Fragments de la Guenizah du Caire — Corpus Taylor-Schechter

De Genizah is geen bibliotheek, en zeker geen archief in administratieve zin: het is een uitgesteld kerkhof voor geschriften. De joodse wet verbiedt het vernietigen van teksten die de goddelijke naam bevatten; maar in de praktijk van Fustat werd het gebruik uitgebreid tot elk document geschreven in Hebreeuwse karakters, ongeacht de inhoud. De Cairo Geniza verwijst naar de verzameling van ongeveer 300 000 documenten die werden gevonden in de reserve van de synagoge Ben Ezra, gelegen in Fustat, in het Oude Caïro, hoofdstad van Egypte in de 7de-10de eeuw van onze tijdrekening.

De basis van deze praktijk ligt in een opvatting over het Hebreeuwse karakter zelf. De ontstaan en instandhouding van de Cairo Genizah zijn gebaseerd op de oude joodse gewoonte om teksten zonder gebruik meer in Hebreeuwse schrift toe te vertrouwen aan een langzame ontbinding in een waardig vagevuur, beschermd tegen ontheiliging, in plaats van ze achteloos te vernietigen. Waar andere gemeenschappen de inhoud van hun genizah periodiek begroeven, werd die van Ben Ezra schijnbaar nooit systematisch geleegd, wat de uitzonderlijke ophoping verklaart.

De fysieke plaats zelf draagt bij aan de legende van het corpus. De kamer was geen gemakkelijk toegankelijke zaal maar een verborgen reserve. Bij de renovatie van de synagoge rond 1889 werd de oude reserve herontdekt: een geheime kamer waartoe men toegang kreeg door een ladder op te klimmen en door een gat in de muur te gaan. Deze configuratie — een gat in het metselwerk, een ladder, een stoffige duisternis — heeft de verbeelding van de ontdekking gevoed. In 1896 sprong de Cambridge-geleerde Solomon Schechter in de stoffige, insectenplaagde genizah ter grootte van een kamer van de synagoge Ben Ezra in Fustat (Caïro), in Egypte.

Chronologisch strekt het corpus zich uit over bijna een millennium, bedekkend het gouden tijdperk van het joodse leven in islamitisch grondgebied en zijn langzame transformatie. De datering van de archiefstukken loopt van geschriften uit de 10de eeuw tot veel latere documenten, waardoor de genizah de enige continue vindplaats is waarmee men dezelfde gemeenschap door de eeuwen heen kan volgen. De kostbaarste archiefstukken voor kennis van het sociale leven concentreren zich echter op de 11de-13de eeuwen, een periode waarin Fustat een belangrijk knooppunt van het Middellandse-Zee- en Indische Oceanenhandel was, en waar de documentatie het dichts was.

Het canonieke verhaal maakt van Solomon Schechter de ontdekker van de Genizah; de werkelijke geschiedenis is gelaagder. Vanaf de herinrichting van de synagoge in de jaren 1880, leverde de opslagruimte manuscripten op die begonnen te circuleren. Vóór de beslissende expeditie van 1896 hadden Europese en Oosterse verzamelaars en geleerden al fragmenten ter plaatse of op de antiquarische markt verzameld en gekocht.

Onder hen speelde Elkan Nathan Adler een pionierrol. Tijdens zijn opeenvolgende bezoeken aan Caïro tot 1896 verzamelde en vervoerde E. N. Adler meer dan 25 000 fragmenten van Genizah-manuscripten naar Engeland. Dit aanzienlijke getal toont aan dat de voorraad al was aangetast en dat verspreiding al was begonnen vóór de komst van Schechter. De toestand van de manuscripten tijdens de reconstructiefase was overigens chaotisch. Tijdens de wederopbouw werd de Genizah-kamer leeggehaald en werden haar fragmenten verspreid over de synagogeplaats, waar de manuscripten weken lang uitgespreid bleven liggen. Een anonieme notitie vermeldt dat de pagina's vermengd waren met afvalhopen, begraven onder de synagoge, overgebracht naar de naburige joodse begraafplaats al-Basatin, of teruggevoegd in de herbouwde kamer. Tijdens deze periode circuleerden Genizah-manuscripten op de vrije markt en bereikten Europa.

