische structuur, waarin controverse wordt bewaard in plaats van uitgewist, grondvest een hermeneutiek van vruchtbaar onenigheid [Encyclopaedia Judaica, art. « Talmud »].

Parallel aan de grote corpora ontwikkelt zich een literatuur van latere verzamelingen: de Yalqoutim, midrashische verzamelingen samenstelling van verspreide commentaren op de Schrift. De Yalqout Shimoni, waarschijnlijk samengesteld in Duitsland in de 13e eeuw, is hiervan de beroemdste vertegenwoordiger: hij brengt, vers voor vers, fragmenten samen geput uit tientallen eerdere rabbijnse bronnen, waarvan sommige vandaag verloren zijn, hetgeen hem een aanzienlijke documentaire waarde geeft [Encyclopaedia Judaica, art. « Yalkut Shimoni »]. De status « Gevestigd » van dit hoofdstuk is gerechtvaardigd door het bestaan van deze werken in catalogi en referentie-edities.

De behoefte om het gebed vast te leggen bracht de meest verspreide vorm van de joodse verzameling voort: het gebedeboek. Voordat een schriftelijke orde zich zou opleggen, bleef de liturgie grotendeels mondeling en variabel. De eerste bekende systematische liturgische verzameling is de Seder Rav Amram Gaon, uitgewerkt in de 9e eeuw door Amram bar Sheshna, gaon van de academie van Soura in Babylonië, naar aanleiding van een verzoek van een Spaanse gemeenschap die de exacte orde van gebeden en zegeningen wilde kennen [Encyclopaedia Judaica, art. « Siddur »].

In de loop van de Middeleeuwen vertakte de gebedenverzameling zich volgens lokale rituelen — het Askenazische ritueel, het Sefardische ritueel, het Italiaanse ritueel, het Jemenitische ritueel, het Provençaalse ritueel — waarbij elke diaspora zijn eigen minhag, zijn eigen gewoonte smeedde. Men onderscheidde spoedig de siddur, verzameling van dagelijkse en sabbatische gebeden, van de mahzor, verzameling bestemd voor de cyclus van feestdagen, vaak verrijkt met piyyoutim, deze liturgische gedichten samengesteld door paytanim zoals Eléazar Kallir. De grote verlichte mahzorim uit het middeleeuwse Duitsland, zoals de Mahzor van Worms of de Mahzor Leipzig, getuigen van de artistieke investering waarvan deze verzamelingen het voorwerp waren [Encyclopaedia Judaica, art. « Mahzor »].

De uitvinding van de Hebreeuwse drukkunst, al in de late 15e eeuw, vermenigvuldigde de verspreiding van deze verzamelingen en neigende ertoe om voorheen wisselende teksten te uniformiseren. Het gebedeboek werd het meest aanwezige voorwerp in joodse huishoudens, de metgezel van het individu van de geboorte tot de dood. Daarin was de liturgische verzameling zonder twijfel de machtigste vector van culturele continuïteit door middel van de verstrooiing: dezelfde orde van woorden verenigde, voorbij de talen en grenzen heen, gemeenschappen die overigens alles van elkaar scheide.

Het joodse juridische denken heeft ook de vorm van een verzameling aangenomen. Geconfronteerd met de massa van prolifererende talmudische discussies, ondernamen meesters het om de praktische conclusies ervan op te pakken en in te ordenen. Maimonides stelde in de twaalfde eeuw de Mishné Torah samen, een uitgebreide codificerende verzameling die de gehele halakha in veertien boeken omvat, in een helder Hebreeuws zonder het apparaat van controverses [Encyclopaedia Judaica, art. « Maimonides »].

