Topographie des Terrors

Voordat de Prinz-Albrecht-Straße het zenuwcentrum van de SS-staat werd, was deze buurt een prestigieus quartier van het keizerlijke en wilhelminische Berlijn. Het Prinz-Albrecht-paleis, het Prinz-Karl-paleis en het Prinz-Albrecht-hotel bepaalden het aristocratische en mondaine karakter ervan. In de buurt, op nr. 7 van de Prinz-Albrecht-Straße, verrees sinds 1905 een uitgebreid gebouw dat oorspronkelijk was gebouwd om een school voor toegepaste kunsten (Kunstgewerbeschule) te huisvesten; op nr. 8 ontving het Prinz-Albrecht-hotel een onderscheiden clientèle [Stiftung Topographie des Terrors].

Deze buurt, die culturele instellingen, hotels en residentiën mengde, had toen niets dreigends. Het bood echter de toekomstige heersers van het Rijk een doorslaggevend voordeel: gelegen op korte afstand van de Wilhelmstraße — de regeringsader van het Rijk, waar ministeries en kanselarij waren geconcentreerd — stelde het hen in staat het politie- en veiligheidsapparaat zo dicht mogelijk bij de politieke macht in te stellen [Encyclopaedia Judaica].

De onmiddellijke nabijheid van deze bestaande gebouwen, groot genoeg en omzetbaar, verklaart waarom het nationaalsocialistische regime deze buurt al bij de machtsovername koos. De geschiedenis van de terreur schreef zich dus niet in een gebouw dat ex nihilo was gebouwd, maar in erfgoed-gebouwen die van hun oorspronkelijke bestemming werden afgeleid. Deze materiële continuïteit — een kunstschool die zetel van politie werd — illustreert hoe het regime zich de bestaande structuren van de Duitse staat en maatschappij toe-eigende om ze naar zijn hand te zetten [Stiftung Topographie des Terrors]. De plaats, in haar oorspronkelijke administratieve banaliteit, voorschadt wat historici de bureaucratische 'normaliteit' van misdaad hebben genoemd.

Vanaf het voorjaar van 1933, na de benoeming van Adolf Hitler tot rijkskanselier en de brand in het Reichstag, werd de wijk bezet door de nieuwe repressieve organen. De Gestapo, de geheime staatspolitie opgericht door Hermann Göring en vervolgens onder controle geplaatst van Heinrich Himmler en Reinhard Heydrich, vestigde haar zetel in het voormalige gebouw van de school voor toegepaste kunsten, op nr. 8 van de Prinz-Albrecht-Straße. Het naastgelegen hotel herbergde de directie van de Reichsführer-SS, terwijl de SD, de inlichtingendienst van de SS, zich in de nabijheid vestigde in het paleis Prinz-Albrecht, op nr. 102 van de Wilhelmstraße [Stiftung Topographie des Terrors ; Encyclopaedia Judaica].

Dit nauw omschreven gebied werd aldus het commandocentrum van de vervolging. De Gestapo oefende daar een functie van politieke politie zonder gerechtelijke controle uit: willekeurige arrestaties, internering in « preventieve detentie » (Schutzhaft), ondervragingen en foltering. De kelder van het gebouw op nr. 8 herbergde een interne gevangenis (Hausgefängnis) waar politieke tegenstanders, verzetsleden en personen die vanwege raciale of ideologische motieven werden vervolgd, werden vastgehouden, ondervraagd en mishandeld [Stiftung Topographie des Terrors].

In september 1939, kort na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, voegden Himmler en Heydrich de Gestapo, de criminele politie (Kripo) en de SD samen in het Rijksveiligheidshoofdkantoor (RSHA). Dit orgaan, geleid door Heydrich en na zijn vermoording in 1942 door Ernst Kaltenbrunner, werd het centrale administratieve instrument van de genocide. Vanuit zijn kantoren werden de operaties van de Einsatzgruppen aan het Oostfront gecoördineerd en de deportatie van Joden uit Europa naar getto's en vernietigingskampen georganiseerd [Encyclopaedia Judaica]. De afdeling IV-B-4, geleid door Adolf Eichmann en belast met « Joodse aangelegenheden » en evacuatie, viel onder deze structuur [Encyclopaedia Judaica].

Deze plaats is dus geen plaats van misdaad in de zin dat er ter plekke werd gefusilleerd of vergast; het was de plaats van de beslissing, de planning en het bevel. De massachrer nam daar de vorm aan van circulaires, tabellen, vervoerbevelen — de bureaucratie van de moord. Het is deze eigenheid — een plaats van beulen in plaats van een plaats van slachtoffers — die vandaag de dag de bijzondere pedagogische roeping van de instelling bepaalt [Stiftung Topographie des Terrors].