Deze eerdere verspreiding verklaart waarom het corpus van de Cairoese Genizah vandaag verdeeld is over vele instellingen over de hele wereld. De meeste fragmenten van de Genizah — een opslagruimte voor verworpen geschriften die niet konden worden weggegooid omdat ze de naam van God konden bevatten — werden overgebracht naar de bibliotheek van de Universiteit van Cambridge en naar andere bibliotheken over de hele wereld. De eenheid van het « corpus » is dus deels een wetenschappelijke reconstructie: redacteuren en catalogusmakers hebben geduldig pagina's van hetzelfde manuscript of dezelfde brief door collecties op verschillende continenten moeten herenigen, werk dat vandaag dankzij digitalisering nog steeds voortduurt.

Het grondleggend moment in de wetenschappelijke geschiedenis van het corpus berust op een filologische raadsel dat door twee geleerde vrouwen werd opgelost. Agnes Lewis en Margaret Gibson, tweelingzussen en bevaren oriëntalisten, brachten uit Caïro fragmenten mee, waaronder een Hebreeuws blad dat zij niet konden identificeren. Toen twee zussen, Agnes Lewis en Margaret Gibson, een stuk Ben Sira in het Hebreeuws vonden — dat zij niet konden identificeren — werden geleerden zich bewust van de schat die de genizah vormde.

De identificatie van dit blad door Schechter had een aanzienlijke uitwerking, want het raakte een bijna verloren tekst. Het boek van Ben Sira (Ecclesiasticus) behoort tot de wijsheidsliteratuur die uit de Hebreeuwse canon is geweerd. Ben Sira maakt deel uit van wat men de Apocriefen noemt — werken van Joodse wijsheid die niet zijn opgenomen in de vierentwintig boeken van de Hebreeuwse Bijbel — en dit werk, dat door de Wijzen meerdere malen wordt aangehaald, was alleen in het Grieks bewaard gebleven. De ontdekking van zijn Hebreeuwse origineel was dus een belangrijk gebeurtenis. Deze opmerkelijke fragmenten — een verloren Hebreeuws origineel van het boek van Ben Sira — spoorden Schechter aan zijn inmiddels beroemde expeditie naar Caïro op te zetten, om het depot te « ontdekken » en het grootste corpus van fragmenten, ongeveer 193 000, naar de bibliotheek van de Universiteit van Cambridge te brengen.

De expeditie was alleen mogelijk met de medewerking van de Joodse gemeenschap van Caïro en haar rabbijn. Met toestemming van de rabbijn van de synagoge, Refael Aharon Ben-Shimon, zelf een vooraanstaande geleerde, kon Schechter toegang krijgen tot de genizah. Het project was ook een institutioneel en financieel initiatief: het betrok Charles Taylor, master van St John's College, wiens naam verbonden is blijven met die van Schechter om de collectie aan te duiden. Uit deze dubbele samenwerking — de identificatie van een verloren heilig tekst en de fysieke verplaatsing van een half miljoen bladen naar Engeland — ontstond het object dat vandaag de dag de Taylor-Schechter Cairo Genizah Collection wordt genoemd. Het heroïsche verhaal van de geleerde die in de stoffige kamer « springt » behoort tot het geheugen van de discipline; het archief daarentegen bevestigt de doorslaggevende rol van de identificatie van Ben Sira en de omvang van de overdracht.

Het Taylor-Schechter corpus wordt vandaag erkend als de meest belangrijke verzameling voor het begrip van het middeleeuwse judaïsme. De Taylor-Schechter collectie van de Genizah van Caïro, in de bibliotheek van de Universiteit van Cambridge, is 's werelds grootste en belangrijkste unieke collectie middeleeuwse Joodse handschriften.

