Moïse ben Naḥman de Gérone. Commentaire sur la Torah

Naḥmanide : contextualisation biographique et lignage

De commentaar is niet te begrijpen zonder zijn auteur, wiens biografie wordt bevestigd door bronnen uit zowel joodse als christelijke kring. Naḥmanide, ook bekend als Rabbi Moïse ben Naḥman Girondi, Bonastruc ça Porta, en onder zijn acroniem Ramban, werd in 1194 in Gérone geboren en stierf omstreeks 1270 in het Land Israël ; hij was een belangrijke middeleeuwse joodse geleerde, Catalaanse rabbijn, filosoof, arts, kabbaliet en bijbelcommentator. Zijn vergriekste naam, « Naḥmanides », betekent letterlijk « zoon van Naḥman ».

De familiale verankering plaatst het personage in het hart van de Catalaanse rabbijnische elite. Hij was de kleinzoon van Isaac ben Reuben van Barcelona en neef van Jonas Gerondi (Rabbeinu Yonah) ; zijn broer was Benveniste de Porta, de baljuw van Barcelona. Deze verwantschap met een hoge koninklijke ambtenaar verlicht de maatschappelijke status van een familie die geïntegreerd was in de structuren van de Kroon van Aragón.

Naḥmanide ontleende zijn inkomsten niet aan de Thora. Behalve zijn rabbijnse functies, eerst in Gérone vervolgens in Barcelona, schijnt hij zich ook met geneeskunde te hebben beziggehouden. Zijn openbare loopbaan werd gekenmerkt door twee beslissende episodes. De meest opvallende episodes van zijn carrière waren zijn mislukte poging rond 1232 om de factie die botsten over Maimonides' Gids voor de dwalenden met elkaar te verzoenen, en zijn beroemde dispuut in 1263 in Barcelona met Pablo Cristià. Dit dispuut, gehouden voor koning Jacob I van Aragón, was het gebeurde dat zijn leven een ander verloop gaf. Als een van de voornaamste rabbijnse geleerden van Spanje werd Naḥmanide door koning Jacob I van Aragón ontboden en gedwongen deel te nemen aan een openbare theologische dispuut met christenen voor de koning en andere vooraanstaanden ; hoewel winnaar in zijn argumentatie, werd hij gedwongen Spanje in 1263 te verlaten na het debat en vestigde zich in Akko in Palestina.

De datering en spellingswijze van de naam van zijn christelijke tegenstander zijn onderwerp van wetenschappelijke correctie. Het dispuut van 1263 in Barcelona stelde hem tegenover Pablo Cristià, OP, vaak ten onrechte « Pablo Christiani » genoemd. Over het einde van zijn leven is zijn familie gedocumenteerd : hij was de vader van een gezin dat, behalve zijn dochters, een jong gestorven zoon, een zoon genaamd Salomon en een andere zoon genaamd Naḥman omvatte.

Een van de meest stevig vastgestelde gegevens over de Perush ha-Torah betreft het moment en de plaats van zijn hoofdredactie. In tegenstelling tot veel middeleeuwse exegetische werken die het fruit waren van een lange academische rijping, is het commentaar van Naḥmanide grotendeels een werk van ballingschap en ouderdom.

Volgens Britannica vestigde Naḥmanide zich na de dispuut in Acre in Palestina, waar hij de Joodse gemeenschap reorganiseerde en, hoewel hij gevorderde leeftijd had bereikt, zijn beroemdste geleerde werk ondernam: een commentaar op de Pentateuch. Het verhaal van Chabad verduidelijkt de intense activiteit van gemeenschapsheropbouw die deze redactie omgaf: de Ramban zette onmiddellijk een campagne in om de situatie van zijn geloofsgenoten in het Heilige Land op spiritueel en materieel vlak te verbeteren; hij reorganiseerde de gemeenschappen, richtte scholen op, herbouwde synagogen, gaf lezingen en openbare toespraken, en daar schreef hij zijn beroemde commentaar op de Torah, evenals andere werken.

De vestiging van Naḥmanide in Jeruzalem vormt een historisch feit van aanzienlijk herinneringsbetekenis. Hij richtte daar een synagoge in de Oude Stad op die tot op heden bestaat, bekend als de synagoge Ramban; zijn hervatting van het Joodse gemeenschapsleven in Jeruzalem — onderbroken door kruistochtvervolgingen — is opmerkelijk omdat zij het begin markeerde van bijna 700 jaren achtereenvolgens Joods Jeruzalem. Acre werd vervolgens het voornaamste centrum van zijn onderwijs. Naḥmanide vestigde zich toen in Acre, waar hij zeer actief was in de verspreiding van Joodse kennis, die in het Heilige Land toen sterk verwaarloosd was; hij verzamelde een kring van leerlingen, en mensen kwamen in menigten, zelfs uit de streek van de Eufraat, om hem te horen.

