Wiener Holocaust Library

Alfred Wiener (1885-1964) was de ziel en oorsprong van de instelling. Geboren in Potsdam in een Duitse joodse familie, geschoold in de oriëntalisme en diep gehecht aan het idee van integratie van Joden in het Duitse burgerschap, engageerde hij zich vroeg in de verdediging van zijn gemeenschap. Hij was een prominent figuur van de Central-Verein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens (de Centrale Vereniging van Duitse burgers van het joodse geloof), een organisatie die de burgerrechten van Duitse Joden verdedigde en antisemitisme bestrede door argument, recht en documentatie.

Als veteraan van de Eerste Wereldoorlog zag Wiener in de opkomst van de nazibeweging een existentiële dreiging. Volgens bronnen over zijn biografie was hij een van de eersten die systematisch antisemitische geschriften, pamfletten en publicaties verzamelde om het mechanisme ervan bloot te leggen en de verspreiding ervan tegen te gaan. Deze praktijk van methodische verzameling — het verzamelen van documentair bewijs van haat om deze beter te weerleggen — vormt de grondlegging van wat de Bibliotheek zou worden. Het portret dat door de instellingen die zijn nagedachtenis in stand houden, met name de Wiener Library van de Universiteit van Tel-Aviv en de Holocaust Memorial Day Trust, van hem wordt getekend, presenteert hem als een pionier van de documentatie van antisemitisme [Holocaust Memorial Day Trust ; Wiener Library, Tel Aviv University].

Gedwongen tot ballingschap na Hitlers komst aan de macht in 1933, verliet Wiener Duitsland. Zijn vertrek betekende geen opgave van zijn missie, maar wel de geografische verplaatsing ervan: de verzameling zou vanuit het buitenland worden voortgezet, met verdubbelde urgentie. De roeping van de man versmelt zo met die van de instelling: van het archief een bolwerk maken, vervolgens een getuigenis.

Gevlucht naar Nederland, richtte Alfred Wiener in Amsterdam aan het begin van de jaren 1930 het Jewish Central Information Office op. Deze instelling had als missie informatie te verzamelen en te verspreiden over de vervolgingen van Joden in nazi-Duitsland, waarbij joodse gemeenschappen en democratische regeringen werden gewaarschuwd voor de werkelijkheid van het antisemitische beleid van het Derde Rijk.

Amsterdam bood toen een relatief toevluchtsoord en een bevoorrechte observatiepost voor het nabijgelegen Duitsland. Het Bureau verzamelde daar een aanzienlijke massa documenten: krantenknipsels, officiële nazi-publicaties, getuigenverklaringen van vluchtelingen, rapporten over raswetten en geweld. De aard van dit werk — vervolgingen bewaken, registreren en archiveren in real time — verklaart waarom de instelling zich onderscheidt van de meeste shoah-gedenkencentra, opgericht na 1945. Hier gaat de documentatie vooraf aan de genocide; zij begeleidt de voorbereiding en de eerste fasen ervan.

Deze anterioriteit is precies wat de reputatie van ouderdom van de instelling grondvest. De pedagogische bronnen die haar ontstaan beschrijven, benadrukken dat de verzameling in Amsterdam het kernpunt vormde van de toekomstige Londense bibliotheek [The Holocaust Explained; Wiener Holocaust Library, « Dr Wiener's Library »]. Het gevaar kwam echter dichterbij: de Duitse invasie van Nederland was slechts een kwestie van tijd, en het werd noodzakelijk de collectie in veiligheid te brengen.

In 1939, op de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, werd de collectie van Amsterdam naar Londen overgebracht — een voorzienige beslissing, want de bezetting van Nederland door Duitse troepen in mei 1940 zou hebben geleid tot vernietiging of confiscatie van de verzameling. De overbrenging redde dus zowel de archieven als, vermoedelijk, het leven van degenen die er zorg voor droegen. Het jaar 1939 wordt aangehouden als de datum van de oprichting van de instelling in Londen ; vanaf dat moment wordt de anciënniteit geteld die wordt herdacht bij de opeenvolgende verjaarsdagen.

In Londen stelde het fonds, al snel bekend onder de naam « Wiener Library », zijn middelen ter beschikking van de geallieerde oorlogsinspanning. Met rijke documentatie over het naziregime, zijn propaganda, structuur en vervolgingen, werd de Bibliotheek een informatiebron voor Britse diensten die zich inzetten in de strijd tegen Duitsland. Historische bronnen gewijd aan de instelling benadrukken deze dubbele functie tijdens het conflict : het bewaren van de herinnering aan vervolging en het verstrekken van nuttige informatie aan de in oorlog zijnde democratieën [The Holocaust Explained].