De rijkdom ervan berust op de heterogeniteit van de archiefstukken, die alle schrijfgenres bestrijken. Enerzijds vinden we de teksten die de devotie natuurlijk naar de genizah bestemd had: bijbelsfragmenten, liturgische handschriften, religieuze poëzie (piyyutim), rabbijnse en exegetische literatuur. Anderzijds, en dat is het bijzondere van de verzameling uit Fustat, een groot aantal wereldlijke documenten: persoonlijke brieven, handelsakten en huwelijkscontracten, lijsten en rekeningen. De referentiebeschrijving vat deze veelzijdigheid goed samen: ongeveer driehonderdduizend fragmenten die duizend jaar Joods leven beslaan, van persoonlijke brieven tot handelscontracten, van liturgische teksten tot bijbelsfragmenten en gedichten.

Sommige archiefstukken hebben een uitzonderlijke paleografische en tekstuele waarde. De genizah heeft palimpsesten opgeleverd — handschriften waarvan het eerste schrift is weggekrabd om plaats te maken voor een tweede — die tekstlagen van meerdere eeuwen samenbrengen. Fragment T-S 20.50 is een palimpsest met een Griekse vertaling van 2 Koningen 23, 11-27 uit de 6e eeuw, bedekt met piyyutim van de liturgische dichter Yannaï. Het corpus bewaart bovendien overblijfselen van oude Griekse bijbelvertalingen. De genizah bevatte ook kopieën van Griekse bijbelvertalingen door Aquila van Sinope, die oorspronkelijk rond 130 van onze jaartelling werkzaam was, evenals oude Joodse liturgische gebeden van Babylonische en Spaanse oorsprong.

Het belang van het corpus gaat ver voorbij het judaïsme alleen: het documenteert de culturele, religieuze en juridische geschiedenis van het gehele oostelijke Middellandse Zeegebied. De bladen getuigen van contacten tussen Babylonische en Palestijnse tradities, van de verspreiding van rituelen, van de geschiedenis van de bijbeltekst en van de vitaliteit van de middeleeuwse Hebreeuwse poëtische creatie. Om deze reden is de collectie vandaag ruimschoots gedigitaliseerd en online toegankelijk, wat het mogelijk heeft gemaakt om verspreide fragmenten tussen Cambridge en andere archieven virtueel opnieuw samen te voegen.

Als Schechter het corpus redde, was het de historicus Shelomo Dov Goitein (1900-1985) die de draagwijdte ervan voor de sociale geschiedenis onthulde. Zijn magnum opus, A Mediterranean Society, transformeerde de Genizah van een reservoir van religieuze teksten tot een primaire bron voor de economische en antropologische geschiedenis van de middeleeuwse Middellandse-Zeewereld. Goiteins baanbrekend onderzoek richtte zich op de Arabische sprekende joodse gemeenschappen rond de Middellandse Zee in de vroege Middeleeuwen — van de 10e tot de 13e eeuw — zoals zij weerspiegeld worden in de documenten die bewaard zijn gebleven in de beroemde Genizah van Caïro; het werd van 1967 tot 1993 gepubliceerd in Berkeley door de University of California Press.

Goiteins methodologische bijdrage lag in de systematische exploitatie van wereldlijke documenten. Waar de klassieke filologie naar canonieke teksten zocht, las hij handelsbrieven, contracten en bruidsschatinventarissen om een beschaving te reconstrueren. Het was zeer boeiend en belangrijk dat een unieke verzameling, bestaande uit Hebreeuwse en Arabische documenten afkomstig uit alle landen rond de Middellandse Zee — vooral uit de 11e tot 13e eeuw — in wat men de Genizah van Caïro noemt, werd gevonden.

Goiteins ambitie was om uit de papieren niet abstracte instellingen naar voren te brengen, maar individuen van vlees en bloed. Dit werk in zes delen vormt een « portret van een mediterrane persoonlijkheid », een samengesteld portret van de individuen die de persoonlijke brieven, contracten en alle andere handgeschreven fragmenten schreven die in de Genizah van Caïro terechtkwamen. Onder zijn pen zien we handelaren leven die van Fustat naar Aden of Maghreb reizen, echtgenotes die zaken beheren in afwezigheid van hun man, schoolkinderen, artsen, gemeenschapsfunctionarissen. De Genizah wordt zo de spiegel van een hele maatschappij, gemeten op de schaal van het dagelijks leven.

