Bible. A.T. (hébreu)

De driedelige structuur van de Tanakh is al sinds de Oudheid getuigd. De Torah verzamelt de vijf boeken die door de traditie aan Mozes worden toegeschreven — Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium —, vandaar de Griekse benaming Pentateuch. De Nevi'im worden verdeeld in eerdere Profeten (Jozua, Richteren, Samuel, Koningen) en latere (Jesaja, Jeremia, Ezechiël en de twaalf « kleine » profeten). De Ketouvim brengen een heterogeen geheel samen: Psalmen, Spreuken, Job, de vijf rollen (Meguillot: Hooglied, Ruth, Klaagliederen, Prediker, Ester), Daniël, Ezra-Nehemia en Kronieken [Encyclopaedia Judaica].

Deze organisatie verschilt van die van het christelijke Oude Testament, dat de volgorde van de Griekse vertaling genaamd de Septuaginta volgt en daar volgens de verschillende geloofsbelijdenissen deuterocanonieke boeken aan toevoegt die afwezig zijn uit de Hebreeuwse canon. De traditionele joodse telling telt vier-en-twintig boeken, een groepering verkregen door de twaalf kleine profeten als één eenheid te tellen, evenals de paren Samuel, Koningen, Ezra-Nehemia en Kronieken. De oudste vermelding van een tripartiering verschijnt in het Griekse voorwoord van het boek Sirach (Ecclesiasticus), in de 2de eeuw voor onze era, dat « de Wet, de Profeten en de andere geschriften » noemt — een getuigenis dat historici beschouwen als een doorslaggevend ijkpunt om de erkenning van de twee eerste secties te dateren. De geleerde aanduiding « Hebreeuwse Bijbel » is in het moderne onderzoek ingeburgerd geraakt als een neutrale term, te prefereren boven « Oude Testament » wanneer het erom gaat het corpus in zijn eigen samenhang te bestuderen [Encyclopaedia Judaica].

De vraag naar de oorsprong van de bijbelboeken is sinds de zeventiende eeuw een van de grote werkterreinen van de filologie geweest. De historische kritiek, vooral ontwikkeld door Julius Wellhausen in de negentiende eeuw, stelde voor het Pentateuch de « hypothese van de bronnen » voor, volgens welke de Torah het resultaat zou zijn van de combinatie van meerdere afzonderlijke redactionele bronnen, samengesteld in verschillende perioden en vervolgens door redacteurs samengevoegd. Hoewel de precieze modaliteiten van dit model vandaag fel worden betwist binnen de universitaire exegese, blijft het idee van vorming door opeenvolgende lagen grotendeels aanvaard [volgens de werken van de moderne bijbelkritiek].

De profetische boeken dragen op hun beurt de stempel van historische figuren die actief waren tussen de achtste en zesde eeuw voor onze tijdrekening, wier uitspraken door leerlingen werden verzameld, aangevuld en georganiseerd. De Ketouvim omvatten een zeer breed chronologisch bereik: bepaalde psalmen hebben hun wortels in de liturgie van de Eerste Tempel, terwijl het boek Daniel in zijn huidige vorm gewoonlijk wordt gedateerd in de hellenistische periode, rond de tweede eeuw voor onze tijdrekening. Deze gelaagdheid verklaart de verscheidenheid van genres — verhaal, wet, poëzie, wijsheid, apocalyptisch — die onder dezelfde band zijn verenigd. Het onderzoek maakt dus onderscheid tussen de stem van de Mémoire, die elk boek aan een stichtende auteur toeschrijft, en die van het filologische archief, dat collectieve en progressieve processen reconstrueert [volgens de werken van de moderne bijbelkritiek].

