Maison du Destin (Sorsok Háza)

Om te begrijpen wat het Huis van het Noodlot herdenkt, moet men eerst de omvang en brutaliteit van het stichtingsgebeurtenis meten. Op de vooravond van de Duitse bezetting herbergde Hongarije de grootste joodse gemeenschap die nog bewaard was gebleven in Europa. Op het moment van de Duitse invasie telde Hongarije een joods bevolking van 825 000 personen, de grootste die nog aanwezig was in Europa, bovendien aangegroeid door Joden die elders waren gevlucht naar de relatieve veiligheid van dit land. Tot het voorjaar van 1944 was deze bevolking, hoewel onderworpen aan discriminatoire wetten en dwangarbeid, ontkomen aan massale deportatie, omdat de regering van Miklós Kállay tegen Duitse druk had weerstand geboden.

Dit uitstel eindigde plots. Vrezend dat Hongarije een aparte vrede met de Geallieerden zou sluiten, bevol Adolf Hitler de invasie, en nieuwe beperkingen tegen de Joden werden kort na de Duitse bezetting van Hongarije op 19 maart 1944 ingesteld. Het vernietigingsapparaat begon toen met een snelheid te werken die de historici van de genocide trof. SS-officier Adolf Eichmann kwam naar het land om de transporten in te richten.

Het tempo en de omvang van de deportatie vormen één van de meest geconcentreerde episodes van het gehele proces dat Raul Hilberg in La Destruction des Juifs d'Europe beschrijft [Hilberg, 1988]. Van 15 mei tot 9 juli 1944 deporteerden ambtenaren van de Hongaarse gendarmerie, onder leiding van Duitse SS, ongeveer 440 000 Joden uit Hongarije; de meesten werden naar Auschwitz-Birkenau gestuurd waar de meerderheid, bij aankomst en na selectie, werd vermoord in de gaskamers, terwijl duizenden naar de Oostenrijkse grens werden gestuurd om versterkingsgrachten te graven. Yad Vashem bevestigt de angstaanjagende snelheid van deze operatie: in mei 1944 begon de deportatie van Hongaarse Joden naar Auschwitz, en in slechts acht weken werden ongeveer 424 000 Joden gedeporteerd.

Wat soms de « Hongaarse oplossing » wordt genoemd, vertegenwoordigt dus, in de chronologie van de Shoah waarvan Léon Poliakov een van de eerste historici was [Poliakov, 1951], een eindversnelling: op het moment dat het militaire lot van het Rijk al was bezegeld, functioneerde het doodsmachine apparaat op maximaal vermogen. Het transport van 15 mei 1944 was de eerste van 151 transporten die dagelijks duizenden Joden naar Auschwitz-Birkenau vervoerden, totdat op 8 juli de konvooien door Miklós Horthy werden onderbroken. Deze onderbreking, behaald onder gezamenlijke druk van de Geallieerden en het Vaticaan nadat rapporten over het lot van de Joden in Auschwitz waren verspreid, maakte echter geen einde aan de vervolging.

De herfst van 1944 heropende de cyclus. In oktober 1944 kwam een antisemitische partij aan de macht en hervatte de vervolging van de Joden. Deze partij, het Pijlkruis (Nyilaskeresztes Párt), greep de macht door een staatsgreep. De Pijlkruispartij, ondersteund door Duitse tanks, stortte de regering van regent Miklós Horthy omver op 15 en 16 oktober 1944. Begon toen de fase van de dodenmarschen en standrechtelijke executies aan de oevers van de Donau, waarvan Saul Friedländer heeft aangetoond dat zij voortkwamen uit een geweld dat nu grotendeels aan lokale initiatieven was overgelaten [Friedländer, 2008].

De keuze om het monument in het station van Józsefváros in te richten volgt een nauwkeurige historische logica, waarin archief en topografie van de stad samenkomen. Dit goederenstation, afgelegen van de grote monumentale stations van Boedapest, was een van de tonelen van deportatie van de Joden uit de hoofdstad tijdens de fase van het Kruisparti.

