Institut Steinsaltz (Israel Institute for Talmudic Publications)

Het Institut kan niet los worden begrepen van de unieke figuur van zijn schepper. Adin Even-Israel Steinsaltz werd geboren op 11 juli 1937 in Jeruzalem, toen onder Brits mandaat, en overleed daar op 7 augustus 2020 op 83-jarige leeftijd. Zijn loopbaan is des te opmerkelijker omdat hij niet uit een traditionalistisch milieu afkomstig was. In 1937 in Jeruzalem geboren van seculiere ouders, studeerde Steinsaltz wiskunde, natuurkunde en scheikunde aan de Hebreeuws Universiteit, naast zijn rabbijnse studies.

Deze dubbele vorming, wetenschappelijk en religieus, verklaart gedeeltelijk de methodische nauwkeurigheid die hij later op zijn redactioneel werk zou toepassen. Voordat hij zich aan de studie van teksten wijdde, engageerde hij zich in onderwijs: na zijn afstuderen richtte hij verschillende experimentele scholen op en werd, op 23-jarige leeftijd, de jongste schooldirecteur van Israël. Volgens andere bronnen zou deze benoeming op 24-jarige leeftijd hebben plaatsgevonden, een klein verschil dat het portret van een voortvarend en bedachtzaam intellect niet aantast [Jewish Virtual Library].

Het besluit dat zijn leven zou bepalen kristalliseerde zich midden in de jaren zestig. In 1965 ging rabbi Steinsaltz zich inzetten voor een levensmissie: het Talmud toegankelijk maken voor iedereen. Het is in deze context dat hij de instelling stichtte die dit doel moest realiseren. In 1965 richtte Steinsaltz het Israel Institute for Talmudic Publications op en begon aan zijn monumentale vertaling en commentaar van het Talmud in modern Hebreeuws. Het Institut en het talmudische project zijn dus strikt gelijktijdig: in 1965 richtte Steinsaltz het Israel Institute for Talmudic Publications op, hetzelfde jaar waarin hij zijn vertaling van het Talmud begon.

De stichting van het Instituut in 1965 antwoordde op een nauwkeurige analyse van de toestand van de Joden in de moderne tijd. De Talmud, een uitgebreide verzameling juridische en exegetische debatten geschreven in het Aramees en het Hebreeuws, bleef voor de grote meerderheid van de Joden in de moderne tijd een gesloten boek. De beknopte redactie, het ontbreken van leestekens, het gebruik van technische terminologie en de verstrengeling van de argumentaties maakten de toegang zonder intensieve yeshiva-opleiding vrijwel onmogelijk.

Steinsaltz formuleerde deze diagnose in treffende termen. « De Talmud is de centrale pijler van de Joodse kennis, belangrijk voor het algehele begrip van wat het Jodendom is », verklaarde hij, maar « het is een boek dat Joden niet kunnen begrijpen. Dit is een gevaarlijke situatie, zoals collectieve amnesie. » Het antwoord van het Instituut bestond er dus in om de toegangsbelemmeringen af te schaffen zonder de tekst te vervalschen. Hij verklaarde te hebben geprobeerd wegen te creëren waardoor mensen de Talmud konden binnengaan zonder op onoverkomelijke obstakels te stuiten.

De redactionele innovatie van het Instituut ligt in de conception van de pagina zelf. Bij de originele Arameeuwse tekst voegde het Instituut een vertaling en een commentaareperatuur toe, ontworpen om de lezer stap voor stap te begeleiden. De Steinsaltz-uitgaven van de Talmud omvatten een vertaling van het originele Aramees en een uitputtend commentaar. Dit systeem brak met de klassieke Vilna-opmaak, vereerd maar ondoorzichtig, door een nieuw pedagogisch design voor te stellen. Het Instituut werd zo het laboratorium van een bemiddeling tussen de oude letterlijke betekenis en de moderne lezer, getrouw aan de devise « Mijn volk zij wijze ».

Het talmudische project van het Instituut strekt zich uit over het hele leven. Waar andere uitgeverij­ondernemingen talrijke teams over generaties zouden hebben ingezet, draagt de Talmud Steinsaltz het kenmerk van een enkelvoudige inspanning, gedurende bijna een halve eeuw ondersteund. Het kostte 45 jaar, maar hij voltooide de 63 delen van het werk. Deze voltooiing vormt een belangrijk mijlpaal in de intellectuele geschiedenis van het joodse volk in de 20ste en het begin van de 21ste eeuw.