De vaststelling van de lijst met boeken die als heilig werden erkend — het canon — was een lang en geleidelijk proces, en geen eenmalige handeling. De Torah lijkt haar gezag al in het Perzische tijdperk, rond de 5de eeuw voor de gewone tijdrekening, tijdens de restauratie onder leiding van Ezdra, te hebben verworven. De Profeten werden daarna erkend, en de Geschriften bleven de sectie waarvan de grenzen het langst onduidelijk bleven. De rabbijnse traditie associeerde lang de afsluiting van het canon met een zogenaamde « synode van Jamnia » (Yavné), naar het einde van de 1ste eeuw van de gewone tijdrekening ; maar deze notie, gepopulariseerd door de 19de-eeuwse wetenschap, wordt vandaag beschouwd als een historiografische constructie : er was geen formeel synode, maar veel omvattende rabbijnse discussies, notamment over de status van boeken zoals het Hooglied en Prediker [volgens Development of the Hebrew Bible canon, Wikipedia].

Precies hier antwoorden geheugen en archief op elkaar. Het traditionele verhaal van een plechtig besluit botst op documentaire aanwijzingen, die eerder een lange rijping suggereren. De rabbijnse bronnen van de Mishna en de Talmud bewaren het spoor van debatten over de boeken « die de handen ontreinigen » — een technische formule die het heilige karakter van een geschrift aanduidt. De ontdekking van de Manuscriten van de Dode Zee heeft bevestigd dat aan het begin van de gewone tijdrekening de lijst met gezaghebbende boeken nog niet geheel en uniform vastgesteld was ; bepaalde joodse groepen maakten gebruik van teksten die niet in het uiteindelijke canon zouden opgenomen worden. De historicus stelt dus een diffuse afsluiting vast, in wezen voltooid in de 2de-3de eeuw van de gewone tijdrekening in het ontstane rabbijnse jodendom [volgens Development of the Hebrew Bible canon, Wikipedia].

De ontdekking, tussen 1947 en 1956, van rollen die in de grotten van Qumrân, bij de Dode Zee, verborgen waren, vormde de diepste revolutie in de geschiedenis van de tekstkritiek van de Hebreeuwse Bijbel. Deze manuscripten, gekopieerd tussen de IIIᵉ eeuw voor de gemeenschappelijke era en de Iᵉʳ eeuw van de gemeenschappelijke era, bevatten fragmenten van bijna alle bijbelboeken en brengen de datum van de oudste toen bekende Hebreeuwse getuigenissen met ongeveer duizend jaar terug. De beroemde grote Jesaja-rol, die vrijwel compleet werd teruggevonden, is het juweel ervan [volgens de edities en studies van de Manuscriten van de Dode Zee].

De bijdrage van Qumrân is tweeërlei. Enerzijds onthult het een ongeahende tekstuele veelheid: naast een teksttype dat zeer dicht aansluit bij wat het masoretische teksttype zal worden, vindt men leesvaranten die verwant zijn aan de Griekse Septuaginta en de Samaritaanse Pentateuch, wat erop wijst dat meerdere tekstfamilies naast elkaar bestonden voor de standaardisering. Anderzijds, en op treffende wijze, heeft de vergelijking van de Jesaja-rol met middeleeuwse manuscripten een opmerkelijke stabiliteit van de tekstoverlevering over meer dan een millennium aangetoond, wat de nauwkeurigheid van het werk van de kopiisten valideerde. Het materiaalsarchief bevestigt zo zowel de oude diversiteit als de latere fixatie van de tekst, en biedt onderzoekers een onvergelijkbaar ankerpunt om de geschiedenis van de Mikra [volgens de edities en studies van de Manuscriten van de Dode Zee] te reconstrueren.

De Hebreeuwse tekst zoals ontvangen en gedrukt in moderne edities is de Masoretische tekst, het fruit van het werk van de Masoreten — families van geleerden die hoofdzakelijk actief waren tussen de 6de en 10de eeuw van onze tijdrekening, in de centra van Tiberias, Babylonië en Palestina. Het Bijbels Hebreeuws, oorspronkelijk zonder klinkers geschreven, liep het risico dat de uitspraak verloren zou gaan; de Masoreten vonden vocaal-systemen (niqqoud) en kantillatie-accenten (te'amim) uit en perfectioneerden deze, evenals een apparaat van marginale noten, de Massora, bedoeld om de spelling, het aantal woorden en verzen vast te stellen en elke verandering te voorkomen [Encyclopaedia Judaica].