Deze periode verankerde de instelling in het Britse intellectuele landschap. Van documentair toevluchtsoord transformeerde het zich in een actief centrum, bijdragend aan het begrip van de vijand terwijl het doorgaande, voor zover mogelijk, de nieuwsberichten registreerde die van het continent filtreerden over het lot van joodse gemeenschappen. De benaming « bibliotheek » zelf werd vanzelfsprekend voor een verzameling die verre uitging boven een eenvoudige boekenopslagplaats : het ging om een ensemble van archieven, knipsels, getuigenissen en publicaties gewijd aan de analyse van het nazisme.

Na de 1945 transformeerde de missie van de Bibliotheek zich. Wat zij had gedocumenteerd als bedreiging en vervolging was voltooid genocide geworden. De instelling stelde zich toen ten doel getuigenverklaringen van overlevenden in te zamelen en een geheugen van de gebeurtenissen samen te stellen, in een aanpak die men vandaag zou noemen mondelinge geschiedenis en getuigenisbehoud.

Volgens het institutioneel verhaal ondernam de Bibliotheek onmiddellijk na de oorlog het verzamelen van honderden getuigenverslagen, vooruitlopend op decennia op de grote getuigenisinitiatieven die zich aan het einde van de twintigste eeuw ontwikkelden. Deze getuigenisarchieven — vaak aangeduid in de traditie van de instelling onder titels zoals « getuigenissen van de waarheid » — geven aan het archievendepot een onvervangbare documentaire waarde, want zij werden ingezameld toen de gebeurtenissen nog dichtbij waren en de getuigen talrijk. Deze dimensie behoort zowel tot het vastgestelde archief als tot de traditie die door de instelling over haar eigen geschiedenis is overgedragen; wij duiden er daarom op als « waarschijnlijk » in haar detail, terwijl zij stevig wordt bevestigd in haar beginsel.

Het is deze continuïteit — van de waarschuwing van voor de oorlog tot de getuigenis van na de oorlog — die de kwalificatie rechtvaardigt van oudste onderzoeks- en documentatie-instelling over de Shoah. De Bibliotheek heeft zich niet retroactief gevormd: zij heeft het gebeuren van begin tot eind begeleid, wat haar een unieke status geeft onder de gedenkinstituten.

Één van de vocaties van het documentaire archief is het dienen van de gerechtigheid. De traditie verbonden aan de Wiener Library benadrukt haar bijdrage aan gerechtelijke procedures tegen nazi-misdaden, en met name aan het proces tegen Adolf Eichmann dat in 1961 in Jeruzalem plaatsvond. De Bibliotheek, depositary van een enorme hoeveelheid documentatie over de nazi-vervolgingsapparaat, zou bruikbare materialen en expertise hebben geleverd voor het vaststellen van feiten.

Dit hoofdstuk ligt op het snijpunt tussen institutioneel geheugen en archief: de bijdrage van documentaire fondsen van deze aard aan processen in de naoorlogse periode is historisch plausibel en consistent met de functie van de Bibliotheek, maar de exacte omvang van haar rol in dit of dat proces moet voorzichtig worden gehanteerd en toegeschreven aan de bronnen die dit stellen. We geven daarom aan « volgens institutionele bronnen » voor wat betreft de details van deze bijdragen [Wiener Holocaust Library; The Holocaust Explained].

Wat echter vaststaat, is de diepe logica van de instelling: de bewijsverzameling ondernomen door Alfred Wiener al in de jaren 1920 was van origine bedoeld om de tegenstander door middel van documenten te overtuigen. Dat deze verzameling, decennia later, het werk van gerechtigheid tegen de genocidedaders voedde, vormt een verwezenlijking die consistent is met de stichtingsvocatie. Het defensieve archief van gisteren werd zo bewijsstuk en instrument van historische waarheid.

Vandaag gehuisvest aan Russell Square, in de universitaire wijk Bloomsbury in Londen, is de Wiener Holocaust Library een onderzoeksinstelling die volledig is geïntegreerd in het Britse academische en culturele landschap. Zij beheert een aanzienlijke collectie boeken, tijdschriften, archiefstukken, foto's, voorwerpen, getuigenverklaringen en krantenknipsels met betrekking tot de nazi-vervolging, de Shoah en, meer in het algemeen, tot genocide en antisemitisme.