Het werk van Goitein heeft een echte school gesticht: de « documentaire studie van de Genizah », die vandaag de dag zijn werk voortzet door commerciële en juridische stukken uit te geven, te vertalen en met elkaar te verbinden. Deze historiografische stroming, gebaseerd op intensieve lezing van het archief, heeft de kennis van de Middellandse-Zee-economie, het toegepaste Hebreeuwse recht, kredietnetwerken en de toestand van vrouwen in de islamitische Middeleeuwen vernieuwd.

Het materiële lot van het corpus is onafscheidelijk verbonden met zijn wetenschappelijke geschiedenis. De fragmenten, broos en vaak gereduceerd tot flarden, vereisten immens conserverings-, sorteerings- en catalogiseringswerk. De schaal van het vondstcomplex zelf — enkele honderdduizenden archiefstukken — imposed een geduldige discipline: gladstrijken, restaureren, identificeren, signeren, en vervolgens de verspreide gehelen hereenigen.

De initiële dispersie heeft, zoals we hebben gezien, de reconstructie van het corpus tot een internationaal vraagstuk gemaakt. Hoewel het grootste deel zich in Cambridge bevindt, bewaren andere collecties in Europa, Amerika en Israël fragmenten die vaak complementair zijn aan de Engelse bladen. Digitalisering heeft dit beeld ingrijpend veranderd. De grote bibliotheken die deze stukken bewaren hebben hun afbeeldingen online gezet, en de Cambridge-collectie is tegenwoordig grotendeels toegankelijk via de digitale bibliotheek van de Universiteit, wat het mogelijk maakt om virtueel, op hetzelfde scherm, stukken bijeen te brengen die meer dan een eeuw verspreid waren.

De toekomst van het corpus is zo voor een deel computationeel geworden: beeldverwerking, handschriftherkenning, kruisverwijzing van databases om schrijvershandenAmerikanen te identificeren en verspreide handschriften te herenigen. Deze wending zet het grondleggende gebaar van de Genizah voort zonder het tegen te spreken: wat devotiepraktijk tegen vergetelheid bewaarde, streeft de wetenschap nu ernaar intelligibel en voor iedereen toegankelijk te maken. Het traditionele verhaal van een unieke « ontdekking » wijkt voor een nauwkeuriger begrip — dat van een millennium-oude bewaarplaats, gedeeltelijk verspreid, geduldig herenigd — waarin de gemeenschappelijke herinnering van Fustat en het wetenschappelijk archief elkaar wederzijds bevestigen en corrigeren.

De Genizah van Caïro biedt een vruchtbare paradox: het was door een weigering te vernietigen, en niet door een wil om te archiveren, dat een gemeenschap aan de geschiedenis de rijkste documentaire verzameling van het middeleeuwse jodendom naliet. Uit de religieuze nauwgezetheid die verbood de naam van God weg te gooien, ontstond bijna per ongeluk een totaal geheugen — sacrale en profane, geleerde en huiselijke. De identificatie van de Hebreeuwse Ben Sira deed de waarde van de vindplaats begrijpen; de expeditie van Schechter en Taylor verzekerde de overdracht en het voortbestaan ervan; het werk van Goitein onthulde de sociale en menselijke dimensie ervan.

Het corpus Taylor-Schechter blijft een levende bron, gedeeltelijk onontgonnen, waarvan elk blaadje onze kennis van de bijbeltekst, de liturgie, de Middellandse-Zeese handel of het leven van Joodse families tussen de 10de en 19de eeuw nog kan wijzigen. Op het snijvlak van geheugen en archief herinnert het eraan dat beschavingen zich soms beter laten vatten door hun bewaarde afval dan door hun monumenten — en dat de zorg om niets heiligs te vernietigen hier het kostbaarste profane heeft gered: het gewone spoor van werkelijk bestane levens.