De datum van deze voltooiing is nauwkeurig gedocumenteerd. Steinsaltz voltooide zijn Hebreeuwse editie van het gehele Babylonische Talmud in november 2010, het moment waarop Koren Publishers Jerusalem uitgever van al zijn werken werd, inclusief de Talmud. Deze redactionele transitie markeert een nieuw stadium: het Instituut, dat de eerste productie had gedragen, werkt nu samen met een referentie-uitgeverij om de verspreiding en duurzaamheid van het gehele corpus te garanderen.

De voltooiing van 2010 werd beschouwd als een gebeurtenis die het strikt wetenschappelijk kader oversteeg. Het vertegenwoordigde de vervulling van de diagnose gesteld in 1965: de « collective amnesia » die Steinsaltz vreesde, vond zijn tegengif in een Talmud die nu volledig leesbaar was. Op het moment van deze voltooiing herbevestigde de grondlegger de draagwijdte van zijn onderneming tegenover de pers en benadrukte dat de Talmud « de centrale pijler van joodse kennis » bleef en dat zijn sluiting een gevaar voor overdracht vormde. Het Instituut had aldus een individuele missie in collectief erfgoed omgezet.

De ambitie van het Instituut bleef niet beperkt tot modern Hebreeuws. De universalistische roeping van het project — het bereiken van het grootste aantal Joden, ongeacht hun taal — vereiste een vertaalarbeid van aanzienlijke omvang. In 1965 richtte hij het Israel Institute for Talmudic Publications op en begon aan zijn monumentale werk over de Talmoed, dat omvatte: vertalingen in het Hebreeuws, Engels, Russisch en diverse andere talen.

De balans van deze verspreiding wordt op convergente wijze door bronnen bevestigd. Het werk werd ook vertaald in het Engels, Frans, Russisch en Spaans. Deze taalenpalet weerspiegelt de geografie van de diaspora's die het Instituut wilde bedienen: Engelssprekende gemeenschappen in Noord-Amerika en de wereld, Franstalige Joden in Europa en Noord-Afrika, Spaanssprekende gemeenschappen en Russischsprekende Joden, wier toegang tot heilige teksten lange tijd was belemmerd door het Sovjetregime.

De Engelse editie van de Talmoed Steinsaltz heeft verschillende publicatie- en redactionele samenwerkingsfasen gekend. Na de in 2010 aangegane samenwerking met Koren Publishers Jerusalem nam het werk de vorm aan van de Koren Noé Talmud. De digitale William Davidson-editie van de Koren Noé Talmud, met het commentaar van rabbijn Adin Even-Israel Steinsaltz, werd gepubliceerd onder de licentie CC BY-NC door Koren Publishers. Deze editie stelde al de vertalingen van de meester beschikbaar: de William Davidson Talmud omvat de volledige vertalingen in modern Hebreeuws en Engels van de Talmoed, gerealiseerd door rabbijn Adin Even-Israel Steinsaltz.

De geschiedenis van het Instituut kent een doorslaggevende voortzetting met de komst van het digitale tijdperk. De zorg voor toegankelijkheid die aan de grondslag van zijn oprichting lag, vond in de informatietechnologieën een nieuwe toepassingshorizon: niet alleen intellectuele barrières verlagen, maar ook economische en materiële hindernissen voor toegang tot teksten wegwerken.

Deze overgang naar een logica van vrije openheid belichaamt zich in de overeenkomst rond de Talmud William Davidson, genoemd naar de mecenas die de verspreiding ervan financierde. Dankzij de genereuze steun van de William Davidson Foundation zijn deze vertalingen nu beschikbaar onder een niet-commerciële Creative Commons-licentie, waardoor ze vrij kunnen worden gebruikt en hergebruikt — ook buiten het Sefaria-platform. Het werk van het Instituut, vroeger beperkt tot gedrukte delen, werd zo een gemeenschappelijk digitaal goed.

