Emmanuel ben Salomon de Rome. Commentaire sur les Proverbes (extraits)

Emmanuel ben Salomon werd rond 1261 in Rome geboren, binnen het Romeinse jodendom, een van de oudste en meest aaneengesloten joods gevestigde gemeenschappen in Europa. De bronnen verschillen licht in de dateringen: Encyclopædia Britannica plaatst zijn geboorte rond 1260 en zijn dood rond 1328, en beschouwt hem als een Hebreeuwse dichter die voornamelijk in Rome leefde, erkend als de grondlegger van seculiere poëzie in het Hebreeuws. Dezelfde bron voegt eraan toe dat hij waarschijnlijk een reizend leraar van beroep was en een zeer productief Hebreeuws schrijver.

De biografie van Emmanuel bevat een aanzienlijke mate van onzekerheid die de historiografie heeft leren onderkennen. De veronderstelling dat hij een hoge functie in de gemeenschap zou hebben bekleed, is niet bewezen, evenmin als de hypothese dat hij arts zou zijn geweest. Wat de omstandigheden van zijn vertrek uit Rome betreft, deze blijven open: Emmanuel verliet Rome om onbekende redenen, maar zijn vertrek kan verband houden met het pauselijk uitsluitingsbesluit dat in 1321 tegen de gemeenschap werd uitgevaardigd.

Zijn literaire roem berust vooral op zijn verzameling in rijmproza. Emmanuels bekendste werk is zijn verzameling maqāmāt in de Hebreeuwse taal, de Maḥberot Immanuel. Dit werk, diep geworteld in zijn tijd, werd samengesteld in een zich veranderende context: de Maḥberot Immanuel vormen een verzameling van achtentwintig hoofdstukken in het Hebreeuws, in rijmproza en poëzie, geschreven door de dichter en amateurfilosoof Emmanuel van Rome tijdens een era van snelle politieke veranderingen in Italië aan het einde van de Middeleeuwen. Het laatste hoofdstuk illustreert in het bijzonder Emmanuels ontvankelijkheid voor de grote literatuur van zijn tijd: het slothoofdstuk, Maḥberet ha-Tofet ve-ha-'Eden (Verslag van de Hel en het Paradijs), net als Dante's Comédie, beschrijft Emmanuels bezoeken aan de hel en de hemel.

Deze auteur, afwisselend profane dichter, satiricus en exegeet, belichaamt een figuur die twee werelden met elkaar verbindt — die van de joodse traditie en die van de opkomende Italiaanse cultuur.

Hoewel poëtische roem het overige heeft overschaduwd, was Emmanuel een commentator van de Bijbel van grote omvang. Hoewel Emmanuel van Rome vooral bekend is om zijn Maḥberot Immanuel, was hij ook auteur van een reeks commentaren op de meeste boeken van de Hebreeuwse Bijbel, inclusief de Spreuken. Referentiecatalogussen bevestigen deze omvang: onder zijn andere werken bevinden zich commentaren op vrijwel de hele Bijbel, waarin Emmanuel voornamelijk de letterlijke betekenis uitlegt, terwijl hij soms ook allegorische, filosofische en mystieke interpretaties biedt.

Deze dubbele dimensie — letterlijk en speculatief — vormt de handtekening van zijn exegetische methode. Volgens catalografische beschrijvingen slaagt Emmanuel erin, door zijn uiteenzetting van bijbelteksten in twee delen op te splitsen, zowel de tekst uit te leggen als zijn eigen filosofische visie voor te stellen. Hij voert eerst een streng grammaticaal onderzoek van de passage uit, en vervolgens, in het tweede deel van zijn commentaren, legt hij de inhoud ervan uit vanuit een letterlijk, filosofisch en soms sterk persoonlijk perspectief.

Deze tweeledige structuur verraadt de invloed van de Joods-Spaanse rationalistische stroming en het maimonidische denken dat het Joodse Italië voedde. Emmanuel, een ijverige lezer van filosofie, integreerde in zijn exegese een echt intellectueel curriculum: in zijn poëtische werk is een lange lijst van filosofische teksten terug te vinden die hij heeft gelezen, gelijk aan een studieprogramma dat door Maimonides is goedgekeurd. Zijn bijbelcommentaren dragen het spoor van deze vorming: daarin zien we de filosoof aan het werk, zoals in zijn commentaar op de Psalmen, waar hij het proces van de contemplatie van de gescheiden Intellecaten in zijn glose van Psalm 18 en 19 uitlegt.

Zijn roem als wijze exegeet werd erkend tijdens zijn leven en ook in later nagedachtenis. Een geleerde bibliotheek bevestigt dit: hoewel de Maḥberot veruit zijn meest gevierde schepping waren, was Emmanuel ook bekend als bijbelcommentator, getuige daarvan is een ander kostbaar incunabula-exemplaar van zijn Commentaren op Mishlé (Spreuken), reeds in 1487 in Napels gepubliceerd.