Na de onderbreking van de zomer kenden de Joden van Boedapest een korte adempauzje. De Joden van Boedapest, die in begin juli en eind augustus nauwelijks twee deportatiepogingen naar Auschwitz hebben overleefd, beleefden een betrekkelijk vredige periode tussen eind augustus en 15 oktober. De machtsovername van het Kruisparti maakte hieraan een einde. In deze context betrad het station van Józsefváros de geschiedenis van de genocide: een colonne van vrouwen, mannen en Joodse kinderen op het station van Józsefváros (VIIIᵉ arrondissement van Boedapest) behoort tot de meest emblematische bewaarde beelden van deze periode, gedocumenteerd door Europese archieffondsen.

Het is ook aan deze treinen en stations dat een van de beroemdste reddingsepisodes is gekoppeld. Op een bepaald moment verscheen Wallenberg persoonlijk op het station van Boedapest, eisend dat de Joden in de trein naar beneden kwamen en de Kruispartiwachten beschermingspaspoorten (Schutzpass) voor velen onder hen presenteerde. De Zweedse diplomaat Raoul Wallenberg werd erkend als Rechtvaardige onder de Volkeren en blijft een centraal figuur in het Hongaarse geheugen. Boedapest benoemde hem in 2003 tot ereburger, en verscheidene plaatsen eren hem; Yad Vashem erkende hem als Rechtvaardige onder de Volkeren in november 1963.

De inschrijving van het monument in een authentiek station verleent aan de instelling een bijzondere kracht, die van de werkelijke plaats. De deportatie per spoor vormt, in het werk van Annette Wieviorka evenals in dat van Serge Klarsfeld, het voorkeursmateriaal motief van de genocide: de trein, de laadplaats, de telling van de gedeporteerden [Wieviorka, 1992]; [Klarsfeld, 1978]. De klarsfeldse methode — de vervolging transport na transport, naam na naam, zoals in Le Calendrier de la persécution des Juifs de France [Klarsfeld, 1993] — biedt het documentaire paradigma waarvan zo'n monument de architectonische uitdrukking zou willen zijn: aan elke gedeporteerde zijn identiteit teruggeven, het slachtoffer uit de anonimiteit van de massa ontrukkken.

De museografische uitgangspunten van het Huis van het Lot berusten precies op deze focalisering. Het gebouw van het station van Józsefváros herbergt het Huis van het Lot — gedenkmuseum van de kinderen die slachtoffers van de Shoah zijn geworden. Door zich op de kinderen toe te spitsen, herneemt de instelling een beproefd herinneringskeuze, die van de figuur van het gedeporteerde kind als het meest ondraaglijke en meest universele concentraat van de ramp — een keuze die Serge Klarsfeld zelf heeft belichaamd door zijn werk gewijd aan de gedeporteerde Joodse kinderen.

Het project ontstond in het kader van een staatsgeheugenpolitiek, in aanloop naar een groot jubileum. Het herinneringscentrum werd gebouwd in Boedapest voor de 70ste verjaardag van de Shoah. De deadline van 2014, de zeventig jaar van de deportatie van 1944 markeerde, diende als horizon voor de openbare opdracht. De saga begon in 2012, toen de regering van Orbán Mária Schmidt aanwees, een rechtse historica wiens tegenstanders stellen dat zij ongepaste parallellen tussen communisme en nazisme heeft getrokken.

De gekozen locatie werd geselecteerd vanwege zijn historische lading en zijn staat van verval. De locatie van het nieuwe museum is een verlaten secundaire spoorlijn station in Józsefváros, de berucht beroemde VIIIde arrondissement, dat dringend behoefte had aan renovatie. De kwestie van de naamgeving was zelf onderwerp van discussies. De instelling zou « Sorsok háza » heten, dat de meeste Hongaren begrijpen als « Huis van het Lot »; het woord « sors » verschijnt ook in de titel van het boek van Imre Kertész, winnaar van de Nobelprijs: Sorstalanság / Zijn zonder lot. De allusie op Kertész, Hongaarse overlevende van Auschwitz en Nobelprijswinnaar voor literatuur, plaatste het project meteen in het veld van overdenking over het « lot » en de « afwezigheid van lot » van Joodse kinderen die ter dood waren voorbeschikt.

