Aaron ha-Lévi de Barcelone. Seper hahinwk

De Sefer ha-Ḥinnukh behoort tot het genre van systematische opsommingen van geboden, dat voor hem al werd geïllustreerd door Maimonides, Naḥmanides en Mozes van Coucy. De Sefer ha-Chinuch is een rabbijnse tekst die de 613 geboden van de Torah systematisch bespreekt. Het werd geschreven in het 13de-eeuwse Spanje door een anonieme "Leviet van Barcelona".

Zijn classificatiemethode volgt die van Maimonides. De opsomming van de geboden in het werk is gebaseerd op het tellingssysteem van Maimonides volgens zijn Sefer Hamitzvot; elk gebod wordt geclassificeerd naar zijn verschijning in de wekelijkse Torah-leesgedeelte, en het werk is dienovereenkomstig gestructureerd. Dit dubbele principe — trouw aan Maimonides' telling en indeling volgens de liturgische volgorde van de jaarlijkse lezing van het Pentateuch — geeft het boek een onmiddellijke didactische functie: de lezer kan week voor week de geboden bestuderen die aan de leesgedeelte van dat moment zijn verbonden.

De originaliteit van de Ḥinnukh ligt echter in zijn interne structuur voor elk gebod. Het boek bespreekt afzonderlijk elk van de 613 geboden, zowel vanuit juridisch als moreel perspectief. Voor elk gebod begint de bespreking in de Chinuch door de mitsva aan zijn bijbelse bron te koppelen, en gaat vervolgens in op de filosofische grondslag van het gebod — hier de "shoresh" of "wortel" genoemd. Dit concept van shoresh, de "wortel" of morele en spirituele grondslag van een gebod, vormt de meest geroemde bijdrage van het werk. Daarom heeft de nawerking het boek op twee vlakken behandeld: de filosofische gedeelten worden veel geciteerd en onderwezen, terwijl de juridische bespreking de basis vormt voor grondige studie in de yeshivot.

Het werk wilde geen louter erudiet verhandeling zijn, maar een overbrengingsinstrument. Volgens de Jewish Encyclopedia richtte de auteur zich vooral op het lekeluik: het boek was simpelweg bestemd om aan de joodse jeugd kennis van de Wet over te brengen, en om de beginselen van het jodendom in eenvoudige vorm aan de ongeleerde leek voor te stellen. Een traditie vermeldt zelfs een meer intiem doel: wat bekend is, is dat de Sefer ha-Chinuch werd geschreven voor de zoon van de anonieme auteur ter gelegenheid van diens intrede in de volwassenheid, een religieus geschenk bedoeld om hem in zijn groei te begeleiden.

Voordat we de kwestie van de toewijzing onderzoeken, is het raadzaam de historische figuur van de geleerde waaraan de naam van het boek is verbonden, nader te bepalen. Dit persoon, aangeduid in de traditie bij het acroniem RaH, is goed gedocumenteerd. Talmudist en criticus, directe afstammeling van Zerahiah ha-Levi, en waarschijnlijk, zoals hij, afkomstig uit Gerona in Spanje, hij bloeide aan het einde van de dertiende eeuw en stierf vóór 1303. Rond het midden van de dertiende eeuw studeerde hij onder Naḥmanide in Gerona, waar hij ook ontmoette, als medestudent, Salomon ben Adret.

Zijn afkomst verbindt hem aan een prestigieuze geleerde dynastie. Zijn grootvader, Zerachiah ben Isaac ha-Levi Gerondi, genaamd de ReZaH of Baal Ha-Maor (auteur van het boek Ha-Maor), werd rond 1115 geboren in de stad Gerona, in het koninkrijk Aragon.

De intellectuele loopbaan van Aaron ben Joseph werd gekenmerkt door een opmerkelijke onafhankelijkheid van oordeel en een vruchtbare rivaliteit met zijn beroemde medestudent. Aaron stond bekend om zijn originaliteit en boog niet voor de meerderheid noch voor traditionele autoriteiten. Soms waren hij en Salomon ben Abraham Adret, die veel gemeenschappelijke leerlingen hadden, beiden ingeseind over dezelfde juridische kwestie en gaven ze gezamenlijk antwoord. Hun persoonlijkheden botsten en ze waren vaak het oneens.