De doelstelling van het commentaar laat zich derhalve in deze missionarische en pedagogische context begrijpen. Het was om de belangstelling van de Joden van Israël voor de Bijbeluitleg te wekken dat Naḥmanide zijn grootste werk schreef, het hierboven genoemde commentaar op de Torah. De verspreiding werd door de auteur zelf verzorgd: hij zond kopieën van deze werken naar zijn geboorteland. Het dient echter te worden opgemerkt dat de redactie van het commentaar, laat begonnen, steunt op decennia van eerdere studie; bepaalde passages werden waarschijnlijk in de loop der jaren herzien of aangevuld, zoals aangegeven door leesbare herzieningen in de handschrifttraditie.

Het genie van de Perush ha-Torah ligt in zijn vermogen om meerdere leesniveaus op één bladzijde samen te brengen. Naḥmanide geeft nooit het letterlijke zin op, maar weigert zich erin in te sluiten. Naḥmanide legde vaak de peshat uit, de eenvoudige zin van de tekst, maar gaf soms ook langere filosofische commentaren en interpoleerde mystieke interpretaties.

Het commentaar wordt grotendeels opgebouwd in kritische dialoog met zijn voorgangers. Hij was vertrouwd met de commentaren van Rashi en Ibn Ezra, en besprak hun verklaringen zorgvuldig, waarbij hij zich vaak niet met hen eens was. Deze dialectische houding — ontlening, onderzoek, weerlegging — geeft de tekst zijn argumentatieve dichtheid en maakt het feitelijk even veel een geschiedenis van de exegese als een commentaar.

De meest vernieuwende en meest delicate dimensie van het commentaar is zijn gebruik van de kabbala. Naḥmanide nam verschillende kabbalististische interpretaties in zijn commentaar op, die hij introduceerde als « volgens de weg van de waarheid »; hij probeerde de beperkingen op het openbare onderwijs van deze leer te omzeilen door ze zo kort en cryptisch te formuleren dat zij alleen konden worden begrepen door diegenen die al bekend waren met de kabbalististische symboliek. Deze vrijwillige discretie — de sod, het « geheim » — verklaart de nazaat van een uitgebreide literatuur van contra-commentaren die bestemd waren om deze toespelingen te ontcijferen. De inleidende formule « al derekh ha-emet » (volgens de weg van de waarheid) werd aldus voor volgende generaties het signaal van een esoterische lezing.

Een precies voorbeeld illustreert deze mystieke textuur. Voor Genesis 2,1 — « De hemel en de aarde waren voltooid, met al hun legermacht » — legt Naḥmanide « al hun legermacht » uit als een toespeling op de vorming van engelen in het scheppingswerk, en voegt eraan toe dat de zielen van mensen ook in de legermacht van de hemelen zijn opgenomen. Voorbij de sod ontvouwt het werk een rijke morele en antropologische bezinning. In zijn werk presenteert de Ramban ook een breed scala aan ethische en filosofische problemen. De structurerende thema's van het commentaar zijn door zijn moderne vertalers geïdentificeerd: zijn benadering van de Schepping, de universele wijsheid vervat in de Torah, de aard van de menselijke persoonlijkheid, de ethische statuur van de Patriarchen, en nog veel meer.

Naḥmanides bijbelcommentaar is het hoogtepunt van een loopbaan die eerst aan de Talmud en de halakha was gewijd. De traditie die door hagiografische bronnen wordt overgeleverd, benadrukt een wonderbaarlijke vroegtijdigheid, die de historicus met de nodige voorzichtigheid verzamelt voor dit soort verhaal. Volgens Chabad had hij op zestienjarige leeftijd de gehele Talmud met al zijn commentaren beheerst, en op die jonge leeftijd schreef hij een verdediging (Milḥamot ha-Shem) van het werk van de grote codificator en talmudist Rabbi Isaac Alfasi, tegen de aanvallen van Zeraḥiah ha-Levi, auteur van de Sefer ha-Maor. De toewijzing van dit polemische jeugdwerk aan Naḥmanide is goed vastgesteld door onderzoek; de leeftijd van zestien jaar behoort eerder tot het opbouwende geheugen.

De keuze om niet van studie te leven, wordt gepresenteerd als een ethisch principe. Omdat hij geen voordeel uit de Torah wilde trekken, werd de Ramban een praktiserende arts in zijn geboortestaat; gedurende veel jaren leefde hij in Gerona, in zijn behoeften voorzien als arts, en wijdde hij het grootste deel van zijn tijd aan de studie van de Talmud en de Kabbala, en aan zijn literaire werk, schrijvend commentaren op de Talmud.