Wat betreft architectuur, probeerde de restauratie authenticiteit van het erfgoed en hedendaags gebaar te combineren. Het stationsgebouw werd in zijn oorspronkelijke staat hersteld, door latere uitbreidingen te verwijderen; omgeven door een « zee » van basalten blokken aan het oppervlak, kan het gebouw alleen worden bereikt via de nieuwe ondergrondse tentoonstellingsruimte, wat het station ook abstraheerd. Dit begruivingsdispositief — onder de grond gaan om de plaats te bereiken — vertaalt ruimtelijk het idee van een duik in de ramp. In het kader van de tentoonstelling kan men omhoog gaan naar de twee torens bekleed met de flanken van spoorwagons, die met elkaar zijn verbonden. De opgerichte wagenwanden als torens vormen het centrale visuele motief: het materiaal zelf van de deportatie, onttrokken aan zijn functie, opgericht als monument.

De omvang van het complex getuigt van de ambitie van het project. Het geheel dat voltooid maar niet ingericht is achtergelaten, strekt zich uit over ongeveer 600.000 vierkante voet vloeroppervlak, verdeeld over de drie en een halve hectare van het complex van het museum en pedagogisch centrum van het Huis van het Lot in het VIIIde arrondissement van Boedapest. De kosten van de operatie, gedragen door de staat, waren aanzienlijk: de regering bouwde het museum en droeg de eigendom ervan over. Bronnen uit de gespecialiseerde pers schatten de investering op ongeveer twintig tot dertig miljoen dollar, afhankelijk van de gehanteerde ramingen.

Geen geschiedenis van het Huis van het Lot kan voorbijgaan aan het conflict dat meer dan een decennium lang de opening ervan heeft verlamd. Dit conflict is niet anecdotisch: het raakt de kern van de historiografische thema's die Saul Friedländer en Raul Hilberg hebben geholpen formuleren, namelijk de verantwoordelijkheid van nationale actoren in de uitvoering van de genocide en de verleiding van apologetische herschrijving [Friedländer, 1997] ; [Hilberg, 1961].

De aanduiding van de voorgestelde directrice kristalliseerde de tegenstellingen. Mária Schmidt, historica van rechts wiens critici beweren dat zij onpassende parallellen tussen communisme en nazisme heeft getrokken, stond centraal in de beschuldigingen. Zij heeft herhaaldelijk de Shoah en de Sovjet-overheersing van Hongarije gelijkgesteld en verward, wat verzet van andere Joodse organisaties uitlokte. De beschuldiging tegen deze aanpak was ernstig: het Simon Wiesenthal Center kwalificeerde Schmidts uitspraken als een vorm van vervorming van de Shoah.

De kernkwestie betrof de plaats gegeven aan Hongaarse verantwoordelijkheid in de deportatie van 1944 — een verantwoordelijkheid die het archief duidelijk aantoont, aangezien het de Hongaarse ambtenaren en gendarmes waren die fysiek de razzia's en transporten uitvoerden. Een hedendaagse waarneemster van het project vatte de toen heersende vrees samen: dat de museografie zou geneigd zijn de aantallen Hongaren die hun eigen leven riskeerden om hun Joodse landgenoten te helpen « op te blazen ». Met andere woorden, het vermoeden was dat van de nadruk zou worden verschoven, van de begane misdaad naar de uitzonderlijke redding, met het risico de medeaansprakelijkheid van de Hongaarse staat af te zwakken.