In de zestiende eeuw stelde Joseph Caro in Safed de Choulhan Aroukh, « de Gedekte Tafel », samen, die de referentiecode van de sefardische wereld werd; de glossen van Mozes Isserlès uit Krakau, de Mappa (« de Tafelkleed ») genoemd, voegden daarbij de Asjkenazische gebruiken, waardoor het geheel een werkelijk pan-diasporische verzameling werd [Encyclopaedia Judaica, art. « Shulhan Arukh »]. De vorm van de verzameling stelde hier in staat de eenheid van de Wet en de verscheidenheid van regionale praktijken met elkaar te verzoenen.

Naast de codes ontwikkelde zich de immense literatuur van de responsa (sheelot u-teshuvot, « vragen en antwoorden »), waarin beslissers schriftelijk antwoordden op vragen die van overal in de diaspora aan hen werden gesteld. Verzameld in verzamelingen vormen deze antwoorden een eerste rang historische bron: zij werpen licht op het economische, familiaire en sociale leven van gemeenschappen evenzeer als op het recht zelf. Tienduizenden responsa, sinds de tijd van de gaonim tot heden, vormen een documentair archipel dat historici uitbuiten als een spiegel van het joodse dagelijks leven [Encyclopaedia Judaica, art. « Responsa »].

De Joodse diaspora's hebben verzamelingen voortgebracht waarin de schoonheid van de taal wedijverde met spirituele diepte. Het Sefardische gouden eeuwperk, in al-Andalus van de 10e tot 12e eeuw, zag de diwans bloeien, verzamelingen van Hebreeuwse profane en heilige gedichten die het werk bijeenbrachten van meesters als Samuel ha-Nagid, Salomon ibn Gabirol, Moïse ibn Ezra en Juda ha-Lévi. De diwan van deze laatste, die met name zijn Sionides, elegieën van het verlangen naar Jerusalem, bevat, illustreert hoe de poëtische verzameling een collectief geheugen van de ballingschap kristalliseerde [Encyclopaedia Judaica, art. « Hebrew Literature, Medieval »].

Op het mystieke terrein kreeg de verzameling een esoterische dimensie. De Zohar, « het Boek van de Glans », verschenen in Castilië aan het einde van de 13e eeuw en geassocieerd met Moïse de León, presenteert zichzelf als een samengestelde verzameling: commentaren, verhalen, dialogen toegeschreven aan Rabbi Siméon bar Yohaï vervlechten zich daarin. Zijn anthologische aard, gemaakt van lagen en fragmenten, voedde al lang het debat over zijn compositie [Encyclopaedia Judaica, art. « Zohar »]. De status « Waarschijnlijk » van dit hoofdstuk weerspiegelt precies dat de datering en eenheid van dergelijke werken voorwerpen van geleerde discussie blijven.

De oosterse en Noord-Afrikaanse diaspora's hebben op dezelfde manier verzamelingen van piyyoutim, van baqqashot (smekedegebeden gezongen voor zonsopgang) en van para-liturgische gedichten bewaard, vaak even veel door het gezonden geheugen als door het schrift overgedragen. Deze verzamelingen, waarvan velen pas laat in druk verschenen, getuigen van een levende mondelijkheid die zich niet geheel tot het archief laat herleiden.

De 19de eeuw inleidde een metamorfose van het compendium in: van een drager van overdracht werd het een instrument van wetenschap. De beweging van de Wissenschaft des Judentums, de « wetenschap van het judaïsme », ontstaan in Duitsland rond Leopold Zunz, Abraham Geiger en Moritz Steinschneider, ondernamen het om joodse literatuur te bestuderen met de kritische methoden van de filologie en geschiedenis [Encyclopaedia Judaica, art. « Wissenschaft des Judentums »].

Dit onderneming gaf aanleiding tot compendia van een nieuw soort: catalogi van manuscripten, kritische uitgaven van middeleeuwse teksten, geannoteerde anthologieën. Moritz Steinschneider stichtte, door zijn monumentale catalogisering van Hebreeuwse boeken van de Bodleian Library in Oxford, de moderne Hebreeuwse bibliografie en transformeerde het verzamelen van titels in een rigoureuze discipline [Encyclopaedia Judaica, art. « Steinschneider, Moritz »]. Het compendium hield op een daad van vroomheid te zijn en werd een daad van kennis.

