Menorat ha-Maor — Le Candélabre de la Lumière

De stad Toledo vormt de bakermat van het werk en een van de belangrijkste centra van het joods leven op het Iberische Schiereiland. Eenmaal een Westgotische stad, was het onder christelijke heerschappij een intellectueel kapitaal geworden en herbergde gedurende de gehele Middeleeuwen een talrijke joodse gemeenschap, rijk aan geleerden, dichters en juristen. Al in de dertiende eeuw had het activiteiten van figuren als Todros Abulafia ontvangen, wiens loopbaan de vitaliteit van het intellectuele leven in Toledo en de nauwe banden tussen joodse cultuur, koninklijke macht en Hebreeuwse poëzie illustreert [Sáenz-Badillos, Todros Abulafia and the Intellectual Life of Thirteenth-Century Toledo, 1994].

Een beslissende wending vond plaats met de vestiging in Toledo van Rabbi Asher ben Yehiel, bekend als de Rosh, die begin veertiende eeuw uit Duitsland kwam. Zijn aankomst transformeerde het Toledo-judaïsme diepgaand, door hierin de talmudische methoden en de halakische eisen van de Asjkenazische school in te planten, geënt op de Sefardische erfenis [Ray, Rabbi Asher ben Yehiel and the Transformation of Toledan Judaism, 2004]. Het was in deze omgeving, op het kruispunt van rabbijnse tradities, dat Rabbi Israel Aln'kaoua zijn werk ontwikkelde. De joodse gemeenschap van Kastelje, georganiseerd in aljamas met eigen instellingen, kende toen een gemeenschapsleven dat door het recht, de synagoge en liefdadige broederschappen werd gestructureerd [Assis, Aljamas and Judería: Jewish Communal Life in Medieval Spain, 1997]. Deze gemeenschapsorganisatie, waarin wet en moraal het collectieve bestaan kaderden, vormt de directe achtergrond van de bezorgdheden van de Menorat ha-Maor [Assis, Jewish Life in Medieval Spain: Community, Culture, and the Law, 2004].

De figuur van Rabbi Israel ben Joseph Aln'kaoua blijft vooral bekend om zijn werk en de omstandigheden van zijn dood. Geleerde uit Toledo, behoorde hij tot de generatie van Kastiliaanse meesters die werden gevormd in het kielzog van de grote talmudische scholen van de veertiende eeuw. Zijn achternaam, Aln'kaoua — ook getranscribeerd als Al-Nakawa, Ankava of Encaoua — duidt op een rabbijnse lignée die een aanzienlijke nageslacht in het Noord-Afrikaans jodendom zou hebben.

De auteur ondertekende zijn werk op een wijze die karakteristiek is voor de middeleeuwse Hebreeuwse poëzie: elk hoofdstuk begint met een gedicht waarvan het acrostichon de naam « Israel » vormt, terwijl het werk begint met een lang acrostichondicht over de volledige naam van de auteur, gevolgd door een voorwoord in rijmende proza [Menorat Ha-Maor, Enelow ed., 1929]. Dit procedé is verre van alleen ornamentaal; het schrijft de naam van de meester in het weefsel van zijn onderwijzelf in en getuigt van zijn beheersing van de Sefardische literaire vormen. De datering van het werk is het onderwerp geweest van een specifieke studie die de samenstelling ervan in de tijd en ruimte van het veertiende-eeuwse Toledo situeert, vóór de massamoorden van 1391 [Efros, The Menorat Ha-Maor: Time and Place of Composition, 1919]. Rabbi Israel was de vader van Rabbi Ephraïm Aln'kaoua, wiens lot, hierna nader onderzocht, de familiale erfenis ver buiten Spanje zou voortzetten [Encaoua, Rabbi Éphraïm Aln'Kaoua : le fondateur de Tlemcen, 2023].