Het institutionele gevolg was een verlengde blokkade. Dit leidde tot een vertraging van vier jaar in de opening van de instelling. Het museum voltooide dus zijn constructie om leeg te blijven. Hoewel het memorialcentrum was gebouwd voor de 70e herdenking van de Shoah, bleef het voltooid maar niet ingericht, met duiven en vleermuizen die zich in de talrijke hoeken van het complex vestigden. Het diagnose gesteld door de internationale pers was ondubbelzinnig: de geschiedenis van het museum toont aan hoe zeer de erfenis van de Shoah Joden ervan weerhouden volledig in de Hongaarse samenleving geïntegreerd te zijn, en illustreert hoe diep verdeeld de Hongaarse Joden zelf zijn over hoe zij de Shoah willen herdenken.

De uitweg uit de crisis verliep via een overdracht van verantwoordelijkheid. In 2018 droeg de regering de controle over het museum over aan de EMIH, een Hongaarse joodse groep. Deze organisatie, verbonden aan de Chabad-Lubavitch-beweging, wilde het project op nieuwe bases hervatten, zowel qua inhoud als wat de identiteit van de instelling betreft. Rabbi Slomo Köves, executief rabbijn van de aan Chabad verbonden EMIH-groep, verklaarde dat de rol van Mária Schmidt « zal eindigen » wanneer de EMIH het museum opent.

De nieuwe beheerder kondigde ook een naamsverandering aan, met sterke symbolische betekenis. De leider van de EMIH, rabbi Slomo Köves, gaf aan dat Schmidt uit het museum werd verwijderd, dat de EMIH het museum wilden hernoemen tot Etz Hayim, « boom des levens » in het Hebreeuws, en hij hoopte het museum tegen 2024 te openen. De voorziene overgang van het « Huis van het lot » naar de « Boom des levens » weerspiegelt een ander museologisch doel: het motief van dodelijke noodlot vervangen door dat van continuïteit en overdracht van joods leven.

De geplande inhoud van de tentoonstelling, zoals reeds in het ontwerp was geschetst, richtte zich expliciet op een scholier- en jeugdpubliek. De installatie en het verhaal zijn beide bestemd voor de generatie van 14-24 jaar. Het parcours combineerde een onderdompelingsdispositis en documentaire secties. Nadat de bezoeker deze tentoonstellingseenheid heeft doorlopen, kan hij zich naar de « verkennings »-sectie begeven, waar hem een tablet wordt overhandigd met essentiële informatie over de tentoongestelde objecten — namen, data, woordenlijst — evenals vragen en oefeningen. Thematische zalen moesten het geheel aanvullen. De tentoonstellingen in deze zalen zouden Hanna Szenes, het zionistische verzet en Raoul Wallenberg presenteren.

De onzekerheid die lange tijd de daadwerkelijke opening van de instelling omringde, nodigt tot voorzichtigheid uit: het project kende zoveel uitstelningen dat elke uitspraak over de definitieve inauguratiedatum onderhevig blijft aan herziening. Wat echter wel vaststaat, is de volharding van een fundamenteel meningsverschil over het verhaal, een onenigheid die de referentiehistoriografie — van Poliakov tot Friedländer — belicht zonder het te kunnen beslechten, want het betreft minder de vaststelling van feiten dan hun publieke gebruik.

De trajectorie van de Sorsok Háza is alleen volledig begrijpelijk wanneer deze wordt begrepen als onderdeel van de grotere beweging van Shoa-herdenking in Midden- en Oost-Europa in de afgelopen decennia. De veranderingen die een kwarteeuw geleden in de landen van het voormalige Oostblok plaatsvonden, hebben de sociale conventies van die tijd transformeerd, en er ontstond een vorm van maatschappelijke dialoog, met name over de Shoa. De val van de communistische regimes maakte de oprichting van nieuwe gedenkplaatsen mogelijk en soms urgentie, en als gevolg daarvan werden nieuwe gedenksteken en monumenten gewijd aan de Shoa gebouwd in de landen van de regio.