Van deze scholen werd die van Tiberias, en in het bijzonder de familie Ben Asher, uiteindelijk als maatstaf erkend. Twee manuscripten belichamen deze traditie. De Codex van Aleppo (Keter Aram Tsova), rond de 10de eeuw gekopieerd en gevocaliseerd door Aaron ben Moïse ben Asher, werd beschouwd als de volmaaktste van alle codices; zwaar beschadigd tijdens de onlusten van 1947 in Aleppo, is er slechts een deel van over. De Codex van Leningrad (Firkovitch B19a), gedateerd op 1008-1009 en bewaard in Sint-Petersburg, is daarentegen het oudste volledige manuscript van de Hebreeuwse Bijbel en dient als basis voor moderne kritische uitgaven zoals de Biblia Hebraica Stuttgartensia [volgens de aantekeningen van grote kritische uitgaven]. Het massoretische werk vertegenwoordigt het eindresultaat van een bewaringsinspanning zonder gelijke, die de consonantische tekst met een nauwkeurigheid heeft overgedragen die de manuscripten van Qumran achteraf hebben bevestigd.

Vanaf de Hebreeuwse tekst vastgesteld door de Massoreten heeft de Bijbel een wereldwijde verspreiding gekend die ervan het meest vertaalde werk in de geschiedenis maakt. Al in de oudheid bood de Griekse vertaling van de Septante, opgesteld te Alexandrië vanaf de 3e eeuw vóór onze jaartelling, het hellenistische judaïsme en vervolgens het opkomende christendom toegang tot het corpus; de Arameeuwse targoumim, voorgelezen in de synagogen, boden ervan geparafraseerde versies aan; en de Latijnse Vulgata van Hieronymus, in de 4e-5e eeuw, werd voor een deel opgesteld naar de « hebraica veritas », dat wil zeggen de Hebreeuwse tekst zelf [Encyclopaedia Judaica].

De uitvinding van de boekdrukkunst markeerde een nieuw stadium. De eerste volledige gedrukte uitgave van de Hebreeuwse Bijbel zag het levenslicht te Soncino, in Italië, in 1488, gevolgd door de grote Rabbijnische Bijbels (Mikraot Guedolot) gepubliceerd te Venetië door Daniel Bomberg in het begin van de 16e eeuw, die de tekst, de Massora, de targoumim en de klassieke commentaren bijeenbrachten. Deze uitgaven bepaalden blijvend de presentatie van de tekst zoals deze werd bestudeerd in de yeshivot en in de universiteiten. Het hedendaagse onderzoek, gevoed door de ontdekkingen van de 20e eeuw, zet voort met het opstellen van rigoureuze kritische uitgaven die de massoretische tekst, de getuigen van Qumrân en oude versies met elkaar vergelijken. Aldus gaan de traditie van overdracht en de wetenschappelijke onderzoeksactiviteit voort met een dialoog, de ene garanderende de continuïteit van de ontvangen tekst, de ander haar genese verlichtende [volgens de aantekeningen van de grote kritische uitgaven].

De « Bijbel. O.T. (Hebreeuws) » die de catalogi aanduiden, is niet simpelweg een bibliografisch object: het is het resultaat van een meerseuwig compositieproces, van geleidelijke canonisering en van een textuele overdracht van uitzonderlijke trouw. Van de gelaagdheid van de bronnen tot aan de diffuse sluiting van de rabbijnse canon, van de tekstfamilies die door Qumrân zijn onthuld tot het vocalistisch en kritisch werk van de Massoreten van Tiberias, vervolgens tot de gedrukte verspreiding vanuit Soncino en Venetië, biedt dit corpus de historicus een terrein waar de herinnering van de traditie en het bewijs van het archief elkaar wederzijds verlichten. De Hebreeuwse tekst blijft tegelijkertijd zowel de levende grondslag van de Joodse religieuze praktijk als een van de meest onderzochte objecten van de westerse filologie — getuige van wat de geduldig bewaring van een boek door de millennia kan bereiken.