De Menorat ha-Maor presenteert zich als een methodische compilatie die is georganiseerd in twintig hoofdstukken. Elk daarvan behandelt één van de grote thema's van het religieuze leven: liefdadigheid, gebed, boetedoening, demoed, het bestuderen van de Torah, de ere verschuldigd aan ouders, opvoeding van kinderen, huwelijk, handelsmoral en goede zeden [Menorat Ha-Maor, Enelow-uitgave, 1929]. Het werk verweven twee complementaire registers van de rabbijnse traditie: het aggadische materiaal, bestaande uit verhalen, gelijkenissen en uitspraken ontleend aan de Talmud en de Midrashim, en het halakhische materiaal, dat de praktische norm en het voorgeschreven gedrag bepaalt. Deze combinatie geeft het werk zijn dubbele vocatie, zowel verheffend als normatief.

Zo'n structuur valt onder een traditie van ethische anthologie die goed is gedocumenteerd in de middeleeuwse Hebreeuwse literatuur, waarvan de overdracht is bestudeerd als een eigen cultureel fenomeen [Dan, The Transmission of Medieval Hebrew Ethical Literature, 1996]. De keuze van de thema's — van liefdadigheid tot commerciële integriteit — onthult een pastoraal doel: het gaat niet om een speculatief verhandeling, maar om een handboek bestemd om het concrete bestaan van de gelovige in te richten. Daarin neemt de Menorat ha-Maor deel aan de bredere beweging van prediking en morele literatuur die aan het einde van het middeleeuwse Spanje streefde naar een vergreid publiek [Saperstein, Preaching and Ethical Literature in Late Medieval Spain, 1990]. De poëtische inlijsting van elk onderdeel, door middel van acrosticha's, premt het onderwijs in het geheugen en vergemakkelijkt het onthouden, een procedure die goed aangepasten is aan communautaire verspreiding.

De geschiedenis van de Menorat ha-Maor van Al-Nakawa kan niet losgekoppeld worden van een beroemde naamverwarring: een tweede werk met dezelfde titel, Menorat ha-Maor, werd geschreven door Isaac Aboab en verspreidde zich aanzienlijk in de joodse wereld. De nabijheid van beide werken — dezelfde titel, hetzelfde genre, verwante thema's — heeft een wetenschappelijke vraag van eerste belang doen ontstaan: die van hun relatie en hun onderlinge prioriteit. Israel Efros wijdde een specifieke studie aan deze verbinding, waarbij hij de materiële correspondentie tussen het werk van Al-Nakawa en dat van Aboab onderzocht [Efros, The Menorat Ha-Maor of Israel Al-Nakawa and Its Relation to Isaac Aboab's Work, 1918].

Deze vraag illustreert hoe modern onderzoek, door manuscripten met elkaar te confronteren, een traditie kan nuanceren die lange tijd gedomineerd werd door alleen de bekendheid van Aboab's werk. De wetenschappelijke editie van Al-Nakawa's tekst door H. G. Enelow, opgesteld op basis van een uniek manuscript dat in de Bodleian Library in Oxford wordt bewaard, was in dit opzicht beslissend: zij maakte een werk toegankelijk dat lange tijd in de schaduw was gebleven en maakte het mogelijk dit rechtstreeks met dat van zijn naamgenoot te vergelijken [Menorat Ha-Maor, Enelow éd., 1929]. De verschijning van deze editie riep trouwens geleerde recensies op die het filologische belang ervan onderstreepten [Davidson, Enelow's Edition of Al-Nakawa's Menorat Ha-Maor (Review), 1930]. Aldus antwoorden traditie en archief elkaar: wat het collectieve geheugen bijna had uitgewist ten gunste van één enige kandelaar, heeft kritisch bronnenonderzoek in zijn eigenheid hersteld.

De Menorat ha-Maor kan alleen volledig worden begrepen in het licht van de spanningen die het Kastiliaanse judaïsme van zijn tijd doorkruisten. De veertiende eeuw was voor de joodse gemeenschappen in Spanje een periode van verzwakking: economische druk, toenemende vijandigheid, agressieve christelijke prediking en interne scheuringen bedreigden de samenhang van de aljamas. Ter verdediging tegen deze beproevingen ontwikkelden rabbijnse autoriteiten antwoorden die gericht waren op het herstellen van morele orde en gemeenschappelijke solidariteit [Gutwirth, Faith and Order in the Community: The Rabbinic Response to Social Crisis in 14th-Century Spain, 1995].