De actoren van deze transformatie vormen een coalitie die openbaart welke plaats het Steinsaltz-erfgoed nu inneemt. De partners van de operatie omvatten de William Davidson Foundation, Matthew Miller en Koren Publishers, evenals rabbijn Menachem Even-Israel en Milta, die bijdroegen aan de verwezenlijking van deze ongekende intellectuele eigendomsakkoord. Deze operatie plaatst het werk van het Instituut in een lange termijnperspectief en in de cultuur van vrije toegang. Geconcipieerd als een collectief erfgoed dat aan iedereen toebehoort, werden Joodse teksten voor ieder beschikbaar gesteld dankzij de steun van de William Davidson Foundation, waarbij de vertalingen van Steinsaltz en zijn ingevoegde tekstuele verklaringen vrij kunnen worden gebruikt en hergebruikt, ook buiten Sefaria.

Aldus vervulde het Instituut, meer dan een halve eeuw na zijn oprichting, met andere middelen dezelfde missie: de obstakels tussen het volk en zijn boek overbruggen.

Het werk van het Instituut en zijn oprichter is overvloedig gehonoreerd, wat getuigt van institutionele erkenning van een project dat echter voort is gekomen uit een individueel initiatief. Steinsaltz ontving talrijke onderscheidingen, waaronder de prijs van Israël voor Joodse studies in 1988, de prijs van de President en Eerste Minister ter nagedachtenis van Zalman Shazar in 2002, de eerste presidentiële medaille van onderscheiding van Israël in 2012 en de National Jewish Book Award in 2012. Hij was volgens de bronnen ook laureaat van de prijs Yakir Yerushalayim in 2017 [Open Siddur Project].

De status die de oprichter verworven had, strekte zich ver uit buiten de grenzen van de geleerde Joodse wereld. Rabbi Adin Even-Israel Steinsaltz werd door het magazine Time begroet als een « geleerde zoals er maar een per millennium verschijnt ». Deze mediamerkwaardiging, die betrekking heeft op publiek geheugen zowel als op academisch oordeel, illustreert de manier waarop het archief van onderscheidingen en de traditie van lof samenkomen rond de figuur van de oprichter.

De continuïteit van het Instituut na de dood van Steinsaltz in 2020 berust deels op familiale en institutionele overdracht van zijn erfenis. De aanwezigheid van zijn zoon, rabbi Menachem Even-Israel, onder de medeverantwoordelijken van het akkoord over de Talmud William Davidson, getuigt van een actieve opvolging in het beheer van het werk. De aansluiting van Steinsaltz bij de Chabad-beweging, bevestigd door de bronnen, plaatst het Instituut bovendien in een breder geestelijk netwerk, waar de verspreiding van Joodse kennis een bewuste zendingsdimensie bezit [Wikipedia, Adin Steinsaltz].

De geschiedenis van het Israëlisch instituut voor talmoedische uitgaven loopt grotendeels samen met die van één man en één idee. Opgericht in 1965 was het Instituut het voertuig van een unieke overtuiging: dat de ontoegankelijkheid van de Talmoed voor het Joodse volk een existentieel gevaar vormde waartegen alleen geduldige vertalings- en commentaarwerk tegenwicht kon bieden. Van de eerste gedrukte pagina tot de vrij toegankelijke digitale editie heeft het Instituut consequent de devise van zijn oprichter gevolgd: « Dat mijn volk (het) wete ».

De balans, zoals geauthenticeerde bronnen aantonen, is aanzienlijk: een volledige vertaling van de Babylonische Talmoed in modern Hebreeuws voltooid in 2010 na vijfenveertig jaar arbeid, gevolgd door versies in het Engels, Frans, Russisch en Spaans, en vervolgens bevrijd van commerciële beperkingen door verspreiding onder open licentie. Het Instituut transformeerde aldus een tekst die bekend stond als hermetisch in een gedeeld erfgoed, toegankelijk zowel in bibliotheken als op schermen over de hele wereld.

Blijft, aan het einde van deze weg, een deel van herinnering dat aan het archief ontsnapped: de werkelijke spirituele en pedagogische betekenis van dit ondernemingen voor generaties lezers. Waar de geschiedenis data, volumes en onderscheidingen documenteert, zal het de levende studieutraditie zijn die op lange termijn de werkelijke vervulling ervan zal meten.