Uit deze meningsverschil werd zijn bekendste kritische werk geboren. Toen ben Adret zijn Torat ha-Bayit (« Wet van het huis ») publiceerde, schreef Aaron kritische opmerkingen genaamd Bedek ha-Bayit (« Reparatie van het huis »). Hieraan voegt zich, volgens bibliografische repertoria, een activiteit van talmudische exegese: hij publiceerde kritische notities op de Torat HaBayit van de Rashba, die hij Bedek HaBayith noemde. Hij schreef ook een commentaar op de Talmud, waarvan bepaalde delen zijn gepubliceerd.

De associatie van de Ḥinnukh met de naam Aaron ha-Lévi gaat niet terug op de auteur zelf, maar op de keten van gedrukte en bibliografische overdracht uit de Renaissance. Twee momenten markeren dit: de editio princeps uit Venetië en het werk van de historiograaf Gedaliah ibn Yaḥya.

De druk leidt tot het misverstand. De editio princeps (Venetië, 1523) schrijft het boek toe aan « Aaron », op basis van een verondersteld bewijs in de tekst, maar onderzoekers hebben deze interpretatie verworpen. Deze eerste druk was een belangrijk moment in de verspreiding van het werk. De eerste gedrukte editie van Sefer ha-Chinuch werd in 1523 in Venetië uitgebracht door Daniel Bomberg, wat een betekenisvolle overgang markeerde van handschriftencirculatie naar bredere verspreiding via de drukpers. Deze editio princeps schreef het boek toe aan Rabbi Aharon bar Yosef ha-Levi uit Barcelona. De editie steunde op een interne redenering: een aanwijzing in de tekst zelf die naar de auteur verwijst als « een Jood uit het huis van Lévi uit Barcelona ».

Op dit grondslag werd de geleerde toewijzing geformuleerd. In 1549 legde Rav Gedaliah ibn Yahya zijn these over het auteurschap van Sefer ha-Chinuch vast in de « Shalsheles ha-Kabbalah », stellende dat de auteur Rav Aaron ha-Levi uit Barcelona was, een vooraanstaande Spaanse talmudist uit de dertiende eeuw. Deze geleerde herinnering stelde zich duurzaam in: het boek zelf is anoniem; en de bewering van Gedaliah ibn Yaḥya, uit het midden van de zestiende eeuw, dat de auteur de beroemde talmudist Aaron ben Joseph ha-Levi was, werd algemeen aanvaard. De toewijzing behoort dus volledig tot het register van doorgegeven herinnering: een prestigieuze naam achteraf toegevoegd aan een wees geworden werk, dat eeuwen zou doorkruisen voordat het aan kritisch onderzoek zou worden onderworpen.

Vanaf de negentiende eeuw ondernam de wetenschappelijke filologie de poging om de ontvangen traditie tegen de interne aanwijzingen in de tekst af te zetten. De eerste die het bouwwerk aan het wankelen bracht was de geleerde David Rosin. Hoewel zijn werk, de Sefer ha-Chinuch, goed bekend was geweest en meermaals was becommentarieerd en opnieuw uitgegeven in meer dan een dozijn edities, was het aan Rosin voorbehouden om iets nauwkeurigs over de persoonlijkheid van de auteur te ontdekken.

Zijn ontdekking berustte op een discrepantie tussen de druk en de handschriften. Rosin ontdekte iets intrigerends: terwijl de eerste gedrukte editie uit 1523 het werk aan « Rav Aaron » toeschreef, droegen de vroegste handschriften geen auteursnaam. De enige overblijvende aanwijzing was de laconieke zelfaanduiding van de auteur als een Jood uit Barcelona uit het huis van Lévi. Rosin stelde een alternatieve theorie voor: misschien heette de auteur inderdaad Aaron ha-Levi en kwam hij uit Barcelona, maar was hij niet degene die iedereen tot nu toe had verondersteld.

De doorslaggevende bedenking tegen de traditionele toewijzing is doctrineelvan aard en berust op interne tegenstellingen. Er bestaan echter veel tegenstrijdigheden tussen de Chinuch en de werken van ha-Levi, en de meester van ha-Levi, Naḥmanide, wordt niet aangehaald in de Chinuch. Deze halakhische afwijking heeft ertoe geleid dat onderzoeken een ander naamgenoot als kandidaat naar voren hebben gebracht. De schrijver uit de zestiende eeuw Gedaliah ibn Yahya schreef de Sefer ha-Chinuch toe aan Rabbi Aharon HaLevi van Barcelona, een talmudische geleerde en halakhist; maar anderen zijn het hier niet mee eens, omdat de meningen in de Chinuch tegenstrijdig zijn met die van HaLevi in andere werken. Dit heeft tot de conclusie geleid dat de werkelijke auteur van de Sefer HaChinuch een ander Reb Aharon Halevi was, leerling van de Rashba, in plaats van zijn collega.