De geallieerde bombardementen van 1944 en 1945, gevolgd door de gevechten in de Slag om Berlijn, beschadigden de gebouwen in de wijk ernstig. In de jaren na de capitulatie werden de ruïnes als gevaarlijk beschouwd en tussen 1949 en het begin van de jaren 1950 werden de nog staande gebouwen — onder andere het voormalige hoofdkantoor van de Gestapo — gesloopt en het puin weggeruimd. Het terrein werd gelijk gemaakt [Stiftung Topographie des Terrors].

Bij deze materiële ramp kwam de politieke splitsing van de stad: de grens tussen West-Berlijn en Oost-Berlijn liep precies in de buurt van de locatie, en de Berlijnse Muur, opgericht in 1961, liep langs het terrein. Gelegen aan de rand, in een weinig aantrekkelijke grenszone, werd het gebied verlaten. Decennialang diende het onder meer als puin-opslagplaats, als informele trainingsplaats voor rijvaardigheid en als braakliggend terrein [Stiftung Topographie des Terrors].

Deze verwaarlozing was niet alleen materieel: het was ook van mnemotechnische aard. In de context van de wederopbouw van Duitsland na de oorlog, de Koude Oorlog en een collectief verlangen om de pagina om te slaan, werd de identiteit van de plaats — centrum van de terreurapparaat — grotendeels verdrongen, zelfs genegeerd door het grote publiek. Het braakliggend terrein werd zo de treffende afbeelding van een nationale verdringing: waar de vervolging was besloten, restte slechts een naamloze en ongemarkeerde woestenij [Stiftung Topographie des Terrors]. Deze verduistering van meerdere decennia is zelf een geschiedkundig object, welke de moeilijkheden van de West-Duitse samenleving om het verleden van haar eigen instellingen het hoofd te bieden, openbaart.

De keerpunt vond plaats in de context van Berlijn's 750e verjaardag, gevierd in 1987, wat een intense reflectie over de geschiedenis van de stad opriep. Op initiatief van burgers, historici en organisaties richtte zich de aandacht op dit terrein waarvan de historische betekenis was vergeten. Archeologische opgravingen die in 1986 op de site werden uitgevoerd, brachten de resten van het oude Gestapo-gebouw aan het licht, met name funderingen en resten van keldercel­len — concrete materiële bewijzen van de geschiedenis van de plaats [Stiftung Topographie des Terrors].

In het kader van de manifestaties ter gelegenheid van de 750e verjaardag werd in 1987 een eerste documentaire tentoonstelling in de open lucht en in een voorbijzonder pavilljoen geopend, waarin de geschiedenis van de terreurmachine werd gepresenteerd. Hoewel deze als voorlopig was ontworpen, kreeg zij een succes en belangstelling die haar permanent maakten en het idee van een duurzame instelling opnamen [Stiftung Topographie des Terrors].

Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de Duitse hereniging werd het permanent maken van de plaats mogelijk en noodzakelijk. In 1992 werd de stichting Topographie des Terrors (Stiftung Topographie des Terrors) opgericht, een openbare rechtsinstelling belast met het beheer van de site, onderzoeks-, documentatie- en onderwijswerk, en het bewaren van de herinnering aan de misdaden gepleegd vanaf deze plaats [Stiftung Topographie des Terrors]. Het verdrongen ongebruikte terrein werd zo een officiële plaats van confrontatie met het verleden, waaruit het archeologische bewijs werd opgegraven en de politieke wil tot overdracht werd gearticuleerd.

De oprichting van een permanent gebouw kende een lange en woelige geschiedenis. Een eerste project, toevertrouwd aan architect Peter Zumthor in het begin van de jaren 1990, werd gedeeltelijk uitgevoerd: draagstructuren werden opgericht in de jaren 1990, voordat financieringsproblemen en controverses tot stillegging van de werkzaamheden leidden. De onvoltooide constructies werden uiteindelijk in het begin van de jaren 2000 gesloopt, een kostbare en veel besproken episode die de geschiedenis van de instelling [Stiftung Topographie des Terrors] blijvend markeerde.

Een nieuwe ontwerpwedstrijd werd uitgeschreven, gewonnen door architect Ursula Wilms (bureau Heinle, Wischer und Partner) in samenwerking met landschapsarchitect Heinz W. Hallmann. Het nieuwe documentatiecentrum, sober en ruim beglasd, werd in mei 2010 geopend. Het herbergt een permanente tentoonstelling over de geschiedenis van de Gestapo, de SS en de RSHA, documentatieruimten, een gespecialiseerde bibliotheek en educatieve voorzieningen [Stiftung Topographie des Terrors].