De instelling voert intens publiek werk uit: tentoonstellingen, conferenties, publicaties, educatieve bronnen voor scholen en onderzoekers. Zij geniet steun van filantropische organisaties die zich inzetten voor de verdediging van mensenrechten en geheugen; de Sigrid Rausing Trust, bijvoorbeeld, behoort tot de geregistreerde steungevers van de Bibliotheek [Sigrid Rausing Trust]. De aanname van de naam « Wiener Holocaust Library » bevestigt expliciet haar dubbele identiteit: een eerbetoon aan haar oprichter Alfred Wiener en een duidelijk gericht op de documentatie van de Shoah.

De instelling heeft haar opeenvolgende jubilea gevierd als zovele mijlpalen die haar uitzonderlijke ouderdom onderstrepen. Ter gelegenheid van haar negentigste verjaardag onderstreepte de pers dat de Wiener Library in Londen toen negentig jaar bestaan had als holocaustmuseum voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog [Times of Israel]. Deze continuïteit maakt haar een levend geheugen, waarvan de gezag berust op de onderbroken continuïteit van haar missie sinds het moment van de gebeurtenissen zelf.

De erfenis van Alfred Wiener beperkt zich niet tot Londen. Verwante instellingen perpetueren zijn naam en een deel van zijn werk elders in de wereld. De Universiteit van Tel-Aviv herbergt zo een Wiener Library, die zich beroept op dezelfde continuïteit en bewaart een geheugen van de geschiedenis van de collectie [Wiener Library, Tel Aviv University]. In Berlijn heeft het Jüdisches Museum aandacht besteed aan een « Berlijnse tak » die verbonden is met de geschiedenis van de bibliotheek, waarvan het het gedeeltelijke terugkeer van dit geheugen in het land waar het was geboren en waaruit het moest vluchten, getuigt [Jewish Museum Berlin].

Deze vertakkingen tekenen een geografie van ballingschap en terugkeer: geboren in Berlijn, verbannen naar Amsterdam, gered in Londen, voortgezet in Tel-Aviv en teruggeroepen in Berlijn, Wieners werk volgt de baan van de joodse diaspora van de twintigste eeuw. De verhouding tussen deze verschillende instellingen — hun exacte verbindingen, het delen van hun collecties, de aard van hun continuïteit — vergt zorgvuldig onderzoek van de bronnen van elk; wij presenteren ze daarom als een kruispunt tussen institutioneel verhaal en documentaire werkelijkheid, geval voor geval te bevestigen.

De invloed van de Bibliotheek berust vooral op wat zij belichaamt: de overtuiging dat documenteren een daad van verzet is en dat het archief een belofte aan de toekomst is. Door het bewijs van vervolging bijeen te brengen nog voordat het woord « Shoah » zijn volle betekenis had gevonden, hebben Alfred Wiener en zijn medewerkers aan volgende generaties niet alleen documenten nagelaten, maar ook een methode en een ethiek van geheugen.

De Wiener Holocaust Library vat in één institutioneel traject de geschiedenis samen van de ramp die zij documenteert. Ontstaan uit de helderziendheid van een man, Alfred Wiener, die in het georganiseerde antisemitisme een dodelijke bedreiging wist te zien, volgde zij haar oprichter in ballingschap — van Berlijn naar Amsterdam, van Amsterdam naar Londen — en transformeerde de defensieve verzameling van bewijzen in een monument van Geheugen. Haar vroegheid in vergelijking met de meeste Shoah-centra, na 1945 opgericht, rechtvaardigt volledig de beschrijving ervan als de oudste onderzoeks- en documentatie-instelling in deze materie.

Van geallieerde oorlogsinspanning ten dienste van de gerechtigheid, van het verzamelen van getuigenissen van overlevenden tot het hedendaags onderwijs aan Russell Square, heeft de Bibliotheek een zeldzame continuïteit van missie bewaard. Zij herinnert ons eraan dat Geheugen niet wacht tot de gebeurtenissen voorbij zijn om haar werk te beginnen: soms, zoals hier, gaat zij eraan vooraf, begeleidt hen en gaat eraan voorbij. In deze zin blijft Wieners werk, voorbij een archievenbestand, een onderricht over de burgerlijke en morele waarde van documentatie. Waar het archief en de traditie samenkomen, biedt de Wiener Holocaust Library een model van trouw aan de historische waarheid.