De Commentaar op de Spreuken ontvouwt de hierboven beschreven bipartitische methode, maar onderscheidt zich vooral door de omvang van de wetenschappelijke nieuwsgierigheid die de auteur eraan besteedt. De gedetailleerde bibliografische beschrijvingen onderstrepen dit kenmerk: in zijn commentaar op de Spreuken toont Emmanuel grote interesse voor astronomie, navigatie en aardmetingen.

Een preciis voorbeeld illustreert deze geleerde wending. Bij het commentariëren van een passage uit de Spreuken waagt Emmanuel zich aan de interpretatie van een talmudische gegeven: in deze passage legt Emmanuel de woorden van Rabbi Joshua ben Levi tot Rabban Gamliel in tractaat Horayot uit — « Er bestaat een ster die eens in de zeventig jaar opkomt en die zeelieden in verwarring brengt » — welke hij in astronomische zin toelicht, onder verwijzing naar sterren van het Noorden en Zuiden. Dit hermeneutische gebaar is kenmerkend: een wijsheidvers wordt het uitgangspunt van een kosmografisch betoog dat de Schrift, de rabbijnse traditie en natuurkundige kennis verbindt.

De structuur van het commentaar zelf weerspiegelt een coherente pedagogische en filosofische bedoeling. Zoals de beschrijvingen samenvatten, voert Emmanuel eerst een streng grammaticaal onderzoek van de passage uit en biedt vervolgens, in het tweede deel, een uitlegging van de inhoud volgens een letterlijk, filosofisch en soms persoonlijk perspectief. Het boek der Spreuken, verzameling van praktische en morele wijsheid, leende zich bijzonder goed voor deze behandeling: de biblische ḥokhmah kon hier worden gelezen als een voorbereiding op de filosofische wijsheid, in het verlengde van de maimonidische lezing die intellectuele perfectie met het doel van de mens gelijkstelde.

Dit commentaar past dus in een gelijktijdige Italiaanse exegetische traditie, waarin andere geleerde Romeinen aan dezelfde boeken werkten: men merkt bijvoorbeeld op dat Benjamin ben Judah van Rome, lid van de vooraanstaande familie Bozecco, bijbelse exegeet, grammaticus en filosoof, een commentaar op de Kronieken en de Spreuken samenstelde, bewaard in handschrift. Het werk van Emmanuel wortelt dus in een milieu van gedeelde geleerdheid, en zijn originaliteit ligt in de plaats die hij aan de exacte wetenschappen toebedeelt.

De belangrijkste gebeurtenis in de materiële geschiedenis van de tekst is de uitgave onder de pers in Napels, aan het einde van de 15de eeuw, in een van de voornaamste centra van de incunabeldrukkerij in het Hebreeuws. De beschrijving van een referentieverkoop stelt dit nauwkeurig vast: het betreft een Hebreeuwse Bijbel, Mishlei (Spreuken), met het commentaar van Emmanuel di Roma, Napels: Joseph ben Jacob Ashkenazi Gunzenhauser, tussen 28 maart en 26 september 1487. Een volledigere bibliografische beschrijving bevestigt de identiteit van de uitgever en drukker: Sefer Mishlei (Spreuken), met commentaar van Emmanuel ben Solomon ben Jekuthiel di Roma, uitgegeven door Hayyim ben Isaac Halevi Ashkenazi, Napels, Joseph ben Jacob Ashkenazi Gunzenhauser, tussen 28 maart en 26 september 1487.

Deze zelfde beschrijving geeft inlichtingen over de materialiteit van het object: het betreft een in-folio van kanselarij-formaat, met 102 van de 104 bladen, zonder bladnummering noch kusissen, ondertekend op de vouw. Het drukwerk is eveneens opmerkelijk: de gebruikte lettertypen omvatten een vierkant ongeletterd type van 185 mm voor uitsluitend het openingswoord van de Spreuken, en een vierkant geletterd type van 120 mm voor de tekst, ongeletterd voor de koppelingen en trefwoorden.

De editie presenteert zich als de eerste van dit commentaar. Een verkoopbeschrijving stelt dit ondubbelzinnig vast: het gaat om de eerste editie van het commentaar, waarbij het eerste woord (Mishlé) is geplaatst binnen een versierde omlijsting. Deze zorgvuldige presentatie, waarin het woord Mishlé treft in een versierde rand, getuigt van het prestige dat verbonden is aan zowel het bijbelboek als aan zijn commentator. De rol van de wetenschappelijke uitgever is gedocumenteerd in het colofon: het commentaar werd uitgegeven door Chaim bar Isaac Halevi Aschkenazi, zoals aangegeven in het colofon.