Langs het terrein blijft een van de langste nog bewaarde segmenten van de Berlijnse Muur behouden, terwijl een greppel langs de Niederkirchnerstraße (voormalige Prinz-Albrecht-Straße) de uitgegraven overblijfselen van kelders toont. Het bezoekerscentrum stelt de bezoekers dus op één plek twee lagen van de dictatuur voor ogen: de nazi-terreur en de Europese verdeeldheid door het IJzeren Gordijn [Stiftung Topographie des Terrors].

Het is hier dat herinnering en archief het nauwst op elkaar antwoorden. Het historisch onderzoek gebaseerd op bewaarde RSHA-documenten voert een dialoog met de fysieke uitgewoelde resten en met de herinnering overgebracht door overlevenden en hun nakomelingen. De instelling onderscheidt zich door haar methodische keuze: de structuren en verantwoordelijken van de misdaad documenteren — de Täter, de daders — opdat het begrip van de bureaucratische vervolgingsmachine het geheugen van de slachtoffers verlicht [Stiftung Topographie des Terrors]. De hier toegekende status « waarschijnlijk » is te wijten aan het feit dat museologische interpretatie het gevolg is van een aanvaarde redactionele keuze, waarin vastgestelde feiten en overdrachtswerk articuleren.

Geworden tot een van de meest bezochte geheugenplaatsen van Berlijn, die elk jaar honderdduizenden bezoekers ontvangt, vervult de Topographie des Terrors een drievoudige functie: documentatie, onderzoek en maatschappelijk onderwijs. Naast de permanente tentoonstelling organiseert de stichting tijdelijke tentoonstellingen, lezing reeksen, onderwijsprogramma's voor scholen en publiceert zij wetenschappelijke werken. Haar bibliotheek, gespecialiseerd in het nationaalsocialisme, de politie, de SS en de vervolging, vormt een referentie-instrument voor onderzoekers [Stiftung Topographie des Terrors].

De instelling maakt deel uit van een breder netwerk van Berlijnse en Duitse geheugenplaatsen: Gedenkteken voor de Joden van Europa die zijn vermoord, Huis van de Wannseeconferentie, Joods museum van Berlijn, gedenkstenen van voormalige kampen. Het neemt daarin een bijzondere plaats in door zich toe te wijden aan de structuren en actoren van de terreur in plaats van aan een plaats van massale moord [Encyclopaedia Judaica].

Dit standpunt is niet zonder debatten. De museale presentatie van een « plaats van beulken » roept ethische en pedagogische vragen op: hoe kunnen de verantwoordelijken worden tentoongesteld zonder aan een ongezonde fascinatie toe te geven? Hoe kan het administratieve механisme van de genocide begrijpelijk worden gemaakt zonder het te banaliseren? Deze vragen, eigen aan alle pedagogie van het geheugen, doorkruisen de geschiedenis van de instelling sinds haar oprichting [Stiftung Topographie des Terrors]. De status « waarschijnlijk » van dit hoofdstuk weerspiegelt de mate van beoordeling die in deze debatten besloten ligt, waarin verifieerbare gegevens en oordelen van culturele en ethische orde vermengd zijn.

De Topographie der Terrors concentreert meerdere lagen van de Duitse en Europese geschiedenis van de twintigste eeuw op één plaats: de Wilhelminische pracht van een machtswijk, de aanwending ervan door de SS-Staat, de vernietiging en vergetelheid van het naoorlogse tijdperk, de verdeling van de stad door de Muur, en vervolgens de langzame herinneringsbezetting van de jaren tachtig en de oprichting van een blijvende instelling [Stiftung Topographie der Terrors].

Zijn oorspronkelijkheid ligt in het besluit om niet alleen de slachtoffers te documenteren, maar ook de structuren en de mannen die de vervolging vanaf dit terrein organiseerden — de Gestapo, de SS, de SD en de RSHA, onder wier bevoegdheid de administratieve coördinatie van de Shoah viel [Encyclopaedia Judaica]. Door de fundamenten van het voormalige Gestapo-hoofdkwartier uit te graven en er boven een nuchter en open documentatiecentrum op te richten, maakt de instelling de grond zelf tot document: het materiële spoor wordt bewijs, en het verdrongen braakland, plaats van begrijpelijkheid.

Aan het einde van deze route verschijnt de Topographie der Terrors als een belangrijk voorbeeld van de manier waarop een democratische samenleving zich kan stellen tegenover het criminele verleden van haar eigen instellingen — niet door vergetelheid noch door het heroïsche monument, maar door geduldige documentatie, archeologisch onderzoek en overdracht. Waar geheugen lange tijd zwijgzaam was, spreken archief en aarde nu met één stem.