Deze regionale context helpt te verklaren waarom de Maison du Destin zo'n gevoelig onderwerp is geworden. Verschillende fasen kunnen worden vastgesteld in de bouw van Shoa-monumenten in de afgelopen vijfentwintig jaar. De Boedapestse instelling behoort tot een recente fase, waarbij het niet langer alleen gaat om gedenken, maar om het bepalen van wie herdacht en welk verhaal de doorslag geeft. De extreme gevoeligheid van het onderwerp in Hongarije is zelf symptomatisch: een teken van deze gevoeligheid ligt in het feit dat, hoewel het project werd uitgevoerd, de veranderingen in de manier van herinneren daar niet stopten.

De parallel met de Franse ervaring verduidelijkt door contrast de specifieke Hongaarse situatie. In Frankrijk steunde de geheugenconstructie op nauwgezet documentair werk — de Mémorial de la déportation des Juifs de France van Serge Klarsfeld [Klarsfeld, 1978] — en op historiografie die, van Marrus en Paxton in Vichy et les Juifs [Marrus en Paxton, 1981] tot Renée Poznanski [Poznanski, 1994], de kwestie van nationale verantwoordelijkheid in de vervolging frontaal heeft aangepakt. De Hongaarse moeilijkheid ligt precies daarin dat deze aanvaarding in het openbare domein ter discussie staat, wat de lange verlamming van de Maison du Destin voor de wereld zichtbaar heeft gemaakt.

Toch vormt het bestaan van het gebouw zelf, opgetrokken op een authentiek deportatiestation, reeds een feit van herinnering. Het gebouw, zijn wagenreeksen en zijn zee van basalt wachten erop door een stabiel verhaal te worden ingevuld; maar hun materiële aanwezigheid, in het hart van een lang verwaarloosd buurt van Boedapest, schrijft het gedachtenis van de kinderen die in 1944 verdwenen al in de stedelijke ruimte in. In dit opzicht illustreert de Maison du Destin een waarheid die de geschiedenis van het geheugen blijft bevestigen: een plaats kan voltooid zijn lang voordat de betekenis ervan is bepaald.

Het Huis van het Lot condenseert, op één plek, twee verhalen die elkaar vervlechten zonder samen te vallen. Het eerste is dat, vastgesteld en gedocumenteerd, van de vernietiging van de Hongaarse joodse gemeenschap in 1944: een bevolking van enkele honderdduizenden zielen, de grootste die in Europa nog bewaard was gebleven, vernietigd in enkele weken door een deportatiemachine van afschuwelijke efficiëntie, uitgevoerd met actieve deelname van de Hongaarse staatsmachinery. Het station van Józsefváros, werkelijk vertrekpunt van konvooien in het najaar van 1944, verankert deze herinnering in een tastbare plaats.

Het tweede verhaal is dat van het heden: dat van een staatsgedenkteken ontworpen voor een jubileum, onmiddellijk gegrepen door een controverse over de betekenis ervan zelf. Het debat rond Mária Schmidt, de beschuldiging van vervalsing, de overdracht van het project aan de EMIH, de aankondiging van een naamswijziging in « Levensboom »: al deze wederwaardigheden tonen aan dat de herdenking van de Shoah in Hongarije blijft, een omstreden politiek terrein waar de vaststelling van feiten niet volstaat om een gedeelde lezing op te leggen.

Zo verschijnt het Huis van het Lot als een spiegel. Het weerspiegelt het beeld van een historische ramp waarvan het archief geen twijfel laat bestaan, en dat van een samenleving die nog steeds worstelt met haar eigen herinnering. Dat het gebouw jaren lang voltooid en leeg kon blijven, zegt veel: het monument was gebouwd, het verhaal niet. Het is in deze afstand — tussen de steen en de betekenis, tussen geschiedenis en haar gebruik — dat de werkelijke lering van de Sorsok Háza ligt.