Vanuit dit perspectief krijgt de nadruk van het werk op liefdadigheid, commerciële eerlijkheid, bescheidenheid en familieeer een bijzondere betekenis: deze deugden zijn geen louter abstracte idealen, maar instrumenten voor het behoud van het joodse maatschappelijk weefsel. Door zich tot een breed publiek te richten in plaats van alleen tot de geleerden, participeerde het werk in een inspanning om religieuze cultuur buiten elitaire kringen te verspreiden [Marciano, Non-Elitist Religious Literature in Late Medieval Spain, 2012]. De Menorat ha-Maor verschijnt aldus als een geestelijk bolwerk: een gids bestemd om de trouw en waardigheid van een gemeenschap in stand te houden die de geschiedenis spoedig met extreme geweld zou treffen.

De zomer van 1391 markeerde een van de tragischste episoden in de geschiedenis van het Iberisch jodendom. Een golf van antisemitisch geweld, uitgaande van Sevilla, breidde zich uit over Castilië en Aragón, verwoestend de juderías en veroorzakend massamoorden, plundering en gedwongen conversies. Toledo werd niet gespaard. Volgens de door zijn biografie overgeleverde traditie stierf Rabbi Israel Aln'kaoua op de brandstapel in Toledo tijdens deze massamoorden, samen met Judah ben Asher, afstammeling van de lignée van de Rosh. De herinnering aan het martelaarschap van 1391 werd actief opgebouwd en doorgegeven door de overlevende gemeenschappen, die er een grondleggende geheugenplaats van maakten [Ben-Shalom, Martyrdom and Memory in 1391 Castile, 2004].

Het lot van de familie Aln'kaoua verlengt dit verhaal in de modus van overleven en ballingschap. De zoon van Rabbi Israel, Rabbi Ephraïm Aln'kaoua, ontkwam aan de vervolgingen en vestigde zich in Noord-Afrika, waar de traditie hem beschouwt als de grondlegger van de joodse gemeenschap van Tlemcen, in het huidige Algerije [Encaoua, Rabbi Éphraïm Aln'Kaoua : le fondateur de Tlemcen, 2023]. Zo overschreed de familiaal erfgoed, van de brandstapel van Toledo tot de Tlemcense renaissance, de Middellandse Zee. De herinnering aan deze verplaatsing, tussen vastgestelde geschiedenis en vereerde verhaal, is het onderwerp van hedendaagse verkenningstochten die de restitutie van het verloren erfgoed ter discussie stellen [Nebot, Le Manuscrit sacré — Mémoire et restitution, 2026].

De Menorat ha-Maor van Rabbi Israel Aln'kaoua situeert zich op het kruispunt van verschillende geschiedenissen: die van een literair genre, de Hebreeuws ethische literatuur; die van een stad, Toledo, geestelijke hoofdstad van het Kastiliaanse jodendom; en die van een gemeenschap geconfronteerd met haar eigen einde. Dit is een compilatiewerk van aggadische en halakhische passages, gestructureerd in twintig hoofdstukken en getekend door de geleerde speling van acrosticha. Het bood haar lezers een kandelaar die hun gedrag in de duisternis van een troebel tijdvak moest verlichten [Menorat Ha-Maor, Enelow éd., 1929].

Lange tijd verduisterd door het gelijknamige werk van Isaac Aboab, werd het aan de wetenschappelijke kennis teruggegeven door de kritische editie opgesteld op basis van het handschrift van Oxford, en door de onderzoeken die de datering en verwantschappen ervan hebben verhelderd [Efros, 1918] [Efros, 1919]. De figuur van zijn auteur, martelaar van de massamoorden van 1391, en die van zijn zoon, herbouwer van een gemeenschap in ballingschap, geven het werk een dimensie die het enkele document overstijgt: die van een doorgegeven getuigenis, van een licht dat, ondanks de brandstapel, niet is uitgedoofd. De Menorat ha-Maor blijft dus tegelijk monument van het Sefardische ethische denken en overblijfsel van een verdwenen wereld, waarvan de herinnering blijft worden ondervraagd en teruggegeven.