Dit hoofdstuk betreft de kruising in eigenlijke zin: de traditie (een Aaron ha-Lévi van Barcelona) wordt niet eenvoudigweg door het archief opgeheven, maar genuanceerd — het archief bevestigt de voornaam en de stad terwijl het de identificatie met de beroemde talmudist van Girona verwerpt.

In de twintigste eeuw werd het onderzoek naar het auteurschap van de Ḥinnukh voortgezet met verfijnde methoden, zonder echter tot een definitief consensus te leiden. Onder de onderzoekers die zich hieraan wijdden, bevond zich een vooraanstaande uitgever van middeleeuwse teksten. Een ander onderzoeker, Rabbi Dr. Charles B. Chavel (1906-1982), trad in 1956 op het toneel. Chavel was een vooraanstaande Amerikaanse rabbi en geleerde die zijn leven wijdde aan het toegankelijk maken van middeleeuwse joodse teksten voor moderne lezers. Hij stond vooral bekend om zijn vertalingen en annotaties van de werken van Naḥmanide.

Een radicaler hypothese werd naar voren gebracht door een Israëlische historicus van rabbijnse teksten. In 1980 toonde professor Israel Ta-Shma van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem overtuigend aan dat de auteur van de « Sefer ha-Chinuch » in werkelijkheid Pinḥas was, zoon van Eléazar en kleinzoon van Aäron, die het werk had geschreven. Andere aanwijzingen situeren de oorsprong van de tekst in de Catalaans-Provençaalse intellectuele beweging. Zo suggereren bepaalde analyses dat het werk afkomstig zou kunnen zijn van anonieme Provençaalse geleerden of van een collectieve inspanning binnen de intellectuele kring van Naḥmanide.

De huidige stand van zaken kan dus als volgt worden samengevat: de traditionele toeschrijving is grotendeels door de kritiek verlaten, zonder dat een vervangingsnaam universeel heeft postgevat. De voorzichtige formulering van de verwijzingen weerspiegelt deze aanvaarde onzekerheid: de gebruikelijke bibliografische vermelding presenteert het werk als « mogelijk » van Rabbi Aharon HaLevi van Barcelona (1235 – ca. 1290). Op dezelfde manier behoudt de referentieencyclopedia nu de neutrale aanduiding: de auteur onthult zijn naam in geen enkel manuscript, schrijvende slechts dat hij een « Jood uit het huis van Lévi in Barcelona » is. Onderzoekers hebben verschillende toewijzingen voorgesteld.

De Sefer ha-Ḥinnukh blijft een exemplarisch geval van hoe een werk een duurzaam gezag kan verwerven terwijl zijn auteur in de schaduw blijft. De rubriek « Aaron ha-Lévi de Barcelone » dekt eigenlijk twee verschillende objecten: enerzijds een goed geattest historische talmudist, Aaron ben Joseph ha-Lévi de Gérone, auteur van de Bedek ha-Bayit en gerespecteerde tegenstander van de Rashba; anderzijds een anoniem onderwijsboek, aan deze naam verbonden door slechts één keten van de Venetiaanse drukkerij van 1523 en de historiografie van ibn Yaḥya.

De moderne kritiek, van Rosin tot Ta-Shma, heeft deze twee objecten uit elkaar gehaald zonder altijd zeker de werkelijke auteur te kunnen aanwijzen. Wat onaantastbaar overblijft, is de intrinsieke waarde van de tekst: zijn pedagogische structuur die de volgorde van de perikopen volgt, zijn maimonidische opsomming van de voorschriften, en vooral zijn reflectie op de shoresh, de spirituele wortel van elk gebod. Als transmissiewerk bedoeld om jongeren en leken op te voeden, heeft de Ḥinnukh paradoxaal zijn ambitie van uitwissing gerealiseerd: zijn auteur heeft gezwegen opdat de Wet spreekt. De figuur van « Aaron ha-Lévi de Barcelone » blijft dus minder een vastgesteld feit dan een drempel — daar waar de herinnering aan een traditie de geduldige onderzoek van het archief ontmoet.