Deze geleerde traditie bereikte zijn hoogtepunt in de 20ste eeuw in grote encyclopedische en anthologische ondernemingen: de Jewish Encyclopedia gepubliceerd in New York aan het begin van de eeuw, vervolgens de Encyclopaedia Judaica, die de referentiecompendia van joodse kennis blijven. Hayim Nahman Bialik en Yehoshua Hana Ravnitzky daarentegen, door het compileren van de Sefer ha-Aggada, « het Boek van de legende », verenigden en reorganiseerden de narratieve schat van de Talmud en de Midrash om deze toegankelijk te maken voor de moderne lezer, en verlengden zo, in een vernieuwde vorm, het antieke gebaar van de Yalqout [Encyclopaedia Judaica, art. « Bialik, Hayyim Nahman »].

De meest ontroerende vorm van de hedendaagse joodse verzameling is ontstaan uit vernietiging. Na de Shoah ondernamenen overlevenden uit de uitgeroeid gemeenschappen van Oost-Europa het om Yizkor-bikher, « boeken van herinnering », verzamelingen gewijd aan het geheugen van een verdwenen shtetl of stad, samen te stellen. Enkele honderden van deze volumes werden vervaardigd, vooral in het Jiddisch en Hebreeuws, verzamelend verhalen, namenlijsten, foto's, kaarten en getuigenissen [Yad Vashem ; Yizkor Book collections, YIVO Institute for Jewish Research].

Deze verzamelingen behoren zowel tot archief als geheugen, wat het register « Kruising » rechtvaardigt : zij registreren controleerbare gegevens — familienamen, beroepen, instellingen — terwijl zij subjectieve verhalen, familiale legendes en rouwaffectiviteit overbrengen. De historicus benadert hen met de dubbele voorzichtigheid van de bronkritikus en de bewaarder van een getuigenis. Hun status « Overgedragen » zegt dat hun eerste waarde in het woord ligt dat van degenen die hebben overleefd om te vertellen, is ontvangen.

Door deze uiterste vorm herstelt de verzameling haar oorspronkelijke functie. Net zoals de Mishna werd samengesteld opdat geen woord van de Wet verloren zou gaan, wordt het boek van herinnering opgericht opdat geen naam van een vermoorde gemeenschap in de vergetelheid zou wegzinken. De hedendaagse digitalisering van deze volumes, door instellingen als het YIVO en de Nationale Bibliotheek van Israël, handhaaft in het digitale tijdperk deze immemoriale roeping van de joodse verzameling [National Library of Israel ; YIVO Institute for Jewish Research].

Aan het einde van deze reis verschijnt de « Verzameling » niet als een boek, maar als een structurerende vorm van de Joodse cultuur en haar diaspora's. Van de Mishna tot de gedenkboeken, via de siddur, de juridische code, de poetische diwan en de geleerde anthologie, herhaalt zich telkens dezelfde gebaar en transformeert het: verzamelen om door te geven, stemmen naast elkaar zetten in plaats van ze tot één stem te reduceren, verzamelen tot een daad van trouw maken. Deze formele continuïteit, ondanks geografische en linguïstische breuken, vormt één van de sterkste draden die de fragmenten van de verspreiding verbinden.

De status « Waarschijnlijk » van deze conclusie erkent dat een dergelijke synthese een immens corpus interpreteert in plaats van één enkel archivaal stuk te beschrijven. Maar de leidende hypothese lijkt bevestigd te worden door de convergentie van de voorbeelden: in het jodendom is verzamelen nooit alleen ordenen, het is weerstand bieden tegen uitwissing. De verzameling is de vorm die een geheugen aanneemt dat weigert te sterven, en daarom doorloopt het, identiek in zijn opzet en oneindig gevarieerd in zijn vormen, de gehele geschiedenis van Israël en haar diaspora's.