Deze vorming verklaart de singulariteit van de commentator: hij is een volmaakte jurist die het verhaal en de wet van de Torah benadert. Zijn vertrouwdheid met de talmudische dialectiek voedt de nauwkeurigheid van zijn weerleggingen van Rashi en Ibn Ezra; zijn praktijk van de kabbala, bevestigd door modern onderzoek en door traditie, irrigeert de aanwijzingen van de sod. De historiografie benadrukt bovendien een opvallend kenmerk: hij was een invloedrijk lid van de kabbalistische gemeenschap, hoewel hij weinig geschriften over de kabbala naliet. Het commentaar op de Torah vormt in dit opzicht de belangrijkste openbare vector van zijn esoterische denken. Wat betreft de beroemde traditie dat hij ook wordt toegeschreven het sturen van een kopie van de Zohar vanuit Eretz Israël naar Spanje, en dus de eerste was die dit heilige boek naar het Westen introduceerde, behoort die meer tot het overgedragen geheugen dan tot het archief: modern onderzoek plaatst de verspreiding van de Zohar in het Castilië van de late dertiende eeuw, later dan Naḥmanide.

Vroeg al een van de pilaren van de Joodse exegetische canon geworden, kende het commentaar een aanzienlijke handschriftelijke verspreiding voordat het onder de eerste gedrukte Hebreeuwse boeken in de vijftiende eeuw figureerde. De interpretaties van Naḥmanide, tezamen met die van Rashi en Abraham ibn Ezra, dienden als fundamentele klassieke commentaren op de heilige Schriften doorheen de generaties. Zijn plaats is heden ten dage institutioneel in de uitgaven van de Hebreeuwse Bijbel: het commentaar van Naḥmanide op de Torah is een van de standaardcommentaren die naast de Hebreeuwse tekst zijn gedrukt, evenals die van Rashi en Ibn Ezra.

De autoriteit van het werk drong door in de mystieke scholen. Rabbi Moïse ben Naḥman (1194-1270) was een vooraanstaande kabbalist, talmudist en geestelijk leider van Gerona in Spanje; zijn commentaar werd geroemd door de Ari, Rabbi Isaac Louria. Deze lourianische goedkeuring verzekerde de tekst van een duurzame verspreiding in mystieke kabbalistische kringen van de moderniteit.

De vergelijkende draagwijdte van het commentaar werd onderstreept: evenals de Gids voor de dwalenden van Maimonides, fungeerde het als mentor voor ontelbare lezers die er rijke schatten van reflectie en onderricht uit putten. In de hedendaagse tijd is het standaardwerk voor verspreiding in het Engels de kritische editie en vertaling van rabbi Charles B. Chavel. Bibliografische bronnen getuigen ervan dat deze vertaling, gerealiseerd en geannoteerd met een index door Rabbi Charles Chavel, erop gericht is de rijke schatten van de interpretatie van de Ramban op de Torah te ontsluiten. Dezelfde onderneming heeft geleid tot een editie in vijf delen, thans klassiek in de Engelstalige wereld.

Wat de intrinsieke waarde betreft die deze ononderbroken overdracht rechtvaardigde, vatten de redacteuren deze samen als: een indringende analyse die tegelijkertijd verlicht en inspireert.

De Perush ha-Torah van Moïse ben Naḥman laat zich lezen als de som van een bestaan. Een werk van de ouderdom, ontstaan in het bijzondere licht van het teruggevonden Eretz Israël, verenigt zij de jurisconsult, de arts, de polemist van Barcelona en de kabbalist van Gerona in één enkele stem. Zijn methode — trouw aan de peshat, kritische dialoog met Rashi en Ibn Ezra, ethische en filosofische overdenking, esoterische aanwijzingen van de « weg der waarheid » — maakte van hem een model van integrale exegese, waar de letterlijke zin en het mystieke geheim elkaar niet uitsluiten maar zich hiërarchiseren.

De geschiedenis van zijn ontvangst bevestigt deze ambitie: opgenomen in de canon van de commentaren gedrukt in de marge van de heilige tekst, geroemd door de meesters van de lurianische kabbala, vertaald en geannoteerd in de moderne tijd, is het commentaar nooit ophouden te worden bestudeerd. Het blijft, volgens het convergente oordeel van de bronnen, een van de drie grote klassieke stemmen van de Joodse exegese, naast Rashi en Ibn Ezra. Voorbij de geleerdheid is het misschien zijn existentiële verankering — een geleerde in ballingschap schrijvend om het geloof van een verzwakte gemeenschap wakker te schudden — die de singuliere fortuin van dit boek in het Joodse geheugen verklaart.