Grote onderzoeksbibliotheken bewaren en stellen deze incunabel onder de aandacht. Zo wordt een incunabeluitgave van de Commentaren op Mishlé (Spreuken) van Emmanuel, al in 1487 in Napels gepubliceerd, bewaard in de Dorot Jewish Division van de New York Public Library, waar het woord « Mishle » figureert binnen de versierde rand. De drukker zelf behoorde tot de dynastie Gunzenhauser, actief in de Napolitaanse Hebreeuwse boekproductie van het decennium 1480 — een decennium waarin Napels concurreerde met andere Italiaanse centra van het ontstane Hebreeuwse boek.

De overdracht van het Commentaar op de Spreuken behoort zowel tot de geleerde herinnering als tot het materiële archief, welke elkaar wederzijds bevestigen. Aan de kant van het archief hebben exemplaren van de incunabula van 1487 in geleerde collecties gecirculeerd tot in de hedendaagse tijd : men vindt hiervan sporen in catalogi van prestigieuze veilingen, soms in de vorm van volledige exemplaren met brede marges, soms in de vorm van ingebonden en gerestaureerde exemplaren met de merken van hun opeenvolgende bibliotheken, waaronder een negentiende-eeuws kartonnen exemplaar, versleten, hergebruikend een liturgisch blaadje uit de zestiende eeuw, met lijnstof-rug van bibliotheek.

Aan de kant van de intellectuele herinnering, de reputatie van Emmanuel als exegeet blijft voortleven in encyclopedieën en geschiedenissen van de Joodse literatuur, welke hem aansluiten bij de grote traditie van Italiaanse rationalistische exegese. Het wetenschappelijke gedeelte van zijn commentaar — astronomie, navigatie, aardmeting — trok bijzonderlijk de aandacht van moderne bibliografen, die hierin een onderscheidend kenmerk van zijn genie zien.

Het lot van het commentaar is onlosmakelijk verbonden met dat, meer controversieel, van de dichter. De figuur van Emmanuel heeft lang een ambivalente ontvangst gewekt in de Joodse wereld : de profane en soms lichtzinnige verve van de Maḥberot bezorgde hem een nakomeling met tinten van rabbijnische voorbehouden, terwijl zijn meer sobere bijbelcommentaren getuigden van zijn ernst als geleerde. Deze spanning tussen de satirische dichter en de filosofische exegeet loopt door zijn gehele ontvangst. De recente historiografie, door middel van universitaire werken gewijd aan de articulatie van zijn poëzie en zijn filosofie — met name de monografie Bridging Worlds van Dana W. Fishkin — heeft bijgedragen tot een herziening van de eenheid van zijn werk. Zoals dit onderzoek onderstreept, de Maḥberot Immanuel werden samengesteld tijdens een era van snelle politieke veranderingen in Italië van het laat Middeleeuws, context die ook de exegetische productie verlicht. De kruising van literaire herinnering en gedrukt archief maakt van het commentaar over de Spreuken een bewijsbare mijlpaal in de geschiedenis van het Hebreeuwse boek in Italië.

De Commentaar op de Spreuken van Emmanuel ben Salomon van Rome vormt een opmerkelijk getuigenis van de Joodse cultuur in Italië ten tijde van Dante. Dit werk van een man die de nakomers vooral als dichter hebben onthouden, openbaart de andere kant van zijn genie: die van een rigoureuze exegeet, zowel een grammaticus die let op de letter als een filosoof die let op de betekenis, gevoed door de maimonidische traditie en nieuwsgierig naar de natuurwetenschappen. De tweeledige structuur van zijn commentaar — grammaticaal onderzoek gevolgd door filosofische uitleg — en zijn duidelijke voorkeur voor astronomie en cosmografie maken hem een unieke figuur onder de uitleggers van de Spreuken.

De materiële geschiedenis van de tekst versterkt het belang ervan: als enige van zijn talrijke bijbelcommentaren gedrukt, en dat zeer vroeg, al in 1487 in Napels door Joseph Gunzenhauser, behoort het tot het erfgoed van de Hebreeuwse incunabelen. De verspreiding ervan, gedocumenteerd door bibliotheek- en veilingcatalogi, maakt het een object op het kruispunt van ideeëngeschiedenis en boekgeschiedenis.

Er blijven donkere plekken bestaan — de precieze chronologie van de samenstelling, de exacte verhoudingen tussen de verschillende bijbelcommentaren van Emmanuel, de omstandigheden van zijn vestiging en dood in Midden-Italië — die tot voorzichtigheid nopen en om verder onderzoek vragen naar de handschriften die in Parma, Parijs en Oxford worden bewaard. Maar het belangrijkste is vastgesteld: door dit commentaar heen tekent zich een hele intellectuele wereld af, die van een Italiaans judaïsme dat gelijktijdig kon dialogeren met de Talmud, met Maimonides en met de grote volkstaalliteratuur van zijn tijd.